Əli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Əli bin Əbu Talib səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əli
علي بن أبي طالب
Əli
Sünnilikdə Ərəb XilafətininRaşidi xəlifələrin 4-cüsü[1][2]
656[2] — 661
(ləqəbi Əmir əl-möminin, Mürtəza[3], Əbu Turab[1], Əsədulla əl-qalib[3])
Sələfi: Osman ibn Əffan[2]
Xələfi: Həsən ibn Əli
Şiələrin 1-ci imamı
632 — 661
Sələfi: Sələfi yoxdur
Xələfi: Həsən ibn Əli
Şiələrin 2-ci məsumu
600 — 661
Sələfi: Məhəmməd
Xələfi: Həsən ibn Əli
 
Dini: İslam
Təvəllüdü: 23 oktyabr 598(598-10-23)[4]/HQ 13 Rəcəb,17 mart 599(599-03-17) və ya17 mart 600(600-03-17)
Kəbə, Məkkə
Vəfatı: 30 yanvar 661 (61 yaşında)

[4]/ HQ 21 Ramazan 40
Kufə, İraq, Ərəb Xilafəti

Atası: Əbu Talib[4][2]
Anası: Fatimə binti Əsəd[1]
Həyat yoldaşı: 1. Fatimə[2]
2. Ümamə binti Zeynəb
3. Ümmül Banu
4. Leyla binti Məsud
5. Əsma binti Ümeys
6. Havilə binti Cəfər əl-Hənəfiyyə
7. Əs-Səhba binti Rabiyə
Uşaqları: 1-ci nigahdan:
oğlanları: Həsən, Hüseyn, Muhsin
qızları:Zeynəb, Ümmü Gülsüm
2-ci nigahdan:
oğlanları: Hilal
3-ci nigahdan:
oğlanları: Abbas, Cəfər, Abudulla, Osman
4-cü nigahdan:
oğlanları: Abdulla, Əbu Bəkr
5-ci nigahdan:
oğlanları: Yəhya, Məhəmmədül Əsgər
6-cı nigahdan:
oğlanları: Məhəmməd ibn Hənəfiyyə
Əli bin Əbu Talib

Əli (tam adı: Əli ibn Əbu Talib ərəb. علي بن أﺑﻲ طالب‎‎; d.  13 rəcəb H.Q.t.-dən 22 və ya 16 il əvvəl — 21 ramazan 40; M. 23 oktyabr 598[4]/17 iyul 600[5][6], 20 sentyabr 601 və ya 17 iyul 607, Kəbə, Məkkə, Ərəbistan27 yanvar 661, Kufə, İraq, Ərəb Xilafəti) - Məhəmməd ibn Abdullahın əmisioğlu[2], səhabəsi, Əhli-beytinin üzvü, kürəkəni[2]. Hüquqi və faktiki olaraq IV Ərəb-İslam xəlifəsi[2]. Əbu Talibin oğlu[2]. İslamı qəbul edən ilk kişi. Sünnilikdə Ərəb XilafətininRaşidi xəlifələrin dördüncü xəlifəsi[2][4]. Şiəlikdə canişini, I imam və xəlifə, II məsum.[7]

Xüsusən Şiə mənbələri başda olmaqla İslami mənbələrə görə Əli Kəbədə dünyaya gələn yeganə şəxsdir. Atası Əbu Talib[2], anası isə Fatimə binti Əsəddir. Əmisioğlu Məhəmməd[2] tərəfindən himayə olunub və onun evində böyüyüb. Məhəmməd ilahi vəhy aldığını bildirdiyi zaman, Əli İslamı qəbul edən ilk kişi olmuş və həyatını bu dinə həsr etmişdir.[1]

Əli Məhəmməddən sonra Mədinəyə köçmüşdür. Orada Əli Məhəmmədin qızı Fatimə ilə ailə həyatı qurmuşdur.[2] Bundan sonra Əli Mədinədə Məhəmmədlə keçirdiyi 10 il ərzində, savaşlarda rəhbər kimi iştirak etmiş, bildiriş və əmrləri çatdırmış, demək olar ki, bütün müharibələrdə iştirak edərək fəal rol oynamışdır. Əli 656-cı ildə Osman ibn Əffanın öldürülməsindən sonra səhabələr şurası tərəfindən xəlifə seçilmişdir.[2] 661-ci ildə Kufə məscidində sui-qəsd nəticəsində öldürülmüşdür.[8]

Müsəlman mədəniyyətində Əlinin özünəməxsus yeri vardır. Belə ki, o İslamda müdriklik, dürüstlük, igidlik, hörmət və s. rəmzidir. Xüsusən Təsəvvüfdə Əli təfsir, fiqh və dini fikir sahələrində ən yüksək şəxs hesab olunur və o Məhəmmədin nəslinin davamçısı kimi qəbul edilir.[8][9]

Həyatı[redaktə]

Məkkədə[redaktə]

Təvəllüdü və uşaqlığı[redaktə]

Əli Fil ilinin 30-cu ilində (H.Q. təqvimindən 23 il əvvəl) Rəcəb ayının 13-ü[10] Məkkə şəhərində, Kəbədə[11][12][13] dünyaya gəlmişdir. Uşaqlığı Məkkədə əmisioğlu Məhəmmədin himayəsi altında keçmişdir. Bu haqda mənbələrdə belə qeyd olunur:

Bir il Məkkədə аclıq üz vermişdi. Bu zаmаn Məhəmmədin əmisi Əbu Talib böyük bir аiləyə bаşçılıq edirdi. Оnlаrı çох çətinliklə dоlаndırırdı. Məhəmməd Bəni-Haşim tаyfаsının vаrlılаrındаn оlаn digər əmisi Аbbаsа təklif etdi ki, Əbu Tаlibin dоlаnışığınа kömək etmək məqsədilə gedib hərəsi оnun bir uşаğını götürüb öz evində sахlаsın. Аbbаs Məhəmmədin bu təklifi ilə rаzılаşdı. Beləliklə də Аbbаs Cəfəri Məhəmməd isə Əlini öz öhdəsinə götürüb öz evlərinə аpаrdılаr. Əli Məhəmməd peyğəmbər seçilənədək оnun evində qаldı. Məhəmməd peyğəmbərliyə seçildikdən dərhаl sоnrа Əli оnu qəbul edib оnа itаət etməyə bаşlаdı[14][15][16][17].

İslamı qəbul etməsi[redaktə]

Bəzi rəvayətlərə görə Hira mağarasında özünün iddia etdiyinə görə Məhəmmədə vəhy gələndə onunla görüşən yalnız Əli olmuşdur.[18][19][20]

3 il müddətində Məhəmməd insanları İslama gizli dəvət etdi. Qurana əsasən[21] də o ilk öncə ailəsi Bəni-Haşimi bir tədbirdə İslama dəvət etdi. Təbəri, İbn əl-Əsir, Əbülfida və s. kimi alimlərə görə dəvətgi qəbul edən şəxs, Məhəmmədin yoldaşı, qardaşı, vəkili və xələfi olacaqdı. Əli bu zaman 13 və ya 14 yaşında olmuş və ilk o ayağa qalxaraq önə çıxmışdır. Məhəmməd dəvəti 3 dəfə təkrar etsə də bunu qəbul edən yalnız bir şəxs olmuşdur, o da Əli. Məhəmmədin dəvətinə bir tək və israrla Əlinin müsbət cavab verməsindən sonra Məhəmməd onu özünün qardaşı, vəkili, xələfi və naibi elan etmiş və ona itaəti vacib buyurmuşdur. Dəvətdə Əli, onun atası və ailəsi yanaşı Əbu Ləhəbin də daxil olduğu Məhəmmədin əmiləri də iştiak edirmişlər. Və hadisələrin bu hissəsində Əbu Ləhəb gülərək qardaşı, Əlinin atası Əbu Talibə "hə indi sən öz oğluna beyət edəcəksən?" sualını vermişdir.[22][23][24] Bu hadisə tarixdə "Dəvət ayəsi" olaraq qalmışdır. Bəni-Haşim Məkkədə boykot altında olduğu zaman Əli Məhəmmədə dəstək olmuşdur.

İbn İshaq və digər bəzi tarixçilərə görə Əli İslamı ilk qəbul edən kişidir. Lakin Təbəri və digər bəzi tarixçilər isə İslamı qəbul edən ilk kişinin Zeyd ibn Harisə və ya Əbu Bəkr olması haqqında bəzi ənənəvi rəvayətlər qeyd edirlər[25]. Bəzi alimlər Əlini İslamı qəbul edərkən uşaq olduğuna görə İslamı qəbul edən ilk müsəlman kişi kimi qəbul etmirlər. [26]

Mədinəyə hicrət[redaktə]

Mədinədə[redaktə]

Məhəmməd dövrü[redaktə]

Ailə həyatı[redaktə]
Müharibələrdə[redaktə]
İslam missiyası[redaktə]
Mübahilə[redaktə]
Qədir Xum[redaktə]

Məhəmmədin mirası[redaktə]

Məhəmməddən sonrakı həyatı[redaktə]

Əli və Raşidi xəlifələr[redaktə]

Osmanın mühasirəsi[redaktə]

Xilafəti[redaktə]

Xəlifə seçilməsi[redaktə]

Xəlifəliyi[redaktə]

İlk fitnə[redaktə]

Siyasəti[redaktə]

Ölüm[redaktə]

HQ 18 Ramazan 40-cı ildə Kufə məscidində namaz qılarkən Xarici olan Əbdürrəhman ibn Mülcəm Muradi tərəfindən başından aldığı qılınc zərbəsindən 3 gün sonra vəfat etmişdir.

Məzar[redaktə]

İndiki İraq dövlətinin Nəcəf şəhərində dəfn olunmuşdur.

Sonrasında[redaktə]

Məlumat[redaktə]

Əsərləri[redaktə]

Nəvələri[redaktə]

Baxış[redaktə]

İslami baxış[redaktə]

Şiə[redaktə]

Sünni[redaktə]

Təsəvvüf[redaktə]

Tanrı olaraq[redaktə]

Qeyri-İslami baxış[redaktə]

Tarixçilik[redaktə]

Haqqında nəql olunan kəlamlar[redaktə]

Qalereya[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

  • İbn Əbilhədid, Şərhi-Nəhcül-bəlağə, təhqiq: Məhəmməd Əbülfəzl İbrahim, birinci çap, Qahirə, Daru İhyail-kutubil-ərəbiyyə, H.Q. 1378
  • Mehdi Pişvаyi, Məsum imаmlаrın həyаtı. Bakı, "Qələm", 2004, 484 səh.
  • Mehdi Pişvayi. Məsum İmamların Tarixi. Bakı, "Mirasnəşr", 2011, 480 s. ISBN 978-9952-450-48-4
  • İslam: Qısa məlumat kitabı. Bakı, "Azərnəşr", 1984, 164 səh.
  • Ziya Bünyadov. Dinlər, təriqətlər, məzhəblər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 336 səh.

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 79
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 İslam, səh. 53
  3. 3,0 3,1 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 81
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 78
  5. Ahmed M. Mukarram, Encyclopaedia of Islam, səh. 234
  6. Encyclopædia Iranica ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB 16.12.2010
  7. Britannika Ensiklopediyası Ali (ing.)
  8. 8,0 8,1 Dinlər, təriqətlər, məzhəblər, səh. 80
  9. İslam, səh. 55
  10. "Hz. Əmirəlmöminin Əli (ə.s.) Rəcəb ayının on üçündə Ammulfil ilinin otuzunda Məkkədə Beytullahın içində dünyaya gəldi. Nə Əlidən əvvəl, nə də ondan sonra kimsə o mübarək məkanda dünyaya gəlmə səadətinə nail olmamışdır. Hz. Əlinin (ə.s.) Kəbədə dünyaya gəlişi bir fəzilət və şərəfdir ki, uca Allah bunu sadəcə o həzrətə məxsus qılmışdır.
  11. "Onun (Radiyallahu anh) mənqıbələrindən biri də doğumunun Kəbənin içində baş verməsidir."
    • Mühəddis Hind Şah Vəliyullah Dəhləvi, "İzalətul Xifa An Xilafətil Xüləfa", c. 4, Bab: Əmma Mə’suru Əmirilmöminin və İmamu Əşcaiin Əsedullahil Qalib Əli ibn Əbu Talib (Radiyallahun Ənh) Tashih ve Müracaat: Seyyid Cəmaluddin Hərəvi
  12. "Rəvayət edilmişdir ki, Fatimə binti Əsəd (s.ə.) hamilə halı ilə Beytullahı təvaf edirdi. Doğum sancısı vücudunu sardı, bu zaman Kəbənin divarı yarıldı və Fatimə binti Əsəd içəri daxil olub Hz. Əlini (ə.s.) orada dünyaya gətirdi."
  13. "Fatimə binti Əsədin Əmirəlmöminin Əlini (Kərəmullahu vəchəh) Kəbənin içində dünyaya gətirdiyi mövzusunda təvatür həddində hədislər rəvayət edilmişdir."
    • Məhəmməd ibn Əbu Abdullah əl-Hakim ən-Nişapuri, "əl-Müstədrəku aləs-Səhiheyn", c. 3, səh. 550, Təhqiq: Mustafa Abdülqadir Əta, Darul Kutubil Elmiyyə, Beyrut, Birinci nəşr, H.Q. 1411/M. 1990
  14. İbn Əsir, Əl-Kаmilu fit-tаriх, c. 2, s. 58.
  15. İbn Hişаm, Əs-siyrətün-nəbəviyyə, Təhqiqi: Mustəfа Siqа.
  16. Təbəri, Tаriхul-uməm vəl-muluk, Dаrul-qаmusul-hədis, c. 2, s. 213.
  17. İbn Əbilhədid, Şərhi Nəhcül-bəlаğə, c. 13, s. 119
  18. Məsum imamların həyatı, səh. 7
  19. Şərhi-Nəhcül-bəlağə, c. 13, səh. 119
  20. Şərhi-Nəhcül-bəlağə, c. 13, səh. 208
  21. Quran, 26:214
  22. Təbəri, c. 2, səh. 217
  23. Əl-kamilu fit-tarix, c. 2, səh. 63
  24. Şərhi-Nəhcül-bəlağə, c. 13, səh. 211
  25. Watt, William Montgomery. Muhammad at Mecca. səh. xii. Oxford University Press. 1953
  26. Watt, William Montgomery. Muhammad at Mecca. səh. 86. Oxford University Press. 1953

Həmçinin bax[redaktə]

Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimedia səhifələri:

Wikimedia Commonsda Əli ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Əli ilə əlaqəli məlumatlar var.

Xarici keçidlər[redaktə]