Gəncə qalasının işğalı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Gəncə hücumu səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

İstəsəniz, siz də kömək edə bilərsiniz:

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Melikov Memmed (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
Gəncə qalasının işğalı[1]
rus. Штурм Гянджи
Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813)
Взятии штурмом крепости Гянджи.jpg
1804-cü il yanvarın 3-də Gəncə qalasına hücum. Rəssam Adolf Şarleman. Rus ordusunun üzərinə atılan yanan neftə batırılmış parçalar görünür.[2]
Tarixi 3 yanvar 1804-cü il
Yeri Gəncə, Gəncə xanlığı
Nəticəsi Rusiya imperiyasının qələbəsi
Ərazi
dəyişikliyi
Gəncə xanlığı Rusiyanın tərkibinə daxil oldu.
Münaqişə tərəfləri
Gəncə xanlığının bayrağı Gəncə xanlığı Rusiya imperiyasının bayrağı Rusiya imperiyası
Komandanlar
Gəncə xanlığının bayrağıCavad xan
Gəncə xanlığının bayrağıUğurlu xan
Gəncə xanlığının bayrağıHüseynqulu xan
Gəncə xanlığının bayrağıƏliqulu xan
Rusiya imperiyasının bayrağı general-leytenant Sisianov
Rusiya imperiyasının bayrağıgeneral-mayor Portnagin
Rusiya imperiyasının bayrağıpolkovnik Karyagin
Rusiya imperiyasının bayrağıpolkovnik Axverdov
Rusiya imperiyasının bayrağıpodpolkovnik Simonoviç
Tərəflərin hərbi qüvvəsi
1500-dən çox əsgər
və 12 top[3]
Sevastopol muşketyor polkunun 2 batalyonu,
17-ci yeger polkunun 3 batalyonu,
Qafqaz qrenader polkunun batalyonu,
Narva draqun polkunun 3 eskadronu,
165 kazak,
700 atlı azərbaycanlı[4] və 11 top[3]
İtkilər
1500 (başqa
mənbəyə görə — 1750) ölü[5];
8585 kişi və 8639
qadın əsir[5]
3 zabit və 35 nəfər
(aşağı rütbəli) ölü[5];
12 ştab və baş zabit
və 192 nəfər
(aşağı rütbəli) yaralı[5]

Gəncə qalasının işğalı[1]Rusiya imperiyası əsgərlərinin 3 yanvar 1804-cü ildə Gəncə xanlığının paytaxtı Gəncə şəhərini ələ keçirməsi.

Gəncə xanlığı Kür çayının sağ sahilində Alazan çayının mənsəbinə qədər yerləşirdi. Xanlıq şərq və cənub-şərqdə Qarabağ xanlığı ilə, cənubda İrəvan xanlığı ilə həmsərhəd idi. Qərbdə Zəyəm çayı xanlığın ərazisini Şəmşədil sultanlığından və şimalda Kür çayı xanlığın ərazisini Gürcüstandan ayırırdı. Gəncə 8 metr hündürlüyündəki iki divarı və 6 bürcü olan güclü qala idi.[4] 2 dekabr 1803-cü ildə dən blokadada olan [2] Gəncə qalası Nikolay Dubrovinə görə bütün Adərbicanda ən yaxşı hesab edilirdi.[5] Bu zaman şəhər onun Gürcüstan kraliçası Böyük Tamaranın dövründən bəri Gürcüstana aid olması və Gürcüstan hökmdarlarının zəifliyinə görə bu yerlə əlaqəsini kəsdiyini bəhanə edən general-leytenant Sisianovun rəhbərliyi altındakı rus ordusunun hücumlarına məruz qalırdı.[6] Sisianova görə “Gəncə qalasının yerli mövqeyi bütün Adərbican üzərində hökmran" idi. Bax, buna görə də "bu istila Rusiya üçün birinci dərəcəli əhəmiyyətə malik" idi.[7][5]

Sisianov Qacarlar nəslindən olan V Gəncə xanı Cavad xandan təslim olmağı tələb edəndə Cavad xan imtina etdi [4] və Tamaradan bəri Gəncənin Gürcüstana aid olmasını rədd etdi[5]. Gəncəyə yaxınlaşarkən Cavad xan onlarla savaşdı və məğlub oldu. Ancaq 3 yanvar 1804-cü ildə sübhçağı iki dəstəyə bölünmüş Sisianovun ordusu Gəncə üzərinə yürüş etdi[4]. Qanlı həmlə zamanı Cavad xan ortancıl oğlu Hüseynqulu xanla birlikdə öldürüldü[8].

Gəncənin alınması bu ərazidən hücumlara məruz qalan Gürcüstanın şərq sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etdi. Digər tərəfdən Qacarlar sülaləsinin hökmranlıq etdiyi İranın himayəsində olan Gəncənin işğalı İranda mənfi qarşılandı və faktiki olaraq Birinci Rusiya-İran müharibəsinin başlanmasına səbəb oldu[4].

Arxa plan[redaktə | əsas redaktə]

1801-ci ilin əvvəllərində I Pavel Şərqi Gürcüstanın xüsusi hüquqlar üçün Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında manifesto imzaladı. I Aleksandr atasının qərarını təsdiqlədi və 12 sentyabr 1801-ci ildə Gürcüstan xalqına ünvanlanan Kartli-Kaxetiya çarlığının ləğv edilməsi və Şərqi Gürcüstanın Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında manifesto imzaladı. Baqrationilər sülaləsi hakimiyyətdən kənarlaşdırıldı və Tiflisdə rus əsgərlərindən və mülki şəxslərdən ibarət Ali Hökumət yaradıldı. 1802-ci ildə general Pavel Sisianov Gürcüstanın baş hakimi vəzifəsinə gətirildi.[9]

Gəncə qalasının qorunub-saxlanmış hissəsi

Gəncə xanlığı Rusiya imperiyasına ən yaxın və ən güclü idi. Gəncə alınmaz hesab edilirdi və Gəncə xanı Cavad xan qoçaqlığı ilə məşhur idi[8]. Tarixçi Nikolay Dubrovinə görə şəhər qalası “bütün Adərbicanda ən yaxşı” hesab edilirdi.[5] Gəncə qalası 1588-ci ildə Səfəvi-Osmanlı müharibəsi zamanı şəhər Osmanlı sərkərdəsi Fərhad paşa tərəfindən alındıqda tikilmişdi.[10] Bu qalanın 6 bürc və 2 qapısı (Tiflis qapısı və Qarabağ qapısı) var idi. Qala 8 metr hündürlüyündəki iki divarla əhatə olunmuşdu. Gəncənin süqutu bütün Qafqazda böyük təsirə səbəb olacaqdı. Buna görə də Sisianov, Mixail Vladıkinanın deyişi ilə, “bu güclü və hiyləgər qonşudan” başlamağa qərar verdi.[8] Sisianov yazırdı ki, “Gəncə qalasının yerli mövqeyi bütün Adərbican[q 1] üzərində hökmrandır.” Dubrovin qeyd edirdi:

" Gəncə hər zaman Adərbicanı qorxu içərisində saxlayıb və onun qalası onlar üzərinə edilən hücumlarda Asiyanın güclü dayaqları arasında sayılırdı. Gəncə İranın şimal əyalətlərinə stratejik cəhətdən açar idi. Buna görə də knyaz Sisianov onun alınmasını çox vacib hesab edirdi.[5] "

Sisianovun həqiqi mülki müşavirinin 17 dekabr 1802-ci il tarixli məruzəsi Cavad xanla müharibəyə girmək üçün səbəblər siyahısına oxşayır: Gürcüstandan olan insanların tovlanıb aparılması, Rusiyanın düşmənlərilə əlaqə, qiyamçı şahzadə Aleksandra maliyyə dəstəyi, Şörəyel əyalətinə iddia, rus təbəələrini oğurlayanlara imkan verilməsi. Əlavə olaraq Cavad xan ərazisindən duzlu balıqla karvanların keçməsi üçün ağılagəlməz dərəcədə böyük miqdarda vergi tələb edirdi və Rusiya təmsilçilərinin mesajlarına “ədəbsizcəsinə” cavab verirdi.[7] Hələ 1803-cü ilin fevralında Sisianov eşitdi ki, Cavad xan onun dostcasına məktublarına və hətta rus vətəndaşlığını götürmək barədə arzusunu bəyan etməsinə baxmayaraq müharibəyə hazırlaşır, əsgərlər və azuqə toplayır və Qarabağ xanlığının III xanı İbrahimxəlil xanla ittifaq qurur. O, İran şahının himayəsi altında antirus ittifaqının qurulmasından kənarda qalmayıb.[7]

1803-cü il kampaniyası üçün Sisianovun planı belə idi: Gəncə və İrəvan istiqamətində “kəşfiyyat” aparmaq və özünü hakimi saydığı Bakını ələ keçirmək.[7] Sisianov belə yazırdı:

" Kür üzərindən keçid quraraq düşməni arxada qoymamaq üçün, mən özüm Şəmşədildən əvvəla Gəncəyə gedəcəm, ona görə ki, Gəncə xanı Cavad Şuşa xanı İbrahimlə barışıb və hədiyyə kimi iki top alıb. Gəncədən Şəmsədil əyalətini boyunca birbaşa sürətlə ondan 70 verst (74.6 km) aralı İrəvana gedəcəm. Когда засим подоспеет время занять Баку, то у меня за оставлением двух гарнизонов в Гандже и Эривани не будет и двух комплектных батальонов. [7] "

Buna əsasən baş komandir əlavə yardım göndərilməsini istədi. Sisianovun Gəncə və İrəvanın işğalını tamamlanmış məsələ kimi qeyd etməsi diqqətəlayiqdir.[7]

General Qulyakovun 1803-cü ilin martında Car-Balakən camaatına qarşı uğurlu hərəkatı İrəvan xanının Sisianovun tələbləri ilə razılaşmasına səbəb oldu və Bakı xanının təbəəliyə keçmək üçün danışıqlara başlaması Sisianovun bütün qüvvələri Gəncə istiqamətində hərəkət etdirməsi üçün şərait yaratdı.[5]

Yürüşə hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

Gəncəyə yürüşə hazırlanarkən Sisianov iki polka Qafqaz xətti ilə Gürcüstana hərəkət etməyi tapşırdı: Narva draqun və 9-cu Yeger.[q 2] 1803-cü ilin mayında bu ordular Gürcüstana daxil oldular və belə yerləşdilər: draqunlar Zaqoreçidə, Martkobidə, Xoştidə, Paterzeulidə və Makovidə, yegerlərin bir batalyonu Qoridə, digəri Suramidə və iki bölük Duşetidə və ikisi Tsxinvalidə.[q 3][5]

Gəncəyə dəstə ilə getmək üçün Demurtçasal, BorçalıQazaxdan 100 atlı tatar (azərbaycanlı) hazırlanması əmr edildi. Onların 6 həftəlik azuqəsi olmalı idi.[5][q 4]

Gürcüstanın əsas komandiri knyaz Pavel Sisianov

Ancaq müxtəlif səbəblərə görə Sisianov imperiyanın sərhədlərini dərhal keçə bilmədi. Birincisi, onun əlindəki əsgər sayı az idi. İkincisi, təəsürat yaratmaq olurdu ki, generalın hələ də Cənubi Qafqaz hakimlərini diplomatik yollarla Rusiya təbəəliyini qəbul etməyə razı salmağa ümidi var. Üçüncüsü, Gürcüstandakı yerli vəziyyət idarəçilik baxımından ərazinin qaydaya salınması və əleyhdarların yatırılmasını tələb edirdi. Bundan əlavə, Sisianova yüksək yerlərdən gələn təlimatlarla “təzyiq edilirdi” ki, əgər qonşularla diplomatik və xüsusilə hərbi maneə təhlükəsi yoxdursa, hər cür ərazi genişləndirilməsi olar[7].

Gəncəyə hərəkət etməzdən əvvəl knyaz Sisianov bir müddət Kartalinidə ortaya çıxan ləzgilərə görə ləngidi[5]. Ləzgilərə qarşı hərbi əməliyyat nəticələri kiçik olsa da, Sisianovun Gəncəni almaq planını dayandırdı. Baş komandir dağıstanlıların Gürcüstana girməsindən qorxduğu üçün hücum əməliyyatını dayandırmağa və müdafiə taktikasına keçməyə məcbur oldu. Dağıstanlıların Gürcüstana girməsi rusların hücum dəstəsində olan bir neçə batalyonun geri çəkilməsi ilə baş verə bilərdi[5]. Car-Balakən ləzgiləri ilə sülh danışıqları gözləniləndən daha çox zəhmət tələb etdi[7].

Sisianovun müdafiə taktikası və ordunun davamlı gözətçi vəziyyəti hücum əməliyyatının gecikməsinə səbəb oldu. Bu zaman Cavad xan öz qüvvələrini və ehtiyatlarını ruslarla qarşılaşma üçün hazırlayırdı. Cavad xan Fətəli şah Qacara məktub yazaraq Gəncəyə hərəkət edən rus qoşunlarına qarşı kömək istədi. Fətəli şah cavab yazdı ki, indi Xorasana gedir, qayıdanda ona kömək göndərəcək.[q 5] Onun tək köməyi Qazax ağalarına göndərilən fərman idi. Bu fərmanla o, Qazax ağalarını Gəncə xanına tabe olmağa, silahlanmağa və hərəkət etməyə inandırmaq istəyirdi.[q 6][5]

Bu zaman Sisianov Gəncəyə getmək üçün Gürcüstana iki polk daha gəlməsini gözləyirdi: Sevastopol muşketyor və 15-ci yeger. 11 noyabrda Sevastopol polku gəldi və Tiflisin 10 verstliyində (10.6 km), Qartiskaro mərzində yerləşdi. 12 noyabrda 15-ci yeger polku hələ Tiflisin 70 verstliyində (74.6 km) idi. Bu polklar ilin yağışlı vaxtında dağlar boyunca hərəkət etməkdən yorulmuşdu. Buna görə də Sevastopol polkunun üç batalyonlu tərkibindən yalnız iki batalyonun nəqliyyatını daşımağa uyğun atlar qalmışdı. Sisianov 15-ci yeger polkunu yanında götürməyi heç fikirləşmədi də, Sevastopol polkundan isə bütöv olmayan iki batalyonu götürdü, üçüncü batolyon isə "çətinlikdə" qaldı.[q 7][5] Bu zaman Sisianov yalnızca Kaxetiyadakı dağlıların hücum təhdidinə qarşı diqqətli olmaq istədiyi üçün Gəncəyə yürüşü yavaşlatmadı. O, əlavə qoşunun gəlməsini gözləyirdi. Ancaq onlar gəlib çatanda Sisianov məyus oldu. O, bu məyusluğunu dövlət kanslerinə yazdığı 17 noyabr 1803-cü il tarixli məktubunda bildirirdi.[7] O yazırdı :

" Gələn Sevastopol polkunun başçısı mənə dedi ki, onun polku heç zaman güllələrin vızıltısını eşitməyib, hərəkət edə bilmir və 15 verstdə (16 km) yorulur və zəifləyirlər. 20 yaşındakı əsgərlər yerlərindən tərpənmədilər, daha vacibi isə odur ki, beləliklə, polkda xəstələr istisna olmaqla 600 adam yoxdur və onlardan komplekləşdirmə gözləyə bilmirəm, ona görə ki, polk Krım inspektorluğundan [q 8] göndəriləndə inspektor təyin olunmuş hərbi kollegiyanın ona əsgər verməsindən imtina edib; ancaq mənimkilər[q 9] artıq təyin olunmuş hərbi kollegiyaya görə polklara paylanmışdılar. Nə zaman belə oldu ki, xüsusi naçalniklər asanlıqla hərbi kollegiyanın cədvəlinə əks gedə bildilər? Vaxt gedir; ərzaq çatışmır və polkların naçalnikləri qəribə şəkildə qiymət tələb edirlər, ehtiyat komissarları edə bilmədiyi üçün mən də etiraz edə bilmirəm. Bütün bu nizamsızlıqlardan sonra öz səhvlərimə görə yox, mənə tabe olanların səhvlərinə görə hər gün öz şöhrətimi etibarsız edərək mən xidmətdə qalıb görəsən yararlı ola bilərəm.[5] "

Bu zaman Gəncədəki vəziyyət haqqında polkovnik Karyagin məruzə etdi:

" Cavad xan qəti surət bizlə müharibə etmək istəyir. Sakinlər, ermənilərtatarlar müharibəyə girişmək istəmir və aman istəmək niyyətindədirlər. Şəhərdə öz ailələri ilə bütün kəndlərdən olan insanlar toplaşıb; bütün tatarlar şəhərdə, ermənilər qala ətrafındadırlar. Xüsusi qüvvələr yoxdur, sakinlərdən toplanan 7 min daxil olmaqla. Üç köhnə topa əlavə olaraq yeni beş top hazırlanıb, və onların hamısı qaladan yerləşdirilib.[7] "

Gəncəyə yürüş[redaktə | əsas redaktə]

17-ci yeger polkunun sıravi əsgəri, unter-ofiseri və baş zabiti 1802-ci ildə. Rəssam Adolf Şarleman

Gəncəyə yürüş üçün 6 batalyon və 3 eskadrondan ibarət dəstə təşkil etmək nəzərdə tutulurdu: Sevastopol polkundan 2 batalyon, yeger polkundan 2 batalyon, hansı ki, Şəmsədildə, Gəncə yolunda yerləşirdi, Qafqaz qrenader polkunun bir batalyonu, Narva draqun polkunun 3 eskadronu və 17-ci yeger polkundan iki bölük, şef batalyon.[5] Bu batalyonun qalan iki bölüyü II İraklinin dul arvadı Daryunu ötürəndən sonra Vladiqafqazdan qayıdanda onlara qoşulmalı idi. Dəstə 20 noyabrda Tiflisin 15 verstliyindəki (16 km) Saqanluq kəndində görüşməli, 21 noyabrda dincəlməli və 22 noyabrda hərəkətə keçməli idi.[5]

Bütün mümkün ərzaq ehtiyatını yığandan sonra Sisianov Gəncəyə hərəkət etdi. 20 noyabr 1803-cü ildə onun korpusu 6 piyada batalyonundan, 3 draqun eskadronundan, Don kazaklarının iki polkundan, Tiflisdən hərəkət edən Borçalı, Qazax, Demurtçasal və Şəmsədil qəzalarından olan azərbaycanlılardan [7] təşkil olunmuş ordudan ibarət idi. İlk keçid Suqanluk kəndindən səkkiz yarım verstliyində (9 km) idi. Yürüşün başlığında ordunun keçdiyi qısa məsafə onunla izah edildi ki, bütün hazırlığa və əmrə baxmayaraq, nəyisə unutdular və ya kimsə hər hansı səbəbə görə yubandı. Beləliklə, hər şeyi qaydaya salmaq üçün bir gün fasilə vermək lazım gəldi. Sonra dəstə sürətləndi. 22 noyabrda dəstə 24 verst (25,6 km) məsafə saxlayaraq Demurçalas kəndinin yanında dayanmalı oldu. Burada Sisianov tatar (azərbaycanlı) atlılarla birləşdi. 23 noyabrda 19 verst getdilər və Şikol kəndinin yaxınlığında düşərgə saldılar. Ancaq xəritə ilə baxanda görünür ki, onlar iki dəfə kiçik çayın üzərindən və bir neçə dəfə yarğan üzərindən keçmişdilər. Paltarlarını qurutmaq ehtiyacı 24 noyabrda ordunun fəaliyyətlərini azaltdı və beləliklə, ordu yalnız 7 verst (7.5 km) hədəflə irəlilədi. Ordu 25 noyabrda Ağstafa çayını keçdi və daha 16 verst (17 km) çətin dağ yollarından keçərək düşərgə saldı. Növbəti keçid 25 noyabrda Tovuz çayının sahilində qət edildi. Beləliklə, ordu 25 verst (26.7 km) məsafənin öhdəsindən gəldi. Burada ordunun “Qazax və Borçalı tatarları” ilə sayı artdı, 27 noyabrda isə Şəmsədil tatarları orduya yanaşdı. Hərbi fəaliyyət zamanı yüngül və qeyri-nizami süvarilər həm hərəkətdə olarkən, həm də düşərgələrdə öz orduları və düşmən arasında xüsusi pərdə əmələ gətirirdilər. Dayandıqları yerlərdə Sisianov həmişə milli müsəlman hərbi hissələrini qabağa verirdi və rus piyadaları və "tatarlar" arasında həmişə kazaklar olurdu. 29 noyabrda Şamxorda dayanarkən azərbaycanlılardan təşkil olunmuş ordu tamamilə çayın o biri sahilində yerləşdirildi.[7] Axırda altı keçiddən sonra onlar Şəmsədil kəndi Zaqiala çatdılar. Burada 17-ci yeger polkunun iki batalyonu onlara birləşdi.[q 10][5]

Axırda 29 noyabrda Sisianovun korpusu Gəncə xanlığının sərhədini keçdi.[7] 29 noyabrda Şamxora gələn kimi Sisianov Cavax xana məktub yazdı və qalanın təslim edilməsini tələb etdi.[5] Sisianov ordunun başçısı kimi gəlməsini belə izah edirdi ki, Gəncə hüquqən Rusiyaya məxsusdur, çünki əvvəllər o, Gürcüstan krallığının bir hissəsi idi, indi isə Romanovların imperiyasının tərkib hissəsidir, şəhər 1797-ci ildə Rusiya tərəfindən işğal edilmişdi və Cavad xanın təbəələri tərəfindən soyulan Tiflis tacirləri hələ də razı salınmayıb. O, həmçinin, qeyd-şərtsiz təslim olunduğu zaman sonsuz mərhəmət vəd edirdi. O, məktubu hədələyici hissə il sonlandırırdı.[7] Cavad xana yazdığı məktubunda Sisianov Gəncə üzərinə yürüşün birinci və başlıca səbəbini belə izah edirdi ki, “Gəncə və onun ətrafı kraliça Tamaranın hakimiyyəti dövründə Gürcüstana mənsub idi, sonra Gürcüstan çarlarının zəifliyi üzündən ondan ayrılıb” və Gürcüstanı öz müdafiəsi altına alan Rusiya imperiyası Gəncəni Gürcüstanın bir hissəsi sayaraq onu “yabançıların əlində” saxlaya bilməz. İkinci səbəb kimi Sisianov yazırdı ki, altı il əvvəl Cavad xan Rusiya təbəəsi idi və Gəncə qalasında Rusiya ordusu dururdu. Üçüncü səbəb kimi Sisianov Cavad xanın adamları tərəfindən qarət edilən Tiflis tacirlərini göstərirdi. Sisianov qeyd edirdi ki, Avropa adətinə və etiqadına görə insan qanı tökməyə başlamazdan öncə xana şəhərin təslim edilməsini təklif etməlidir. Sisianova görə Cavad xan öz arzusu ilə şəhəri təslim etsə, "onun lütfkar padşahının sonsuz şəfqət və mərhəmətini" görəcək, etməsə, İzmayıl, Oçak, Varşava və bir çox başqa şəhərlərin düşdüyü bədbəxt taleyə düşəcək. Sisianov növbəti gün günortaya cavab almaq istəyirdi.[5]

Cavad xanın Sisianova məktubundan səhifələr

Cavad xanın məktubu da eyni üslubla yazılmışdı [7]. O, Sisianovun Gəncənin kraliça Tamaranın dövründə Gürcüstana aid olması haqda yazdıqlarını rədd etdi[5]:

" Bu nağıla bir kimsə inanmaz. Amma əcdadlarımız Abbasqulu xan və başqaları Gürcüstanı idarə edirdilər.[5] "

Xan dediklərinin doğru olmasının isbatı kimi gürcü qocalarını və Abbasqulu xan Uğurlu xan oğlu Ziyadoğlu-Qacarın Gürcüstanda ağalığından sonra orada qalan izləri göstərirdi: məscidlər, dükanlar və Abbasqulu xandan gürcülərə buyruqlar. Cavad xan etiraf etdi ki, 6 il əvvəl məcburi olaraq imperiyanın təbəəliyində olub, qalanı ruslara təhvil verib və rus qarnizonunu içəri buraxıb. Bunun səbəbi isə İran şahının o zaman Xorasanda olması və Cavad xanın əlinin ona çatmaması idi. Bu səbəbdən o, rus padşahına tabe olmağı lazım bilmişdi.[5]. Xan Sisianova yazırdı:

" İndi isə Allaha şükür, İran şahı yaxınlıqdadır, onun göndərdiyi baş komandan artıq burdadır. Əsgərlər də gəlirlər. Mənimlə savaş fikrinə düşmüsənsə, mən hazır. Əgər öz toplarınla öyünürsənsə, mənimkilər onlardan geri qalmır, sizdə top lüləsinin uzunluğu bir arşındırsa, bizdə 3-4 arşındır, uğur isə Allahın əlindədir. Hardan bilirsiz ki, sizin əsgərləriniz farslarınkından daha cəsurdur? Siz ancaq öz döyüşlərinizi görmüsüz, farslarla müharibə isə görməmisiz. Sən Şəmşəddilə girib onun əhalisini asılı vəziyyətə salan gündən savaşa hazıram. Savaşmaq istəyirsənsə, savaşaq.[2] "

Cavad xan knyaz Sisianovu vəziyyəti başa düşməməkdə günahlandırırdı[5]. Eyni məktubda o yazırdı:

" Deyirsən ki, təklifini qəbul etməsəm, başıma bəla gələcək, bəs siz necə belə münasibətsiz fikir söyləməyə təşəbbüs etmisiz? Əslində bədbəxtlik səni Peterburqdan qova-qova bura çəkib gətirib və sən onun zərbəsini dadacaqsan.[5] "

Beləliklə, Gəncə uğrunda savaş Sisianov və Cavad xan arasındakı yazılı surətdə keçən duellə başladı. Belə məktublaşmadan sonra Gəncənin alınması Sisianov üçün yalnız dövlət məsələsi yox, həm də şəxsi məsələ idi.[7]

Rus ordusunun düşərgədən Koçxor çayı ilə Gəncə qalasının forştadtına hərəkəti. 2 dekabr 1803-cü il

Cavad xanın cavabı Sisianovun istədiyi kimi deyildi. Erməniləri rus taxtının himayədarlığı altında sığınmağa çağıraraq Sisianov Gəncəyə yaxınlaşmağa qərar verdi.[2] Əsgərlərə istirahət verən Sisianov 1 dekabrda Koçxor adlı kiçik çaya yaxınlaşdı, başqa gün isə əllərində Gəncə və ətrafının planı olmadığından ərazinin tədqiqinə şəxsən başlamaq məcburi oldu. Kəşfiyyat üçün polkovnik Karyaginin rəhbərliyi altında 17-ci yeger polkunun hər üç batalyonu, podpolkovnik Simonoviçin rəhbərliyi altındakı Qafqaz qrenader batalyonu, Narva draqun polkunun bir batalyonu və yüngül silahlı əsgərlər (kazaklar və azərbaycanlılar), hansı ki, general-mayor Portnagin rəhbərik edirdi, 7 səhra topu ilə hərəkətə keçdi.[5]

Sisianovun orduları Gəncəyə gələndə aydın oldu ki, istehkamlar geniş bağlarla əhatələnib.[7] Qala ələ keçirməyin çətin olduğu şəhərətrafı yerlər və bağlarla örtülüb.[2] Bağları ələ keçirmədən qalanı tədqiq etmək mümkün deyildi[5].

Kəşfiyyat məqsədilə knyaz Sisianov iki kolon yaratdı — biri yüngül silahlı ordunun bir hissəsi və iki topla (podpolkovnik Simonoviçin rəhbərliyi altında) Simonoviçin Qafqaz qrenader batalyonundan və Belavinin yeger batalyonundan ibarət idi, hansına ki, Tiflis yolu ilə getmək əmri verilmişdi. Beş top və yüngül silahlı ordunun qalan hissəsi ilə Karyagin və Lisaneviçin 17-ci yeger polkunun iki batalyonu və draqun eskadronundan ibarət ikinci kolon xan bağının içərisindən Tiflis yolunun sağı ətrafında hərəkət etdi.[2]

Bağlarla əhatələnən istehkamla Gəncə şəhəri Gəncə çayının yanındakı düzənlikdə yerləşir. Şimal-şərqi hissədə, bağların dalında bir verstlikdə (1 km) şəhərətrafı ərazi yerləşir, şərqdə qaladan 100 sajınlıqda (213 m) məscid və meydanlarla birlikdə geniş karvansarayların daşdan binaları yerləşir. Bağlar və şəhərətrafı 10 fut hündürlüyündə olan daş divarlarla əhatələnib. Divarın bütün ətrafı bağ və şəhərətrafını əhatə edir və bastion şəklində çıxıntılarla bir arasıkəsilməz xətdən ibarətdir, hansı ki, 5 verstə (5.3 km) çatır. Bu divardan qala hasarına yaxın məsafə (400 sajın və ya 853 metrə qədər) Tiflis yolundadır. Bu, şimal-qərb istiqamətində kiçik çay və ya sulu xəndək üzərindədir, hansı ki şəhərin qərb hissəsi boyunca istehkamın yanından axır. Qaladan ikinci yol Qarabağ qapısındandır və qalada şəhərin şərq küncündən gəlir. Məscid və karvansarayı keçdikdən sonra yol Gəncə çayına doğru gedir. Xan bağı şəhərin sağında, qala divarının xaricində, Tiflis qapısının 1 verstliyində (1 km) yerləşir. Şəhər iki hasarla əhatələnib — 650 sajın (1387 m) uzunluğunda və 10 fut (3 m) hündürlüyündəki çəpərlə torpaq sədd və altı bürclə daş divar. Odundan evlərin olduğu şəhərin mərkəzində xan sarayı ilə daş içqala yerləşir. O, 50 kvadrat sajın (107 kv. m) ərazini tutur.[2]

Mühasirə[redaktə | əsas redaktə]

Hücuma hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

Gəncə xanlığı ordusunun dəbilqə və qalxanı.
Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi

Karyagin və Lisaneviç öz batalyonlarını xan bağı ərazisindən hərəkət etdirdilər. Karyaginin yegerləri ilə knyaz Sisianov hərəkət etdi.[2]

Bağ ərazisində rus ordusu güclü müqavimətlə rastlaşdı və inadlı mübarizəni davam etdirməyə məcbur edildi.[5] Gildən düzəldilmiş hündür hasarlar hər addımda müdafiə vasitəsilə xan ordusunun keçidləri və istehkamları ələ keçirməsinə imkan yaradırdı[2], ruslar üçün isə o, ayrıca bir istehkam idi və güc və ya hücumla alına bilərdi[5]. Güclü atəşə və xan ordusunun güclü müqavimətinə baxmayaraq Sisianovun dəstəsi iki saat ərzində demək olar ki, bir bağdan ibarət olan və şəhərdən 1.5 verst (1.6 km) məsafəyə qədər uzanan şəhərkənarını təmizləməyə nail oldu. [5]. 8 dekabr 1803-cü il tarixli məruzəsində Sisianov yazırdı:

" Yoluna çıxan maneələri dəf etməyə adət etmiş yenilməz ordu şöhrətini saxlayaraq tərifəgəlməz cəsurluqla bağdan ibarət şəhərətrafını düşməndən təmizlədi. [2] "

Sisianova görə kapitanlar — Kotlyarevski və Diyaçkov, ştabs-kapitan Parfyonov, poruçiklər — Trunov və Çevkin, polk adyutantı Patrijiçki və kvartirmeyster Surokov fərqlənirdi.

Hücum[redaktə | əsas redaktə]

Nəticəsi və təsirləri[redaktə | əsas redaktə]

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Cavad xanın qəbri üzərində tikilmiş türbə, Gəncədəki Şah Abbas məscidi yaxınlığında, 2 yanvar 2012.

Müasir Azərbaycanda Cavad xan “müstəqillik uğrunda mübariz”[11], “əfsanəvi gəncəli” və “mərdik simvolu”[12], təhlükə zamanı öz vətəni üçün həyatını və öz uşaqlarının həyatını qurban verməyə hazır “fədakar qəhrəman” hesab edilir.[13] Azərbaycan tarixçisi, Gəncə Dövlət Universiteti tarix kafedrasının müdiri, tarix elmləri doktoru Həsənbala Sadıqov Cavad xanı xarici işğalçılara qarşı öz xalqının müstəqilliyi üçün mübarizə aparan, "böyük hökmdar" adlandırır.[14]

Cavad xan Cümə məscidinin (Şah Abbas məscidi) həyətində (bir zamanlar Gəncə xan sarayının yerləşdiyi yer) dəfn edilib (keçmişdə adlı-sanlı adamları yaşayış yerinə yaxın yerdə basdırmaq hörmət əlaməti hesab edilirdi). Hətta sovet dövründə onun qalıqlarının yığışdırılması tapşırılmışdı. Bunun səbəbi o idi ki, birincisi, rəsmi versiyaya görə "öz xoşu ilə Azərbaycanın Rusiyaya birləşməsi"nə müqavimət göstərən "Azərbaycanın maraqlarına xəyanət və satqınlıq edən" hesab edilirdi (məsələn, Azərbaycanda Rusiya maraqlarının müttəfiqi və bələdçisi olan Qubalı Fətəli xan dərsliklərdə və monoqrafiyalarda qəhrəman kimi göstərilirdi, onun haqqında həmçinin 1947-ci ildə bədii film çəkilmişdi). İkincisi, düşmən sinfinə məxsus olan həlak olmuş, əsilzadə və cəngavər xanın şöhrətləndirilməsi SSRİ ideologiyasına zidd idi.[11]

İlk respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin devrilməsindən on illər keçdi və SSRİ-in süqutuna qədər Azərbaycanda milli müstəqillik ideyası bir daha dirçəlməyə başladı. Xəyanətkar və cəhalətpərəst hesab edilən Cavad xan bir daha milli qəhrəman hesab edilməyə başladı. Cavad xanın qalıqlarının yenidən basdırıldığı yerdən tapıldı. Onun meyidi yenidən əvvəlki yerində, Cümə məscidi yaxınlığında basdırıldı.[11] Heydər Əliyev Cavad xanı "Azərbaycan xalqının qəhrəmanı" adlandırdı.

Cavad xanın qəbri

2005-ci ildə Cavad xanın məzarı üzərinə Heydər Əliyev fondunun verdiyi vəsaitlə türbə tikildi. Bu gün bu yer bütün gəncəlilər üçün fəxr hesab edilir. [14]Respublikanın müstəqillik əldə etməsindən sonra, hər 4 yanvar (Cavad xanın öldürüldüyü gün) şəhər əhalisi onun türbəsinə yürüş təşkil edir və şəhid hesab edilən, xanlığın son hökmdarının qəbrinə çiçək qoyur.[15][16]

2008-ci ildə rejissorlar — Ramiz FətəliyevDilşad Fatxulin Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın həyatından bəhs edən Hökmdarın taleyi adlı bədii film çəkdilər (baş rolda Fəxrəddin Manafov) . Bu filmdə Zaqafqaziyada baş verən bir çox hadisələrlə birlikdə Gəncəyə hücum da nümayiş edilir. Bu filmdə Cavad xan rolunu Vidadi Həsənov (2012-ci ildə — Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti), Sisianov rolunu Rusiya Federasiyasının xalq artisti Aleksandr Qalibin, General Portnyagin rolunu Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Yuri Baliyev ifa edirdi.

2009-cu ildə azərbaycanlı rejissor Rövşən Almuradlı Azərbaycanın xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının ssenarisi əsasında Cavad xan haqqında tarixi bədii film çəkdi. Cavad xan rolunu Azərbaycanın xalq artisti Nurəddin Mehdixanlı, Sisianov rolunu Azərbaycan xalq artisti Ramiz Novruzov ifa edirdi. Kinonun son epizodunda Gəncəyə hücum səhnəsi və Cavad xanın həlak olması göstərilir.

2010-cu ilin yanvarında Gəncədə Cavad xanın ölümünün 206-cı ildönümü münasibətilə tədbir keçirildi. Burada, türbə yaxınlığında şəhər qalasına hücum və Cavad xanın qoşunu tərəfindən onun müdafiəsini göstərən səhnələşdirilmiş tamaşa təşkil edildi.[12]

2011-ci ildə "müstəqillik uğrunda mübariz" kimi Cavad xanın atlı heykəlinin qoyulması planlaşdırıldı.[11]

2015-ci ildə ortaya çıxdı ki, Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Cavad xanın 8 metr hündürlüyündə abidəsi ucaldılacaq.[17] AMEA-nın Gəncə bölməsinin sədri Fuad Əliyevə görə abidə üçün yer artıq seçilib və o, “gəncəlilərin qəhrəmanlıq rəmzi olacaq”.[17]

Hücumun məşhur iştirakçıları[redaktə | əsas redaktə]

  • Mixail Vorontsov (rus. Воронцов, Михаил Семенович) — rus dövlət xadimi, general feldmarşal. Qalanın mühasirəsi və hücum zamanı gənc Vorontsov Sisianovun öhdəsində idi.[18] Kotlyarevskinin komandan bölüyünü döyüş meydanından çıxartmışdı.[19] Qalanın alınması münasibətilə III dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə mükafatlandırılmışdı.[18]
  • Pyotr Kotlyarevski (rus. Котляревский, Пётр Степанович) — infanteriya generalı. Qalaya hücum zamanı kapitan rütbəsi ilə bölüyə komandirlik etmiş, ağır şəkildə yaralanmış, gələcək Qafqaz canişini, gənc knyaz Mixail Vorontsov tərəfindən döyüş meydanından çıxarılmışdı.[19]
  • Sergey Tuçkov[20] (rus. Тучков, Сергей Алексеевич) — rus qoşun başçısı və siyasətçi, senator, general-leytenant.
  • Dmitri Lisaneviç (rus. Лисаневич, Дмитрий Тихонович) — general-leytenant, Qafqaz müharibəsinin irəli çıxan xadimlərindən biri. Gəncəyə hücum zamanı fərqləndiyinə görə IV dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edilmişdir.
  • Aleksandr Benkendorf (rus. Бенкендорф, Александр Христофорович) — rus qoşun başçısı, kavaleriya generalı. Poruçik kimi Gəncəyə hücumda iştirak etmişdir.[21]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan
  2. 16 mart 1803-cü il Sisianovun məruzəsi
  3. 16 mart 1803-cü il Sisianovun məruzəsi
  4. Knyaz Sisianovun knyazlar — Orbelyanov, Andronikov və Çavçavadzeyə 30 iyun 1803-cü il tarixli əmri
  5. Knyaz Andronikovun knyaz Sisianova 29 iyul 1803-cü il tarixli məktubu
  6. 29 sentyabr 1803-cü il tarixli fərmanın tərcüməsi
  7. Sisianovun 17 noyabr tarixli məruzəsi
  8. Ordunun təchizatı və komplekləşdirilməsi üzrə məhəlli təşkilat
  9. Qafqaza təyin olunmuş əsgərlər
  10. Knyaz Sisianovun 9 dekabr 1803-cü il tarixli məruzəsi

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Azərbaycan tarixi. Azərnəşr. Bakı, 1994. S. 653.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 Бобровский 1893.
  3. 3,0 3,1 Гололобов 2006.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Шефов 2002.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 5,24 5,25 5,26 5,27 5,28 5,29 5,30 5,31 Дубровин 1866.
  6. Baddeley 2011.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 Лапин 2011.
  8. 8,0 8,1 8,2 Владыкин 1885.
  9. История России XVIII-XIX веков / Под ред. Л. В. Милова. — М.: Эксмо, 2008. — С. 496. — 784 с.
  10. Альтман М. М. Исторический очерк города Ганджи. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 94.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Султансой Ч. Первые и последние. Джавад хан // Азербайджанская служба «Радио Свобода». — 15 декабря 2011.
  12. 12,0 12,1 Абдуллаев В. Джавад-хан — символ мужества // Бакинский рабочий. — 14 января 2010.
  13. Багирова 2009.
  14. 14,0 14,1 В Азербайджане к Евровидению восстанавливают памятники архитектуры // mir24.tv. — 7 мая 2012.
  15. S. Ramazan. Cavad xan anıldı = az // ganca.az. — 4 января 2014.
  16. Гулиев Ф. В Гяндже почтили память Джавад хана // vesti.az. — 5 января 2015.
  17. 17,0 17,1 Мехтиев Ф. Памятник Джавад-хану будет установлен в Гяндже // Интерфакс-Азербайджан.
  18. 18,0 18,1 Военный енциклопедическій лексикон. Издание 2-е. — СПб., 1858. — Т. XIV. — С. 551.
  19. 19,0 19,1 Торнау Ф. Ф. Воспоминания кавказского офицера. — М.: АИРО-ХХI, 2008. — С. 490. — 493 с.
  20. Гордин Я. А. Кавказская война: истоки и начало. 1770-1820 годы .... — СПб.: Звезда, 2002.
  21. Сысоев Н. Г. Жандармы и чекисты: от Бенкендорфа до Ягоды. — М.: Вече, 2002. — С. 49. — 380 с.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]