Natrium nitrit

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Natrium nitrit
Natrium nitrit:kimyəvi formul
Natrium nitrit: molekulların görünüşü
Ümumi
Sistematik adıNatrium nitrit
Kimyəvi formuluNaNO2
Empirik formuluС2H6O
Molyar kütlə68.9953 g/mol q/mol
Fiziki xassələri
Aqreqat halı (n.ş.)ağ və ya sarı kristal toz
Sıxlıq2.17 q/sm³
Termik xüsusiyyətlər
Ərimə nöqtəsi271 °S
Parçalanma temperaturu>700 °S
Kimyəvi xassələri
Suda həllolma 71.4 1/100 ml (0 °C)
84.8 q/100 mLl (25 °C)
160 q/100 ml (100 °C) q/100 ml
Təsnifatı
CAS -da qeyd. nöm.7632-00-0
EINECS-də qeyd. nöm.231-555-9
RTECSRA1225000
Toksikologiya
LD50180(siçovullar) mq/kq
Zəhərliliyizəhərli, neyrotoksik, kanserogen

Hazard T.svg Hazard X.svg Hazard N.svg

NFPA 704.svg
o
3
1
OX

Natrium nitrit (natrium nitrit)— NaNO2, natriumnitrat turşusunun duzu

Natrium nitrit NaNO2 kimyəvi formulu ilə qeyri-üzvi birləşmədir. Suda çox həll olunan və higroskopik olan ağdan bir qədər tünd sarımtıl kristal tozdur. Sənaye baxımından ən vacib nitrit duzudur.Dərman, boyalar və pestisidlər,kimi müxtəlif üzvi birləşmələrdə istifadə edilir, lakin çox güman ki,ətlərdə və (bəzi ölkələrdə) balıq məhsullarında istifadə olunan qida əlavəsi kimi tanınır.

Əsas xassələri[redaktə | əsas redaktə]

Təmizlənmiş natrium nitrit ağ və ya bir az sarı kristal tozdur. Suda həll olunur və higroskopiklikdir. Havada yavaş-yavaş natrium nitrat NaNO3 qədər oksidləşir. Güclü çözücüdür. Böyük dozada toksikdir[1].

Alınması[redaktə | əsas redaktə]

Natrium nitrit NaNO2 azot turşusunun duzudur və adətən azot oksidlərindən reaksiya ilə alınır:

Natrium nitritinin istehsalının digər yayılmıçş bir üsulu da bir qurğuşun Pb tozunu natrium nitrat NaNO2 ilə qızdırmaq və ardından meydana gələn bərk maddəni suda həll etməkdir. Dağılma nəticəsində suda həll olunmayan qurğuşun (II) oksidi PbO,a çökəcək və natrium nitrit məhlulda qalacaq:

Tətbiq sahələri[redaktə | əsas redaktə]

Kimyəvi sintez[redaktə | əsas redaktə]

  • Natrium nitrit, diazoamin birləşmələrini yaratmaq üçün istifadə olunur. Bu birləşmələr N2 azot qruplarının nisbətən daha asan ayrılması səbəbindən birləşmənin "nüvəsi" ilə reaksiyalarda amin qruplarının mənbəyi kimi istifadə olunur.
  • Laboratoriya şəraitində natrium nitrit, təzə alınmış azot turşusu ilə reaksiya ilə natrium azidini aktivləşdirmək üçün istifadə olunur[2][3].

Məsələn, daha da qızdırıldıqda parçalanır, natrium oksidi, azot oksidi(II) və oksigen meydana gətirir. Natrium oksidi CO2 udduğu üçün,güman ki, bu proses ilk işləyən sualtı qayıq Kornelius Drebbel heyətini boğmağa kömək etmədi[4].

Qida istehsalı[redaktə | əsas redaktə]

  • Ət və balıq məhsullarında qida sənayesində rəngləmə pozucu və qoruyucu kimi istifadə olunur. Qida əlavəsi E250.
  • Bir qida əlavəsi olaraq, qida sənayesində iki məqsəd üçün istifadə olunur: antioksidant və Clostridium botulinumun böyüməsinə maneə törədən bir antibakterial agent kimi - botulizmin törədicisi - botulinum toksinindən qaynaqlanan və sinir sisteminə ziyan vurması ilə xarakterizə olunan ağır qida intoksikasiyası (fəaliyyət sübut olunmur)
  • Miyoglobin (ət zülalı) ilə qarşılıqlı təsirə girərək ət məhsullarına xarakterik bir çəhrayı rəng verir[5].
  • Avropa Birliyində, gündəlik tətbiq olunan xərcləri aşma riskini azaltmaq üçün qida tətbiqetmələri satışına yalnız yeməli duz ilə qarışıqda, nitrit miqdarı təxminən 0.6% olan bir qarışıqda icazə verilir[6].
  • Qida əlavəsi E250. E249 qida əlavəsi olan kalium nitrit[6] ilə oxşar xüsusiyyətlərə malikdir.
  • GOST 4197-74 və ya TU 6-09-590-75 (marka OSCh 4-7-3) uyğun gəlir.

Tikinti və istehsal[redaktə | əsas redaktə]

  • Toz şəklində natrium nitrit, GOST 19906-74-ə uyğun olaraq və ya sulu bir həll, tikinti məhsulları və strukturları istehsalında betona antifrotik bir aşqar olaraq, atmosfer korroziyasının inhibitoru, üzvi sintezdə və kimyəvi, metallurgiya, tibbi, pulpa və kağızda və digər sahələrdə istifadə olunur.
  • Tikintidə natrium nitrit GOST 24211 "Beton üçün əlavələr kimi tövsiyə olunur. Ümumi texniki tələblər "monolit beton və dəmir-beton konstruksiyaların, prekast-monolit konstruksiyaların monolit hissələrinin, prefabrik strukturların monolitik birləşmələrinin ətraf mühitin və ya torpağın gündəlik orta sabit temperaturu 5 ° C-dən aşağı və minimum gündəlik temperatur 0 ° C-dən aşağı olan antifriz qatqısı kimi istifadəsi üçün ümumi texniki tələblər", həmçinin qışda bir tikinti yerində əvvəlcədən hazırlanan beton və dəmir-beton konstruksiyaların istehsalında istifadə olunur.
  • Diazo boyaları, nitro birləşmələri və digər üzvi birləşmələrin istehsalında da istifadə olunur.
  • Təbii və ağardılmış təbii liflərdən toxunuşun ekran və birbaşa (birbaşa çap) üsulu ilə boyama işində istifadə olunur.
  • Fosfatlama zamanı metal səthlərin emalında və qalay təbəqəsinin çıxarılmasında istifadə olunur.
  • Rezin istehsalında istifadə olunur.
  • Alkil nitritlərin (poppers) istehsalı üçün istifadə olunur.
  • Partlayıcı maddələrin istehsalında bir qaz yaradan əlavənin həllini hazırlamaq üçün istifadə olunur.

Fotoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

  • Ənənəvi fotoqrafiya prosesində reagent və antioksidant kimi istifadə olunur (avtomatik laboratoriyalarda korroziya inhibitoru).

Tibb və biologiya[redaktə | əsas redaktə]

  • Natrium nitrit, tibbdə və baytarlıq təbabətində vasodilatator, bronxodilatator (bronxları genişləndirir) olaraq istifadə olunur, bağırsaq kramplarını yüngülləşdirir, laksatif və siyanid zəhərlənməsi üçün bir antidot kimi istifadə olunur.
  • Uşaqlarda orak anemiyası, infarkt və ürək işemiyası, beyin anevrizması və ağciyər hipertansiyonunda onun istifadəsi ilə bağlı tədqiqatlar aparılır[7][8].

Əhəmiyyətli miqdarda (bir neçə qrama[9]) alındıqda E250 ölümcül nəticəyə qədər ciddi zəhərlənməyə (Hemoqlobin əmələ gətirir) səbəb ola bilər.

Müalicə xüsusiyyətləri,bioloji təsir[redaktə | əsas redaktə]

Hazard T.svg

Nitritlərin qida ilə qəbulu gündə 31-185 və ya 40-100 mq hesablanır[10]..

İçməli suda, ÜST-nin 19702004-cü [11][12]illərdə tələblərinə görə, bir litr üçün 44-50 mq-dan çox olmayan bir nitrit miqdarına icazə verilir[13].

İnsanlar üçün qəbul olunan nitrit qəbulu səviyyəsi 3,7 - 7 mq / kq təşkil edir[13].

Bazar[redaktə | əsas redaktə]

13 sentyabr 2016-cı il tarixində (1 noyabr 2016-cı ildə qüvvəyə minmiş) sanksiya ölkələrindən duz embarqosu tətbiq edilməmişdən əvvəl, Rusiyaya qida istehsalı üçün natrium nitrit əsasən AB ölkələrindən idxal edildi: DanimarkaAlmaniya, Rusiyada daxili istehsal yox idi. 2016-cı ilin dekabr ayında Rusiyanın Leninqrad vilayətinin Lomonosov şəhərində ət emalı sənayesinin ehtiyacları üçün nitrit duzunun istehsalına başlandı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://msds.chem.ox.ac.uk/SO/sodium_nitrite.html
  2. Hazardous Waste Management/Sodium Azide March 2003 Northeastern University Arxivləşdirilib 2007-11-04 at the Wayback Machine (ing.)
  3. Prudent practices in the laboratory: handling and disposal of chemicals 1995 National Academy Press Washington, D.C. ISBN 0309052297[1] (ing.)
  4. Hoshino Y., Utsunomiya T., Abe O. The Thermal Decomposition of Sodium Nitrate and the Effects of Several Oxides on the Decomposition. // Bulletin of the Chemical Society of Japan Vol. 54, No.5 (1981). — p.1389. http://www.journalarchive.jst.go.jp/english/jnlabstract_en.php?cdjournal=bcsj1926&cdvol=54&noissue=5&startpage=1385
  5. Nitrite in Meat Richard J. Epley, Paul B. Addis and Joseph J. Warthesen University of Minnesota Arxivləşdirilib 2011-01-01 at the Wayback Machine (ing.)
  6. 1 2 OPINIONS OF THE SCIENTIFIC COMMITTEE FOR FOOD ON: Nitrates and Nitrite / REPORTS OF THE SCIENTIFIC COMMITTEE FOR FOOD; European Commission, 1997
  7. Usa today — Hot dog preservative could be disease cure (ing.)
  8. Food preservative fights cystic fibrosis complication NewScientist автор Roxanne Khamsi (ing.)
  9. Epley, R. J., Addis, P. B., & Warthesen, J. J., Nitrite in Meat // conservancy.umn.edu, 1992 «The fatal dose of sodium nitrite is in the range of 22 to 23 milligrams per kilogram of body weight»
  10. Food sources of nitrates and nitrites: the physiologic context for potential health benefits Am J Clin Nutr July 2009 vol. 90 no. 1 1-10, doi:10.3945/ajcn.2008.27131. «DIETARY NITRATE AND NITRITE INTAKE ESTIMATES»
  11. World Health Organization. Recommendations; nitrate and nitrite. In: Guidelines for drinking water quality. 3rd ed. Geneva, Switzerland: WHO, 2004:417-20.
  12. Nitrate and nitrite in drinking-water (WHO/SDE/WSH/07.01/16/Rev/1), 2011
  13. 1 2 Food sources of nitrates and nitrites: the physiologic context for potential health benefits Am J Clin Nutr July 2009 vol. 90 no. 1 1-10, doi:10.3945/ajcn.2008.27131. POTENTIAL HEALTH RISKS OF EXCESSIVE NITRATE AND NITRITE EXPOSURE

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]