Əli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Əli bin Əbu Talib səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əli ibn Əbu Talib
علي بن أبي طالب
Əli ibn Əbu Talib
İslam XilafətininRaşidi Xilafətin 4-cü xəlifəsi[1][2]
656[2] — 661[3]
(ləqəbi Əmir əl-möminin, Mürtəza[4], Əbu Turab[1], Əsədulla əl-qalib[4])
Sələfi: Osman ibn Əffan[2]
Xələfi: Həsən
 
Dini: İslam
Təvəllüdü: 23 oktyabr 598(598-10-23)[5]/HQ 13 Rəcəb,17 mart 599(599-03-17),17 mart 600(600-03-17)[3][6]20 sentyabr 601(601-09-20)[7] və ya17 iyul 607(607-07-17)[8]
Kəbə[3], Məkkə, Ərəbistan[3]
Vəfatı: 30 yanvar 661 (61 yaşında)[5]/ HQ 21 Ramazan 40[6][9]
Kufə, İraq, İslam Xilafəti
Atası: Əbu Talib[5][2]
Anası: Fatimə binti Əsəd[1]
Həyat yoldaşı: 1. Fatimə[2]
2. Ümamə binti Zeynəb
3. Ümmül Banu
4. Leyla binti Məsud
5. Əsma binti Ümeys
6. Havilə binti Cəfər əl-Hənəfiyyə
7. Əs-Səhba binti Rabiyə
Uşaqları: 1-ci nigahdan:
oğlanları: Həsən, Hüseyn, Muhsin
qızları:Zeynəb, Ümmü Gülsüm
2-ci nigahdan:
oğlanları: Hilal
3-ci nigahdan:
oğlanları: Abbas, Cəfər, Abudulla, Osman
4-cü nigahdan:
oğlanları: Abdulla, Əbu Bəkr
5-ci nigahdan:
oğlanları: Yəhya, Məhəmmədül Əsgər
6-cı nigahdan:
oğlanları: Məhəmməd ibn Hənəfiyyə
Əli
Rashidun Caliph Ali ibn Abi Talib - علي بن أبي طالب.svg
Portal silver.svg

Əli (tam adı: Əli ibn Əbu Talib ərəb. علي بن أﺑﻲ طالب‎‎; d.  13 rəcəb H.Q.t.-dən 22 və ya 16 il əvvəl — 21 ramazan 40; M. 23 oktyabr 598[5]/17 iyul 600[10], 20 sentyabr 601 və ya 17 iyul 607, Kəbə, Məkkə, Ərəbistan27 yanvar 661[6], Kufə, İraq, Ərəb Xilafəti) - Məhəmmədin əmisioğlu[2], səhabəsi, Əhli-beytinin üzvü, kürəkəni[2]. 4-cü Raşidi xəlifə[11][2]. Əbu Talibin oğlu[2][11]. İslamı qəbul edən ilk kişi.[12][13] Sünnilikdə Ərəb XilafətininRaşidi xəlifələrin dördüncü xəlifəsi[2][5]. Şiəlikdə canişini, I imam və xəlifə, II məsum.[3]

Xüsusən Şiə mənbələri başda olmaqla İslami mənbələrə görə Əli Kəbədə dünyaya gələn yeganə şəxsdir.[3] Atası Əbu Talib[2], anası isə Fatimə binti Əsəddir.[3] Əmisioğlu Məhəmməd[2] tərəfindən himayə olunub və onun evində böyüyüb. Məhəmməd ilahi vəhy aldığını bildirdiyi zaman, Əli İslamı qəbul edən ilk kişi olmuş və həyatını bu dinə həsr etmişdir.[1][6][14][15][16]

Əli Məhəmməddən sonra Mədinəyə köçmüşdür. Orada Əli Məhəmmədin qızı Fatimə ilə ailə həyatı qurmuşdur.[2] Bundan sonra Əli Mədinədə Məhəmmədlə keçirdiyi 10 il ərzində, savaşlarda rəhbər kimi iştirak etmiş, bildiriş və əmrləri çatdırmış, demək olar ki, bütün müharibələrdə iştirak edərək fəal rol oynamışdır. Əli 656-cı ildə Osman ibn Əffanın öldürülməsindən sonra Mәdinә mәscidindә xalq tərəfindən xəlifə seçilmişdir.[2][17][18] 661-ci ildə Kufə məscidində sui-qəsd nəticəsində öldürülmüşdür.[19][20][21][22]

İslam mədəniyyətində Əlinin özünəməxsus yeri vardır. Belə ki, o İslamda müdriklik, dürüstlük, igidlik, hörmət və s. rəmzidir. Xüsusən Təsəvvüfdə Əli təfsir, fiqh və dini fikir sahələrində ən yüksək şəxs hesab olunur və o Məhəmmədin nəslinin davamçısı kimi qəbul edilir.[19][23][24]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Məkkədə[redaktə | əsas redaktə]

Təvəllüdü və uşaqlığı[redaktə | əsas redaktə]

Əlinin atası Əbu Talib Qüreyş qəbiləsinin tayfalarından biri olan Bəni-Haşimin şeyxlərindən və Kəbənin mühafizlərindən biri olmuşdur. O Məhəmmədin əmisi idi. Əlinin anası Fatimə binti Əsəd də həmçinin Bəni-Haşim tayfasındandır. Əli İbrahimin oğlu İsmailin nəslindəndir.[25]

Bəzi islami, xüsusən şiə mənbələrində qeyd olur ki, Əli Məkkədə, Kəbədə dünyaya gəlmiş və 3 gün orada qalmışdır. 3 gündən sonra anası qucağında Əli ilə qırağa çıxmış, Məhəmməd körpə Əlini qucağına götürərək ona "ulu" mənasını verən Əli adını qoymuşdur.[3][26][27][28][29][30][31] Məhəmmədin Əlinin ailəsi ilə yaxın əlaqələri olmuşdur. Məhəmməd yetim qaldıqdan sonra babası Əbdülmüttəlibin də ölməsindən sonra əmisi, Əlinin atası Əbu Talib onu evinə aparmışdır. Əli MəhəmmədXədicə binti Xüveylidin nikahından 2 və ya 3 il sonra doğulmuşdur.[32] Əli 5 və ya 6 yaşında olarkən Məkkədə iqtisadi çətinlik yarandı və bu Əbu Talibin ailəsinə də təsir etmişdir. Məhəmməd də Əlini öz himayəsinə götürmüşdür.[3][14][33]

Bir il Məkkədə аclıq üz vermişdi. Bu zаmаn Məhəmmədin əmisi Əbu Talib böyük bir аiləyə bаşçılıq edirdi. Оnlаrı çох çətinliklə dоlаndırırdı. Məhəmməd Bəni-Haşim tаyfаsının vаrlılаrındаn оlаn digər əmisi Аbbаsа təklif etdi ki, Əbu Tаlibin dоlаnışığınа kömək etmək məqsədilə gedib hərəsi оnun bir uşаğını götürüb öz evində sахlаsın. Аbbаs Məhəmmədin bu təklifi ilə rаzılаşdı. Beləliklə də Аbbаs Cəfəri Məhəmməd isə Əlini öz öhdəsinə götürüb öz evlərinə аpаrdılаr. Əli Məhəmməd peyğəmbər seçilənədək оnun evində qаldı. Məhəmməd peyğəmbərliyə seçildikdən dərhаl sоnrа Əli оnu qəbul edib оnа itаət etməyə bаşlаdı[34][35][36][37].

İslamı qəbul etməsi[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi rəvayətlərə görə Hira mağarasında Məhəmmədə vəhy gələndə onunla görüşən yalnız Əli olmuşdur.[38][39][40]

3 il müddətində Məhəmməd insanları İslama gizli dəvət etdi. Qurana əsasən[41] o ilk öncə ailəsi Bəni-Haşimi bir tədbirdə İslama dəvət etdi. Təbəri, İbn əl-Əsir, Əbülfida və s. kimi alimlərə görə dəvəti qəbul edən şəxs, Məhəmmədin yoldaşı, qardaşı, vəkili və xələfi olacaqdı. Əli bu zaman 13 və ya 14 yaşında olmuş və ilk o ayağa qalxaraq önə çıxmışdır. Məhəmməd dəvəti 3 dəfə təkrar etsə də bunu qəbul edən yalnız bir şəxs olmuşdur ki, o da Əli. Məhəmmədin dəvətinə bir tək və israrla Əlinin müsbət cavab verməsindən sonra Məhəmməd onu özünün qardaşı, vəkili, xələfi və naibi elan etmiş və ona itaəti vacib buyurmuşdur. Dəvətdə Əli, onun atası və ailəsi yanaşı Əbu Ləhəbin də daxil olduğu Məhəmmədin əmiləri də iştiak edirmişlər. Və hadisələrin bu hissəsində Əbu Ləhəb gülərək qardaşı, Əlinin atası Əbu Talibə "hə indi sən öz oğluna beyət edəcəksən?" sualını vermişdir.[42][43][44] Bu hadisə tarixdə "Dəvət ayəsi" olaraq qalmışdır. Bəni-Haşim Məkkədə boykot altında olduğu zaman Əli Məhəmmədə dəstək olmuşdur.

İbn İshaq və digər bəzi tarixçilərə görə Əli İslamı ilk qəbul edən kişidir. Lakin Təbəri və digər bəzi tarixçilər isə İslamı qəbul edən ilk kişinin Zeyd ibn Haris və ya Əbu Bəkr olması haqqında bəzi ənənəvi rəvayətlər qeyd etmişdirlər[45]. Bəzi alimlər isə Əlini İslamı qəbul edərkən uşaq olduğuna görə İslamı qəbul edən ilk müsəlman kişi kimi qəbul etmirlər. [46]

Mədinəyə hicrət[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Hicrət

622-ci ildə Məhəmməd Məkkədən Yəsribə (indiki Mədinə) hicrət etmiş və həmin vaxt Əli Məhəmmədin yatağında yatmışdır.[3][14][47] Bu gecə Leylət əl-Məbit adlandırılmışdır. Bəzi hədislərə əsasən "İnsanların eləsi də vardır ki, Allahın razılığını qazanmaq yolunda (Allah rizası üçün) öz canını fəda edər." ayəsi məhz bu hadisəylə əlaqədar olaraq nazil olmuşdur.[48][49]

Əli sui-qəsdi dəf etsə də Məkkədə qalıb Məhəmmədin təlimatlarına uyğun hərəkət etməyə başlamışdır. Əli həmçinin burada Məhəmmədə əmanət edilmiş mal-dövlətləri mühafizə etmişdir. Əli daha sonra anası, Məhəmmədin qızı Fatimə və iki qadınla birlikdə Mədinəyə getmişdir.[6][14]

Mədinədə[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Əli 22 və ya 23 il Mədinədə yaşamışdır. Məhəmməd Mədinədə səhabələrə arasında qardaşlıq yaradarkən məhz Əlini özünə qardaş seçmişdir.[6][14][50] 622-632-ci illərdə 10 il müddətində Əli Məhəmmədə köməklik etmiş və onun əmrlərinə uyğun olaraq vali, ordu komandanı, elçi, bayraqdar olaraq faəl fəaliyyət göstərmişdir.[51][52]

Ailə həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əli 623-cü ildə Məhəmmədin və qızının da razılığı ilə Məhəmmədin qızı Fatimə ilə ailə həyatı qurmuşdur.[3] Bu hadisədən sonra Məhəmməd Fatiməyə belə dmişdir: "Sən mənim ailəmdən mənə sevimli olan biriylə ailə həyatı qurdun".[53] Məhəmməd bu ailəni Ali-Əba hədisində və Mübahilə günü öz Əhli-Beyti adlandırmışdır. Onların adı Quranın Təthir ayəsində də çəkilmişdir.[54][55]

Əlinin Fatimədən 4 övladı olmuş, 1 övladı da daha dünyaya gəlməmiş Fatimənin bətnində ölmüşdür. Məhəmməd onların 2 oğlunu (HəsənHüseyn) öz övladı və Cənnət cavanlarının ağası adlandırmışdır.[56]

Əli və Fatimə əvvəl-əvvəl çox kasıb yaşamışdırlar. Ailə həyatı qurduqları bir neçə il ərzində Fatimə ev işlərini özü görmüşdür. Quyudan su daşımaqdan çiyinləri şişmiş, əl dəyirmanında qarğıdalı üyüdməkdən əlləri suluqlanmışdır.[57] Fatimə ev işlərində çox diqqətcil olmuş, xəmir düzəltmiş, çörək bişirmişdir. Əli də öz növbəsində evə yanacaq odun gətirmiş və ailəsini ərzaqla təmin etmişdir.[58] Xeybər döyüşündən qazanılan qənimət müsəlmanlar arasında bölüşdürüldükdən sonra bir çox müsəlman ailələri kimi Əlinin ailəsinin də maddi vəziyyəti xeyli yaxşılaşmışdır. Vəziyyətləti yaxşılaşdıqdan sonra Fatimə evə bəzi kənizlər almış, lakin onlarla ailə üzvü kimi rəftar etmişdir.[59]

Müharibələrdə[redaktə | əsas redaktə]
Ərəbcədən tərcümədə "Əlidən başqa igid, Zülfüqardan başqa qılınc yoxdur." mənasını verən ərəbcə cümlə.

Əli Məhəmmədin sağlığında Təbuk döyüşündən başqa bütün döyüşlərdə iştirak etmişdir.[14] Bəzi döyüşlərdə sıravi bir döyüşçü kimi döyüşmüş, bəzilərində isə başçılıq etdiyi dəstəsiylə hücumlar təşkil etmişdir.

Əli ilk dəfə Bədr döyüşündə iştirak etmişdir. Əməvilərin məşhur sərkərdələrindən Vəlid ibn Utbə başda olmaqla bir çox sərkərdə və əsgərləri məğlub etmişdir. İslami mənbələrə əsasən Əli döyüşdə 20-30, əksər mənbələrə əsasən 27 döyüşçü öldürmüşdür.[60][61]

Əli Uhud döyüşü başda olmaqla bir çox döyüşdə Zülfüqar adlı ikiqıynaqlı qılıncıdan istifadə etmişdir.[62] Uhud döyüşündə müsəlmanlar qaçarkən, Məhəmmədi qoruyaraq xüsusi rol ifa etmiş[3]Məhəmməd də onun haqqında "Əlidən başqa igid, Zülfüqardan başqa qılınc yoxdur." demişdir.[63] Əli Xeybər döyüşündə müsəlman ordusuna başçılıq etmişdir.[64][65] Bu döyüşdən sonra Məhəmməd ona ərəbcədən tərcümədə "Allahın aslanı" mənasını verən "Əsədullah" ləqəbini vermişdir.[3] Əli 630-cu il Huneyn döyüşündə də Məhəmmədi müdafiə etmişdir.

İslam missiyası[redaktə | əsas redaktə]

610-cu ildən Məhəmmədə Quran nazil olmağa başlamışdır. Nazil olan surəayələri yazan vəhy katiblərindən biri də Əli olmuşdur. Bu zaman İslam Ərəbistan yarımadasında yayılmağa başlamışdır. Əli də yeni bir İslami nizamın qurulmasında yardımçı olmuşdur. 628-ci ildə Məhəmmədin əmri ilə Məhəmm'dlə Qüreyş qəbiləsi arasında bağlanan Hüdeybiyyə sülh müqaviləsini Əli yazmışdır. 630-cu ildə Məhəmmədin əmrilə Məkkədə Quranın ərəb politeistlərindən bəhs edən ayələrini ictimaiyyət qarşısında oxumuşdur. 630-cu ildə Məkkənin fəthi zamanı Məhəmməd Əlidən fəthin qansız olacağı barədə zəmanət almışdır. Əli Məscidül-Həramı İslamdan öncəki politeist dinlərin əlamətlərindən təmizləmək üçün orada olan və Bəni Aus, Bəni Xəzrəc, Təyy kimi politeist tayfalara məxusus olan tanrı bütlərini sındırmışdır. 1 il sonra Əli İslamı təbliğ etmək üçün Məhəmməd tərəfindən Yəmənə göndərilmişdir.[3][6]

Mübahilə hadisəsi[redaktə | əsas redaktə]
Əsas məqalələr: MübahiləMübahilə ayəsi

Məhəmməd M. 631/H.Q. 10-cu ildə bir neçə nəfəri İslamı yaymaq və təbliğ etmək üçün Yəmənin Nəcran məntəqəsin göndərir. Nəcran məntəqəsinin xristiyanları da Məhəmmədlə danışıq aparmaq üçün Mədinəyə bir nümayəndə heyəti göndərirlər. Xristiyanlar "biz şəkdəyik, şübhə edirik." deyirlər. Sonra Məhəmməd Ali-İmran surəsinin 61-ci ayəsinin nazil olduğunu bildirir. Ayədən sonra Məhəmməd xristiyanlara onlarla qarşlılqlı mübahilə edilməsini təklif edir. Xristiyanlar Məhəmməddən gedib rəhbərləri ilə məsləhətləşmələri üçün biraz vaxt və möhlət istəyirlər. Rəhbərləri onlara "Siz bu təklifi qəbul edin. Əgər Məhəmmədin qarğış etməyə hay-küylə, təm-təraqlı və çoxlu adamla gəldiyini görsəniz, əsla nigaran olmayın və bilin ki, çox da mühüm məsələ yoxdur. Amma əgər az saylı adamla gəlsə, mübahilə fikrindən dönün və onunla saziş bağlayın." şəklində təlimat verirlər. Ayəyə əsasən mübahilə günü tərəflər, yəni müsəlman və xristiyanlar mübahiləyə öz oğlanlarını, qadınlarını və nəfslərini gətirməli idilər. Mübahilə günü Müsəlmanlar tərəfdən mübahiləyə gedən, Məhəmməd özü ilə qızı Fatiməni, əmisi oğlu və yeznəsi Əlini, nəvələri HəsənHüseyni gətirir. Xristiyanlar mübahilədən imtina edir və nəticədə mübahilə baş vermir. Tərəflər arasında saziş bağlanır. Sazişə əsasən xristiyanlar müsəlmanlara hər biri 40 dirhəm qiymətində olan 2000 hillən verməli idilər.[66][67][68][69][70][71][72][73][74][75][76][77][78][79][80][81]

Qədir Xum[redaktə | əsas redaktə]
Məhəmməd və Əli Qədir-Xumda. 1309-1310, Elxanilər dövrü rəsm əsəri
Əsas məqalələr: Qədir-XumSəqaleyn hədisi

Məhəmməd 632-ci ildə həyatının sonuncu həcc ziyarəti olan və Vida Həcci adlanan həcc ziyarətindən dönərkən SünniŞiələr tərəfindən fərqli izah edilən bəzi açıqlamalar vermişdir.[3] Məhəmməd Qədir-Xum adlanan çöldə dayandı və cammat namazı üçün toplanan camaata xitab etməyə başladı:[82]

" – Möminlərə, onların özlərindən daha layiqi kimdir?
Dedilər: AllahPeyğəmbəri daha yaxşı bilir!
Allah mənim mövlamdır, mən də möminlərin mövlasıyam – onlara özlərindən daha üstün və daha layiqəm! Ey camaat, mən kimin mövlasıyamsa, Əli də onun mövlasıdır.[83][84][85]
"

Şiələr iddia edirlər ki, bu hadisə Məhəmmədin xələfi olaraq Əlini seçməsi üçün əsasdır. Sünnilər isə tam əksinə bu hadisədə Məhəmmədin Əli ilə olan mənəvi yaxınlığını bildirdiyini və qardaş olmalarını ifadə etdiyini iddia edirlər.[86][87][88] Bir çox sufilər də belə hesab edirlər ki, Əli Məhəmmədin mənəvi hakimiyyətinin varisidir.[3][89] Bu hədisin əsasında sonradan şiələr Əlinin Əbu BəkrÖmərdən üstün olduğunu iddia etmişdirlər.[90]

Məhəmmədin canişinliyi[redaktə | əsas redaktə]

Ömrünün sonuna kimi bir çox ərəb qəbilə və tayfalarını vahid müsəlman dövlətində birləşdirən Məhəmməd 632-ci ildə vəfat etmişdir. Bundan sonra Məhəmmədin xələfi kimi kimin müsəlman icmasına rəhbərlik edəcəyi mübahisələrə səbəb olmuşdur.[91] Bu zaman Əli ailəsi ilə Məhəmmədin meyidini yumaq və onun dəfni ilə məşğul olmuşdur. Bu zaman bir qrup müsəlmanlar Səqifədə toplaşaraq Məhəmmədin canişini kimi onun səhabələrindən Əbu Bəkrin namizədliyini irəli sürmüşdür. Məclisdə Əbu Bəkrin Məhəmmədin birinci xəlifəsi olaraq müsəlman cəmiyyətinin rəhbəri seçildiyi elan edilmişdir. Məhəmmədin səhabələrindn bir qismi Məhəmmədin Əlini özündən sonra xələfi təyin olunduğu iddiası ilə bu seçkinin nəticələrini tanımamışdır.[16][92][93]

Daha sonar Fatimə və Əli xilafət məsələsində səhabələrdən kömək istəyərkən onlar belə cavab verdilər: “Ey Allah Rəsulunun qızı! Biz Əbu Bəkrə beyət etmişik. Əgər Əli daha öncə gəlsəydi, əlbəttə ki, onu tərk etməzdik.” Əli dedi: “Bizə yaraşar ki, Peyğəmbərin dəfnindən əvvəl xilafət üstündə mübahisə edək?”[94][95]

Məhəmməddən sonrakı həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Quran tarixi

Əlinin həyatının digər bir hissəsi 632-ci il Məhəmmədin ölümündən, 656-cı il 3-cü xəlifə Osmanın sui-qəsdinə qədərdir ki[6], bu müddət ərzində Əli nə bir döyüşdə və ya fəthdə iştirak etmiş nə də rəhbər vəzifələrdə işləmişdir. Xüsusilə həyat yoldaşı Fatimeyi-Zəhranın ölümündən sonra bütün siyasi işlərdən uzaqlaşmışdır. Bu müddət ərzində ailəsinə baxmaq üçün əkinçiliklə məşğul olmuşdur. Əli Mədinə yaxınlarında bir çox quyu qazırmış, bağça saldırmış və onları insanların ixtiyarına vermişdir. Bu quyular hal-hazırda da Əbar Əli (Əli quyusu) olaraq bilinir.

Əli Məhəmmədin ölümündən 6 ay sonra kamil bir Quran olan müshəf[96] hazırlamışdır. Nüsxə dəvə ilə Mədinədə yaşayan digər əhaliyə göstərmək üçün hazırlanmışdır. Bu Müshəfin surə sıralaması sonradan Osmanın vaxrtında hazırlanan Quran nüsxəsindəki surə sıralamasından fərqlənmişdir. Kitab əhaliyə göstərildikdən sonra onların bir qismi tərəfindən qəbul edilməmişdir. Buna baxmayaraq Əli öz müshəfi üçün mübarizə aparmışdır.[97][98][99]

Əli və Raşidi xəlifələr[redaktə | əsas redaktə]

Şiə mənbələrində hadisə belə nəql olunmuşdur: Məhəmməd Fədəyi dəvəli və atlı suvarilər olmadan (müharibəsiz) ələ keçirdikdən sonra Allah İsra surəsinin 26-cı ayəsini (Qohum-əqrəbaya haqqını ver.) nazil etmişdir. Məhəmməd bu ayəylə kimin nəzərdə tutulduğunu anlamadığına görə Cəbrailə müraciət etmiş, Cəbrail Allahdan soruşmuş, Allah da "Fədəyi Fatiməyə ver." demişdir. Məhəmməd də bundan sonra Fatiməni çağırmış və ona "Ey Fatimə! Allah mənə, Fədəyi sənə verməyimi əmr etdi." demiş, Fatimə də "Allahın və sənin bu hədiyyəni qəbul etdim." demişdir.[100][101][102] Məhəmməd sağ olduğu zaman Fədəyi Fatimənin vəkilləri idarə etmişdir. Məhəmməd öldükdən və Əbu Bəkr hakimiyyətə gəldikdən sonra isə Əbu Bəkr Fatimənin vəkillərini oradan çıxartmışdır. Bundan sonra Fatimə, Əbu Bəkrin yanına gəlmiş və Fədəyin təkrar özünə verilməsini istəmişdir. Əbu Bəkir ona “Mənə qaradərili birini gətir, buranın sənə verildiyinə şahidlik etsin.” demişdir. Fatimə də Əli və Ümmü Əyməni gətirmiş, onlar da Fatimə lehinə şahidlik etmişdirlər. Bunun üzərinə Əbu Bəkr, Fatiməyə aid olan Fədəyə girməkdən imtina etməsinə ona dair bir yazı vermişdir. Fatimə Əbu Bəkrin yanından çıxdıqdan sonra yolda Ömərlə qarşılaşmış, Ömər “Əlindəki bu yazı nədir ey Məhəmmədin qızı?” deyə soruşmuş, Fatimə də «Əbu Bəkrin mənim üçün yazdığı bir yazıdır.» cavabını vermişdir. Bundan sonra Ömər “Mənə göstər.” demiş Fatimə isə göstərməmiş, bunun üstündən Ömər yazını əlindən çəkib almış və yazılanları oxumuş, sonra da üzərinə yağlı su töküb, silmiş və cırıb atmışdır. Fatiməyə də “Buranı sənin atan, atlı və dəvəli süvarilərlə zəbt etməmişdir. Çıxar artıq bu köləlik bağlarını boyunlarımızdan.” demişdir.[103][104][105]

Sünni mənbələrində isə hadisə belə nəql olunmuşdur: Qohum-əqrəbaya haqqını ver (İsra, 26) ayəsi nazil olduqan sonra Məhəmməd Fədəyi Fatiməyə vermişdir.[106][107] Əbu Bəkr xəlifə seçildikdən sonra, Fədəyi Fatimədən almışdır.[108][109][110] Fatimə Əbu Bəkrə “Rəsulullah (s) Fədəyi mənə vermişdir.” demiş, Əbu Bəkr isə cavabında “peyğəmbərlər özlərindən sonra miras qoymurlar, qoyduqkarı yalnız sədəqədir.[109][110] Bu mövzuda bir dəlilin varmı?” deyə soruşmuşdur. Bunun üzərinə Əli Fatimənin sözünə şahidlik etmişdir. Daha sonra Ümmü Əymən Əbu Bəkr və Ömərə “mənim Cənnət əhli olduğuma şahidlik edə bilərsinizmi?” deyə soruşmuş, onlar da “bəli.” cavabını vermişdir. Ümmü Əymən də ardınca “mən də şahidlik edirəm ki, Nəbi (s) Fədəyi Fatiməyə (s.ə) vermişdir” demişdir.[111][109][110] Əbu Bəkir dəcavabında “Mən bir kişilə bir qadının şahidliyini qəbul etmirəm. Ya iki kişi, ya da bir kişi və iki qadın şahid göstərəcəksən.“ demişdir.[112] Bu hadisələrdən sonra Fatimə Əbu Bəkrə qəzəblənmiş və ölənə qədər onu danışdırmamışdır.[108][109][110][113]

Şiə mənbələrinə əsasən Əli Əbu Bəkrin xilafəti zamanı onun arxasında dayanıb (ona iqtida edib) namaz qılmazmış.[114][115]

Osmanın mühasirəsi[redaktə | əsas redaktə]
Əsas məqalə: Osmanın mühasirəsi

Osman ibn Əffan hakimiyyəti zamanı öz tayfası olan Bəni-Üməyyə (Bəni-Əbdüşşəms) tayfasından bəzi şəxsləri müxtəlif vəzifələrə təyin etdi. Əbuzər Ğiffari, Abdullah ibn Məsud, Əmmar Yasir və b. səhabə və tabeinlər Osmanın bu hərəkətlərinə görə onu comərdlikdə ittiham etmiş və xalq arasında ona qarşı bəzi etirazlar baş qaldırmışdır. Xilafətin əksər ərazilərində narazılıq və müqavimət 650-651-ci illərdə olmuşdur.[116] Osmanın müxtəlif ərazilərə təyin etdiyi valilər, xüsusilə müşaviri vә yeznәsi Mərvan ibn Həkəmin təyinatı ona qarşı olan narazılıqları daha da artırmışdır.[117] Narazı qruplar Osmandan vəzifəyə təyin etdiyi şəxsləri vəzifədən azad etməsini və qohumbazlıq etməməsini ondan tələb etmişdirlər.[118]

Bəzi şiə[119][120] və sünni mənbələrində[121] Osmanın evinin mühasirədə olduğu zaman Əlinin ona məsləhət verib, köməkçi olduğu yazılsa da digər bəzi İslami mənbələr və İslam alimləri bu məlumatların zəif olduğu fikrini irəli sürür.[122][123][124]

Xilafəti[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: Raşidi XilafətƏlinin xəlifəliyi

Xəlifə seçilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Əli İlk Fitnə və başqa bir çox önəmli hadisələrin baş verdiyi bir dönəmdə, 656-661-ci illərdə xəlifəlik etmişdir.

Osmanın öldürülməsi yeni bir xəlifənin seçilməli olduğu mənasına gəlirdi.

Xəlifəliyi[redaktə | əsas redaktə]

İlk fitnə[redaktə | əsas redaktə]

Siyasəti[redaktə | əsas redaktə]

Ölüm[redaktə | əsas redaktə]

Məzar[redaktə | əsas redaktə]

İndiki İraq dövlətinin Nəcəf şəhərində dəfn olunmuşdur.

Sonrasında[redaktə | əsas redaktə]

Əlinin ölümündən sonra Kufə müsəlmanları münaqişəsiz onun böyük oğlu Həsənə tabe olacaqlarını əhd etdilər. Belə ki, Əli dəfələrlə bildirmişdi ki, ancaq Məhəmmdəin Əhli-Beyti müsəlman cəmiyyətini idarə etmək hüququna malikdir. Bu zaman İslam Dövlətinin ən böyük komandiri Muaviyə Misir və Levantı tutmuş, özünü xəlifə elan etmiş və Həsənin xəlifəliyinin yerləşdiyi İraqa yürüş etmişdir.[125]

Ordu ona qarşı üsyan qaldırana qədər Muaviyə Həsənin komandirlərini tədricən xeyli miqdarda pulla və ya yalan vədlərlə devirirdi. Nəhayət, Həsən Muaviyəyə xilafəti təslim etmək və onunla sülh bağlamağa məcbur olmuşdur. Bu yolla Muaviyə İslam xəlifəliyini ələ keçirmiş və hər mümkün yolla Əlinin ailəsini və onun şiələrini təzyiq altında saxlamağa çalışmış və Muaviyənin əmrilə Əli hər xütbədən əvvəl minbərlərdən lənətlənməyə başlanmışdır. Əlinin lənətlənməsi Ömər ibn Əbdüləziz tərəfindən ləğv olunana qədər 60 il müddətində davam etmişdir. Muaviyə həmçinin mərkəzləşdirilmiş dövlət olan Əməvilər Xilafətini yaratmışdır.[126][127][128][129]

Məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Nəvələri[redaktə | əsas redaktə]

Baxış[redaktə | əsas redaktə]

İslami baxış[redaktə | əsas redaktə]

Şiə[redaktə | əsas redaktə]

Əli dövründə Şiə münasibətləri Məhəmməddən sonra ən əhəmiyyətli fiqur olmuşdur. Onlara görə Məhəmməd öz sağlığında dəfələrlə bildirmişdir ki, Əli onun ölümündən sonra müsəlmanların başçısı olacaqdır. Bu şiələr tərəfindən rəvayət olunan bir çox hədisdə dəstəklənir: Qədir-Xum hədisi, Səqaleyn hədisi, Qələm və kağız hədisi, Ali-Aba hədisi, Məkan hədisi, Xəbərdarlıq hədisi, On iki xəlifə hədisi.

Buna fikrə əsasən Məhəmmədin xələfi kimi Əli ancaq cəmiyyət üzərində ancaq ədalətli hökmranlıq etməyib, həmçinin şəriət hüququ və onun ezoterik mənaları şəhr olunur.

Sünni[redaktə | əsas redaktə]

Əlinin qılıncı Zülfüqarın Osmanlı bayrağında təsviri

Süni müsəlmanları Əlini bir Əhli-Beyt və sonuncu Rəşidun xəlifəsi kimi, eləcə də İslamda ən mötəbər və təsiredici liderlərdən biri kimi anırlar.

Təsəvvüf[redaktə | əsas redaktə]

Tanrı olaraq[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi rəvayətlərdə Əlinin öz sağlığında ona ibadət etməyi qadağan etdiyi qeyd olunmuşdur.

Qeyri-İslami baxış[redaktə | əsas redaktə]

Şəxs Sitat
Edvard Qibbon (Britaniya XVIII əsr tarixçisi) Əlinin qeyrəti və xeyirxahlığı heç vaxt öz dinindən dönmüş insanlar tərəfindən qabaqlanmamışdır. O, müqəddəsi, əsgəri, şairi birləşdirmişdir; onun müdrikliyi hələ də onun mənəvi və dini kəlamlarında nəfəs almaqdadır; və qılınc və ya dil döyüşündə hər rəqibi onun fəsahəti və şücaəti üzündən məyus olurdu. Onun vəzifəsinin ilk saatından onun dəfnetmə mərasiminə qədər lider heç vaxt səxavətli dostu tərəfindən tərk edilməmişdir.[130]
Vaşinqton İrvinq (ABŞ yazıçı və oçerkisti) O, alicənab Qureyş nəslinin ən alicənab nümayəndəsi idi. O ərəblər tərəfindən vacib olan 3 böyük keyfiyyətə sahib idi: cəsarət, fəsahət, və əliaçıqlıq. O, Aslan tanrısının peyğəmbər adından qorxmaz ruh qazanmışdır; onun fəsahəti haqqında misallar hələ də bəzi ayələrdə və ərəblər arasındakı bəzi hekayələrdə saxlanmışdır; onun comərdliyi isə özünü hər cümə günü digər insanların iştirakı zamanı büruzə verirdi; kəraməti haqqında hər misalda təkrarlayırıq.

Tarixçilik[redaktə | əsas redaktə]

Haqqında nəql olunan kəlamlar[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 79
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 İslam, səh. 53
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 Nasr, Seyyed Hossein. "Ali". Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica, Inc.. http://www.britannica.com/eb/article-9005712/Ali. İstifadə tarixi: 2007-10-12.
  4. 4,0 4,1 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 81
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 78
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 "Alī ibn Abu Talib". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/ali-b-abi-taleb. İstifadə tarixi: 2010-12-16.
  7. Al-Haj Salmin, Muhammad Ali. Ali The Caliph. p. 3 & 6. Qassim Ali Jairazbhoy Publishers; 1931 1st Edition.
  8. Abu Mikhnaf, Lut bin Yahya. Kitab Maqtal Ali (144 AH / 761 CE). Hashami, Ibrahim bin Sulayman. Kitab Maqtal Amir Al-Muminin (183 AH / 799 CE). Al-Kalbi, Hisham ibn Muhammad. Maqtal Amir ul-Muminin (201 AH / 817 CE). Reference: I.M.A.M. (Imam Mahdi Assoc. of Marjaeya) Publication (Muharram-Safar 1427 AH), Vol. 2-Issue 5.
  9. Shad, Abdur Rahman. Ali Al-Murtaza. Kazi Publications; 1978 1st Edition. Mohiyuddin, Dr. Ata. Ali The Superman. Sh. Muhammad Ashraf Publishers; 1980 1st Edition. Lalljee, Yousuf N. Ali The Magnificent. Ansariyan Publications; Jan 1981 1st Edition.
  10. Ahmed 2005, səh. 234
  11. 11,0 11,1 Biographies of the Prophet's companions and their successors, Ṭabarī, translated by Ella Landau-Tasseron, pp.37-40, Vol:XXXIX
  12. Kelen 2001, səh. 29
  13. Watt 1953, səh. xii
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Tabatabaei 1979, səh. 191
  15. Ashraf 2005, səh. 14
  16. 16,0 16,1 Diana, Steigerwald. "Alī ibn Abu Talib". Encyclopaedia of Islam and the Muslim world; vol.1. MacMillan. .
  17. Ashraf 2005, səh. 119 and 120
  18. Madelung 1997, səh. 141-145
  19. 19,0 19,1 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 80
  20. Lapidus 2002, səh. 47
  21. Holt, Lambton & Lewis 1970, səhifələr 70–72
  22. Tabatabaei 1979, səhifələr 50–75 and 192
  23. İslam, səh. 55
  24. Madelung 1997, səh. 309 and 310
  25. Ashraf 2005, səh. 5
  26. Ashraf 2005, səh. 6
  27. "Khalifa Ali Ibn Abu Talib". witness-pioneer.org. 2004-11-05. Arxivləşdirilib on December 8, 2008. http://www.witness-pioneer.org/vil/Articles/companion/00_ali_bin_talib.htm. İstifadə tarixi: 2008-12-19.
  28. "Hz. Əmirəlmöminin Əli (ə.s.) Rəcəb ayının on üçündə Ammulfil ilinin otuzunda Məkkədə Beytullahın içində dünyaya gəldi. Nə Əlidən əvvəl, nə də ondan sonra kimsə o mübarək məkanda dünyaya gəlmə səadətinə nail olmamışdır. Hz. Əlinin (ə.s.) Kəbədə dünyaya gəlişi bir fəzilət və şərəfdir ki, uca Allah bunu sadəcə o həzrətə məxsus qılmışdır.
  29. "Onun (Radiyallahu anh) mənqıbələrindən biri də doğumunun Kəbənin içində baş verməsidir."
    • Mühəddis Hind Şah Vəliyullah Dəhləvi, "İzalətul Xifa An Xilafətil Xüləfa", c. 4, Bab: Əmma Mə’suru Əmirilmöminin və İmamu Əşcaiin Əsedullahil Qalib Əli ibn Əbu Talib (Radiyallahun Ənh) Tashih ve Müracaat: Seyyid Cəmaluddin Hərəvi
  30. "Rəvayət edilmişdir ki, Fatimə binti Əsəd (s.ə.) hamilə halı ilə Beytullahı təvaf edirdi. Doğum sancısı vücudunu sardı, bu zaman Kəbənin divarı yarıldı və Fatimə binti Əsəd içəri daxil olub Hz. Əlini (ə.s.) orada dünyaya gətirdi."
  31. "Fatimə binti Əsədin Əmirəlmöminin Əlini (Kərəmullahu vəchəh) Kəbənin içində dünyaya gətirdiyi mövzusunda təvatür həddində hədislər rəvayət edilmişdir."
    • Məhəmməd ibn Əbu Abdullah əl-Hakim ən-Nişapuri, "əl-Müstədrəku aləs-Səhiheyn", c. 3, səh. 550, Təhqiq: Mustafa Abdülqadir Əta, Darul Kutubil Elmiyyə, Beyrut, Birinci nəşr, H.Q. 1411/M. 1990
  32. Ashraf 2005, səh. 6 and 7
  33. Ashraf 2005, səh. 7
  34. İbn Əsir, Əl-Kаmilu fit-tаriх, c. 2, s. 58.
  35. İbn Hişаm, Əs-siyrətün-nəbəviyyə, Təhqiqi: Mustəfа Siqа.
  36. Təbəri, Tаriхul-uməm vəl-muluk, Dаrul-qаmusul-hədis, c. 2, s. 213.
  37. İbn Əbilhədid, Şərhi Nəhcül-bəlаğə, c. 13, s. 119
  38. Məsum imamların həyatı, səh. 7
  39. Şərhi-Nəhcül-bəlağə, c. 13, səh. 119
  40. Şərhi-Nəhcül-bəlağə, c. 13, səh. 208
  41. Quran, 26:214
  42. Təbəri, c. 2, səh. 217
  43. Əl-kamilu fit-tarix, c. 2, səh. 63
  44. Şərhi-Nəhcül-bəlağə, c. 13, səh. 211
  45. Watt, William Montgomery. Muhammad at Mecca. səh. xii. Oxford University Press. 1953
  46. Watt, William Montgomery. Muhammad at Mecca. səh. 86. Oxford University Press. 1953
  47. Ashraf 2005, səh. 28 and 29
  48. Quran 2:207
  49. Tabatabaei, Sayyid Mohammad Hosayn. "Tafsir al-Mizan, Volume 3: Surah Baqarah, Verses 204–207". almizan.org. http://www.shiasource.com/al-mizan/. İstifadə tarixi: 2010-11-25.
  50. Ashraf 2005, səhifələr 30–32
  51. Momen 1985, səh. 13 and 14
  52. Ashraf 2005, səhifələr 28–118
  53. Singh 2003, səh. 175
  54. Quran 33:33
  55. Madelung 1997, səh. 14 and 15
  56. "Hasan ibn Ali". Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/hasan-b-ali. İstifadə tarixi: 2014-01-01.
  57. Ashraf 2005, səh. 42 and 43
  58. Qazwini 1992, səh. 140
  59. Vaglieri, Veccia. "Fatima". Encyclopedia of Islam. Leiden, The Netherlands: Brill. p. Vol. 2 844–850. .
  60. Ashraf 2005, səh. 36
  61. Merrick 2005, səh. 247
  62. Khatab, Amal (May 1, 1996). Battles of Badr and Uhud. Ta-Ha Publishers. ISBN 978-1-897940-39-6.
  63. Ibn Al Atheer, In his Biography, vol 2 p 107 "لا فتی الا علي لا سيف الا ذوالفقار"
  64. Ashraf 2005, səhifələr 66–68
  65. Zeitlin 2007, səh. 134
  66. Əli ibn İbrahim əl-Qummi, “Təfsiri Qummi”, c. 1, səh. 104
  67. Şeyx Səduq, “Uyunu əxbar ər-Rıza ə.s”, c. 1, səh. 209-210, bab 23, hədis 1
  68. Şeyx Asif əl-Muhsini, “Muaşərə Biharul Ənvar”, c. 1, səh. 276
  69. Seyid Əbulqasim əl-Xoyi, “Mucəm ricalil hədis”, c. 8, səh. 217, 4648-ci ravi
  70. Müslüm, “əs-Səhih”, c. 4, səh. 1871, Səhabənin fəziləti kitabı, hədis 2404
  71. Beyhəqi, “Dəlailun Nübüvvə”, səhifə 353-354, hədis 244
  72. Şeyx Nəcaşi, “Rical Nəcaşi”, səhifə 165, 437-ci ravi
  73. Əhməd b. Hənbəl “Müsnəd”, c. 1, səh. 85, hədis 1608
  74. Şeyx Tusi “Fihrist”, səhifə 71, 285-ci ravi
  75. Tirmizi, “Sünən”, c. 6, səh. 86-87, Mənaqib kitabı, hədis 3724
  76. Şeyx Əyyaşi, “Təfsiri Əyyaşi”, c. 1, səh. 176-177
  77. Hakim, “Müstədrək”, c. 3, səh. 163, hədis 4719
  78. Hakim, “Müstədrək”, c. 2, səh. 649, hədis 4157
  79. İbni Kəsr, “Təfsirul-Quranil-Əzim”, c. 3, səh. 55
  80. Vahidi “Əsbabı Nüzul”, səhifə 67-68
  81. Asim ibn Əbdülmuhsin, “Səhih min Əsbabı Nüzul”, səhifə 85
  82. Dakake 2008, səhifələr 34–39
  83. Veccia Vaglieri, Laura. "G̲h̲adīr K̲h̲umm". Encyclopædia of Islam, Second Edition. Brill Online. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ghadir-khumm-SIM_2439. İstifadə tarixi: 2013-03-28.
  84. Dakake 2008, səhifələr 34–37
  85. Ibn Taymiyyah, Minhaaj as-Sunnah 7/319
  86. Gleave, Robert M.. "Ali ibn Abi Talib". Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ali-b-abi-talib-COM_26324. İstifadə tarixi: 2013-03-29.
  87. Dakake 2008, səhifələr 43–48
  88. Tabatabaei 1979, səh. 40
  89. Dakake 2008, səhifələr 33–35
  90. Madelung 1997, səh. 253
  91. Lapidus 2002, səh. 31 and 32
  92. Holt, Lambton & Lewis 1970, səh. 57
  93. Madelung 1997, səhifələr 26–27, 30–43 and 356–360
  94. Ibn Qutaybah, al-Imamah wa al-Siyasah, Vol. I, pp. 12–13
  95. Ibn Abi al-Hadid, Sharh; Vol. II, p.5.
  96. Nasr, Seyyed Hossein (2007). "Quran". Encyclopædia Britannica Online. http://www.britannica.com/eb/article-68890/Quran. İstifadə tarixi: 2007-11-04.
  97. Tabatabaei 1987, səh. chapter 5
  98. Observations on Early Quran Manuscripts in San'a
  99. The Quran as Text, ed. Wild, Brill, 1996 ISBN 978-90-04-10344-3
  100. Kuleyni, “əl-Kafi”, 1/543, hədis 5
  101. Şeyx Səduq, “Uyunu Əxbar ər-Rza ə.s”, səh. 229-230, bab 23, hədis 1
  102. Seyid Haşim Bəhrani, “Qayrətul-Məram”, 3/284-286
  103. Kuleyni, “əl-Kafi”, 1/348-349, Hüccət kitabı, bab 130, hədis 5
  104. Şeyx Tusi, “Təhzibul -Əhkam”, 4/148-149, hədis 36
  105. Şeyx Müfid, “İxtisas”, səhifə 183
  106. Əbu Yala, “Müsnəd”, 2/334, hədis 1075
  107. əs-Süyuti, “əd-Durrul Mənsur”, İsra surəsi 26-cı ayənin təfsiri
  108. 108,0 108,1 Buxari, “əs-Səhih”, 3/142, Məğazi kitabı, bab 38, hədis 4240
  109. 109,0 109,1 109,2 109,3 Madelung 1997, səh. 50 and 51
  110. 110,0 110,1 110,2 110,3 Qazwini & Ordoni 1992, səh. 211
  111. ibni Şöbə ən-Nümeyr, “Tarixi-Mədinə”, 1/199
  112. Bəlazuri, “Futuhul-Buldan”, səhifə 43 (40)
  113. Elməddin İmamqulu (2015-01-22). "İsra surəsinin 26-cı ayəsinin təfsiri və Nəbinin (s) Fədəyi Hz. Fatiməyə (s.ə) verməsi" ((azərb.)). saqaleyn.wordpress.com. Arxivləşdirilib from [1] on 2015-01-22. http://web.archive.org/web/20150214174828/https://saqaleyn.wordpress.com/2015/01/22/isra-suresinin-26-ci-ayesinin-tefsiri-ve-nebinin-s-fedeyi-hz-fatimeye-s-e-vermesi/. İstifadə tarixi: 2015-02-14.
  114. Təfsir əl-Qummi, 2/158-159
  115. Təfsir Nur əs-Səqəleyn, 4/188
  116. Madelung 1997, səh. 87 and 88
  117. Madelung 1997, səh. 90
  118. Madelung 1997, səhifələr 92–107
  119. Şeyx Müfid, “Kitabul-Cəməl”, səhifə 100
  120. Seyyid Razi (r.ə), “Nəhcül-bəlağə”, 164-cü xütbə
  121. Təbəri, “Tarixi Təbəri”, 3/375-376
  122. Seyid Sadiq ər-Ruhaniyə (r.ə) göndərilən sual və onun cavabı
  123. islamweb saytı, 2013/11/07 tarixi, 226477-ci fətva
  124. Elməddin İmamqulu (2014-04-01). "İmam Əli (ə) üsyan zamanı Osman ibn Əffana köməkçi olubmu?" ((azərb.)). saqaleyn.wordpress.com. Arxivləşdirilib from [2] on 2015-02-14. http://web.archive.org/web/20150214190243/https://saqaleyn.wordpress.com/2014/04/01/imam-eli-e-s-usyan-zamani-osman-b-effana-komekci-olubmu/. İstifadə tarixi: 2015-02-14.
  125. Madelung 1997, səh. 313 and 314
  126. Madelung 1997, səh. 334
  127. Lapidus 2002, səh. 47
  128. Holt, Lambton & Lewis 1970, səh. 72
  129. Tabatabaei 1979, səh. 195
  130. The Decline and Fall of the Roman Empire, London, 1911, volume 5, pp. 381–2

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Ahmed, M. Mukarram (2005), Encyclopaedia of Islam, Anmol Publications PVT. LTD.,
  • Al-Shaykh Al-Mufid (1986), Kitab Al-Irshad: The Book of Guidance into the Lives of the Twelve Imams, Routledge Kegan & Paul,
  • Al-Tabari, Muhammad ibn Jarir (1990), History of the Prophets and Kings, translation and commentary issued by R. Stephen Humphreys, SUNY Press, (volume XV.)
  • Ashraf, Shahid (2005), Encyclopedia of Holy Prophet and Companions, Anmol Publications PVT. LTD.,
  • Kelen, Betty (2001), Muhammad: The Messenger of God, Taylor Production,
  • Chirri, Mohammad (1982), The Brother of the Prophet Mohammad, Islamic Center of America, Detroit, Michigan. Alibris,
  • Corbin, Henry (1993) [1964], History of Islamic Philosophy, London: Kegan Paul International in association with Islamic Publications for The Institute of Ismaili Studies, Translated by Liadain Sherrard, Philip Sherrard.
  • Dakake, Maria Massi (2008), The Charismatic Community: Shi'ite Identity in Early Islam, SUNY Press,
  • Halm, Halm (2004), Shi'ism, Edinburgh University Press,
  • Hamidullah, Muhammad (1988), The Prophet's Establishing a State and His Succession, University of California,
  • Holt, P.M.; Lambton, Ann K.S.; Lewis, Bernard, eds. (1970), Cambridge History of Islam, Cambridge University Press,
  • Kelsay, John (1993), Islam and War: A Study in Comparative Ethics, Westminster John Knox Press,
  • Lambton, Ann K. S. (1991), Landlord and Peasant in Persia, I.B.Tauris,
  • Lawson, Todd, ed. (2005), Reason and Inspiration in Islam: Theology, Philosophy and Mysticism in Muslim Thought, I.B.Tauris,
  • Lapidus, Ira (2002), A History of Islamic Societies (2nd ed.), Cambridge University Press,
  • Lewis, Bernard (1991), The Political Language of Islam, University of Chicago Press,
  • Madelung, Wilferd (1997), The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate, Cambridge University Press,
  • Merrick, James L. (2005), The Life and Religion of Mohammed as Contained in the Sheeah Traditions, Kessinger Publishing,
  • Momen, Moojan (1985), An Introduction to Shi‘i Islam: The History and Doctrines of Twelver Shi'ism, Yale University Press,
  • Nasr, Seyyed Hossein; Dabashi, Hamid; Nasr, Vali (1989), Expectation of the Millennium, Suny press,
  • Nasr, Seyyed Hossein; Leaman, Oliver (1996), History of Islamic Philosophy, Routledge,
  • Nasr, Seyyed Hossein (2006), Islamic Philosophy from Its Origin to the Present, SUNY Press,
  • Peters, F. E. (2003), The Monotheists: Jews, Christians, and Muslims in Conflict and Competition, Princeton University Press,
  • Qazwini, Muhammad Kazim; Ordoni, Abu Muhammad (1992), Fatima the Gracious, Ansariyan Publications,
  • Redha, Mohammad (1999), Imam Ali Ibn Abi Taleb (Imam Ali the Fourth Caliph, 1/1 Volume), Dar Al Kotob Al ilmiyah,
  • Robinson, Chase F. (2003), Islamic Historiography, Cambridge University Press,
  • Shaban, Muḥammad ʻAbd al-Ḥayy (1971), Islamic History, Cambridge University Press,
  • Shah-Kazemi, Reza (2007), Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam Ali, I.B.Tauris,
  • Stearns, Peter N.; Langer, William Leonard (2001), The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Houghton Mifflin Books,
  • Tabatabaei, Sayyid Mohammad Hosayn (1979), Shi'ite Islam, Suny press, | Translated by Seyyed Hossein Nasr.
  • Tabatabaei, Sayyid Mohammad Hosayn (1987), The Quran in Islam: Its Impact and Influence on the Life of Muslims, Zahra, , http://al-islam.org/quraninislam/index.htm
  • Watt, William Montgomery (1953), Muhammad at Mecca, Oxford University Press
  • Zeitlin, Irving M. (2007), The Historical Muhammad, Polity,
  • İbn Əbilhədid, Şərhi-Nəhcül-bəlağə, təhqiq: Məhəmməd Əbülfəzl İbrahim, birinci çap, Qahirə, Daru İhyail-kutubil-ərəbiyyə, H.Q. 1378
  • Mehdi Pişvаyi, Məsum imаmlаrın həyаtı. Bakı, "Qələm", 2004, 484 səh.
  • Mehdi Pişvayi. Məsum İmamların Tarixi. Bakı, "Mirasnəşr", 2011, 480 s. ISBN 978-9952-450-48-4
  • İslam: Qısa məlumat kitabı. Bakı, "Azərnəşr", 1984, 164 səh.
  • Ziya Bünyadov. Dinlər, təriqətlər, məzhəblər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 336 səh.

Həmçinin oxu[redaktə | əsas redaktə]

Orginal mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İkinci dərəcəli mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Kitablar
Ensiklopediyalar
  • Shah-Kazemi, Reza, Ali ibn Abi Talib, in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1610691776
  • Encyclopaedia of Islam Online. Brill. 2004. E-ISSN 1573-3912.
  • Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica, Inc.. Ali
  • Martin, Richard C.. Encyclopaedia of Islam and the Muslim world; vol.1. MacMillan. .
  • Encyclopædia Iranica. Center for Iranian Studies, Columbia University. . ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB
  • Meri, Josef W.; Jere L. Bacharach (2006). Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Taylor & Francis. .
  • Jones, Lindsay (2004). Encyclopedia of Religion. Gale Group. .

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Əli ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Əli ilə əlaqəli məlumatlar var.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]