Şəki knyazlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şəki knyazlığı
təxminən VII əsrin ortaları — 1117



Shaddadid.gif
Cənubi Qafqaz XI-XII əsrlərdə
Paytaxt Şəki
Telavi (X əsrin əvvəllərindən)
Kiş (XI əsrin əvvəllərində)

Şəki knyazlığı və ya Şəki çarlığı və ya Şəki məlikliyi[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19] vaxtilə Cənubi Qafqazda – indiki Azərbaycan Respublikası ərazisinin qərbində, Gürcüstan Respublikası ərazisinin şərqində və Dağıstan Respublikası ərazisinin cənubunda mövcud olmuş dövlət[20].

Adlanması[redaktə]

X əsrin ikinci yarısında İbn Xaykal tərəfindən tərtib olunmuş bu xəritədə Şəki də göstərilir.

Çağdaş gürcü tarixçilərindən D.Musxeleşvili qeyd edir ki, ərəb mənbələrində adı çəkilən Şəki çarlığı, gürcü mənbələrində Ereti, erməni və Bizans mənbələrində isə Albaniya çarlığı kimi göstərilir. D.Musxeleşviliyə görə gürcülər bu dövləti ən yaxın qonşularının, qədim alban tayfalarından biri olan erlərin adı ilə, ərəblər bu dövləti paytaxtı Şəki şəhərinin adı ilə, ermənilər və bizanslılar isə onu bu yerdə daha əvvəl mövcud olmuş Albaniya çarlığının adı ilə tanıyırmışlar[21]. D.Musxeleşvili bununla yanaşı olaraq həm də qeyd edir ki, nədənsə "Kartlis tsxovreba"da da bəzən "Hereti" termininin əvəzinə "Şəki" terminmi işlədilir[22]; "gürcü mənbələrində X əsrə qədər Hereti barədə heç bir məlumat yoxdur[23].

Tarixi[redaktə]

Əsas məqalələr: HeretiQafqaz Albaniyası
Сənubi Qafqaz XI əsrin əvvəllərində, Şəki dövləti "Albaniya çarlığı" adı ilə göstərilir, - Böyük Sovet ensiklopediyası

IX əsr ərəb tarixçisi əl-Bəlazuri VI əsrdə baş vermiş hadisələrdən bəhs edərkən, göstərir ki, İran şahı I Xosrov Ənuşirəvan öz hakimiyyəti dövründə (531-579) "Arran torpağında Şəkkən (Şəki), Kəmibəran qapılarını və dudaniyyə qapılarını saldırdı"[24].

VII əsr erməni müəlifi Şiraklı Anananiyanın "Erməni coğrafiyası"nda Şəki Qafqaz Albaniyasının bir vilayəti olaraq göstərilir[25].

Osman ibn Əffanın xəlifəliyi dövründə (644-656) isə ərəblər Salman ibn Rəbiənin konandanlığı altında Qafqaz Albaniyasına da hücum etmiş, Kür çayını keçərək Qəbələni tutmuş, sonra isə Şəkkən (Şəki) və Kəmibəranın hökmdarları ilə vergi ödəmələri şərti ilə müqavilə bağlamışlar [26].

VII-X əsrlər arasında yazılmış "Alban ölkəsinin tarixi"ndə Albaniya katolikosu Davudun (təxminən, 820-853 arasında katalikos idi) həmdövrü olmuş hansısa Şəki hökmdarından bəhs edilir, amma həmin Şəki hökmdarının adı çəkilmir[27][28]. VIII əsrin ikinci yarısı və IX əsrin birinci onilliyində yaşamış erməni tarixçisi Tovma Artsruni isə Şəki hökmdarının adını çəkir: Səhl ibn Smbat. Tovma Artsruni yazır ki, Səhl ibn Smbat 854-cü ildə Xaçın hakimi AtrnersehArtsakdakı Ktiş hakimi Yesai əbu Musa ilə birlikdə ərəb sərkərdəsi Buğa əl-Kəbir tərəfindən tutularaq Xilafətin paytaxtına aparılmışdı[29]. "Alban ölkəsinin tarixi"ndə Səhl ibn Smbatın Mehranilər nəslindən olması qeyd edilir.

Hökmdarın adı Hakimiyyətdə olduğu dövr "Şəki hökmdarı" kimi göstərilir "Albaniya çarı" kimi göstərilir "Ereti çarı" kimi göstərilir "Kaxeti çarı" kimi göstərilir
Anonim Osman ibn Affanın xəlifəliyi dövründə (644-656) əl-Bəlazuri
Anonim Albaniya katolikosu Davudun katalikosluğu dövründə (təxminən, 820-853) "Alban ölkəsinin tarixi"
Qriqor Hammam IX əsrin 2-ci yarısı "Alban ölkəsinin tarixi", Stepanos Taronetsi, Stepanos Orbelian Eredvi kəndindəki kilsənin kitabəsi
Atrnerseh 910 - X əsrin ortaları[30] Məsudi Hovanes Drasxaakertsi "Kartlis tsxovreba"
İşxanik - Əbu Əbd ül-Malik (Artnersenin oğlu, Hamamın nəvəsi)  ??? İbn Xaykal Stepanos Orbelian, Konstantin Porfiroqent, Ananiya Mokatsi
Kviriki ? - 1009 Samuel Anetsi Vardan "Kartlis tsxovreba"
Axistan (Aqsartasn, Axsartan), Qaqikin oğlu 1058-1084 Sədrəddin Əli əl-Hüseyni, Münəccimbaşı "Kartlis tsxovreba"
Qriqolisdze Asat və Şot ?-1117 "Kartlis tsxovreba"

Ərazisi[redaktə]

X əsr anonim mənbəsində – "Hüdud əl-Aləm"də, Şəki vilayəti ərazisinin təqribən 70 fərsəx uzunluğunda olması göstərilir[31].

İstinadlar[redaktə]

  1. Саркис Суренович Восканян, Очерк истории армяно-азербайджанских этнополитических отношений.
  2. ENCYCLOPÆDIA IRANICA.
  3. История СССР с древнейших времен до наших дней. Глав. редакционный совет: Б. Н. Пономарев [и др., Том 1]
  4. Yaqub Mahmudov, Azərbaycan; qısa dövlətçilik tarixi, Bakı, 2005, s. 22
  5. Микаэль Алескерович Усейнов, Памятники азербайджанского зодчества.
  6. Şirinbəy Hacıbəyli, Şimal-Qərbi Azərbaycan: ingiloylar (I kitab: Ən qədim zamanlardan XIII əsrin ortalarınadək), Bakı, 2007, s. 2, 6, 8, 82, 89, 100, 197.
  7. Azərbaycanşünaslığın aktual problemləri, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 87-ci ildönümünə həsr olunmuş I Beynəlxalq elmi konfrans, 3 – 8 may, 2010-cu il Bakı-Naxçıvan-Gəncə, səh. 203, 204.
  8. Владимир Минорский, История Ширвана и Дербенда, с. 36.
  9. Сергею Федоровичу Ольденбургу: к пятидесятилетию научно-общественной деятельности, 1882-1932 : сборник статей.
  10. Амри Рзаевич Шихсаидов, Аликбер Калабекович Аликберов, В. О Бобровников, Дагестан и мусульманский Восток: сборник статей.
  11. Г.Гумба, Кавказская Албания по "Ашхарацуйцу"...
  12. Историческая география Азербайджана, стр. 64.
  13. Александр Осипович Маковельский, История логики, стр. 237.
  14. Николай Михайлович Дружинин, Институт истории (Академия наук СССР), Борис Дмитриевич Греков, Институт археологии (Академия наук СССР), Очерки истории СССР., Том 3,Часть 1, стр. 649.
  15. Советская этнография, Выпуски 4-6, стр. 175.
  16. Şahin Fazil Fərzəlibəyli, XV əsr Azərbaycan dövlətlərinin qruluşu, Bakı, 2003, səh. 7.
  17. Махмуд Исмаил, История Азербайджана (Краткий обзор с древней до 1920 г.), стр. 17.
  18. Управление делами Президента Азербайджанской Республики, Краткий обзор истории до независимости
  19. Фарида Мамедова, Кавказскии Албания и албаны, Баку, 2005, стр. 70, 98.
  20. "C запада Шеки, как мы уже знаем, граничил с Санарией, т.е. Кахетским княжеством. Приблизительную линию гранцы в IХ - первой половине Х века можно представить по данным грузинских историков: в Алазанской долине она проходила немного западнее сел. Веджини и Гавази (Ахалсопели); на Иорском плато − немного восточное Гареджийского монастжря и сел. Бодбе. С востока Шаки граничил с маленьким царством Кабалой. Так как местоположение Кабалы, древный столицы Алвании, известно (около сел. Чухур_Кабала Куткашенского р-на Аз. ССР), то приблизительно можно считат, что граница между Кабалой и Шаки проходила где-то р. Алджиган-чая (Гюрджа-даг? - хребет и гора)... На севере границей служил, конечно, Кавказский хребет, причем, нет сомнения, что и юго-западный район Дагестана входил в состав этого царства. Что касается южной границы, то, можно было бы предположить, что она проходила по Куре." ,- Д.Л.Мусхелишвили, Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена), Тбилиси, 1982, c. 37
  21. Д.Л.Мусхелишвили, Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена), Тбилиси, 1982, c. 38 (Названия этого царства грузины производили от имени ближайших их соседей, древнеалванского племени эров, арабы − от имени столицы, г. Шаки. Армяне же и византийцы назвали его так потому, что оно возникло територии бывшаго Алванского царсва.)
  22. Д.Л.Мусхелишвили, Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена), Тбилиси, 1982, c. 37 (Интересно отметить, что грузинские источники также употребляют иногда термин Шаки (КЦ, I, 383) вместо термина Эрети (ЛЦ, I, 383).)
  23. Д.Л.Мусхелишвили, Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена), Тбилиси, 1982, c. 36 (До Х века никаких сведений об Эретском княжестве в грузинских источниках мы не встречаем)
  24. Orta əsr ərəb mənbələrindən Azərbaycan tarixinə aid materiallar,... səh.: 106
  25. "Албания заключает в себе следующие провинции: 1. Иехни, 2. Бех, 3. Камбечан, 4. Шаке, 5. Востани-Марцпан, 6. Дашти-Баласакан", - Армянская география
  26. Orta əsr ərəb mənbələrindən Azərbaycan tarixinə aid materiallar,... səh.: 113
  27. "Мовсес Каланкатваци в первой четверти IХ века упоминает некоего "владителя Шаки", "Д.Л.Мусхелишвили, Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена), Тбилиси, 1982.
  28. "Katolikos Movses yarım il kürsüdə oturdu. Katolikos Davud iyirmi səkkiz il kürsüdə oturdu. O, Qəbələ yepiskopluğundan seçilmişdi. O, Şəki hökmdarının qanunsuz nigahına xeyir – dua vermişdi. Hökmdarın qardaşı ondan soruşmuşdu: "Ağam, haradan gəlirsən?" O, cavab vermişdi: "Qardaşımın evindən". Onda knyaz Davuda belə demişdi: "Qoy sənin xeyir – dua verən dilin qurusun və heç vaxt dillənməsin! Qoy sənin sağ əlin qurusun!" Bunu deyən kimi dililə əli qurudu və o, ölümünə qədər sağalmadı", - Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi, Bakı, 2006, s.
  29. C.Dowsett. A Neglected Passage in the "History of Albanians".— Bulletin of the School of Oriental and African Studies —University of London, V. 19, No. 3, 1957 — p. 463 ("Among theprisoners captured by Boga al Kabir in 854 John Catalicos and Tovma Arcrunimention three Albanian princes: Atrnerseh, lord of Xacen, Sahl son of Smbat, lord of Sake, and Esay Abu Muse, lord of Ktis in Arcax.
  30. Bax: qeyd 60
  31. Ziya Bünyadov. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə, Bakı, 2007, s. 237 (qeyd 2).

Mənbələr[redaktə]