Hereti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Şəki knyazlığı səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Hereti
VIII yüzilin sonu/IX yüzilin əvvəlləri — 1227



Hereti map 950.png
Paytaxt Şəki, Telavi
Böyük şəhərlər Şəki, Telavi
İdarəetmə forması Monarxiya
Varislik
Xarəmşah Cəlaləddin Manqburnı tərəfindən tutulub

Hereti (və ya Şəki knyazlıı) – əsasən indiki Azərbaycan Respublikasının şimal-qərbində və indiki Gürcüstan Respublikasının şərqində mövcud olmuş dövlət.

VIII əsrin sonu – IX əsrin əvvəllərini Şəki hökmdarlığının siyasi tarixinin başlanğıcı hesab etmək olar. XI əsrin əvvəllərinədək müstəqil siyasi vahid kimi mövcud olmuş bu hökmdarlığın əsasının qoyulması haqqında mənbələrin məlumatı bir qədər dolaşıq olsa da, araşdırmalar buradakı hakimiyyətin məhz yerli Alban hakimlərinə – Aranşahilərə mənsub olması fikrini təsdiq etməyə imkan verir.

Səhl ibn Sumbat

Qafqazda o dövrdə yaranan bütün xristian dövlətlərinin əsasının qoyulmasını ənənəvi olaraq Baqratilər nəsli ilə bağlayan gürcü salnaməsindən fərqli olaraq yerli, sinxron alban qaynağı "Şəkinin sahibi" Səhl ibn Sunbat (Səhl Smbatean) haqqında məlumat verirkən, onun qədim yerli hökmdar sülaləsi Zərmihr Aranşahi ilə bağlılığını xüsusi qeyd edir. Bu məlumata görə, Səhl ibn Sunbat mihranilərdən olan Vardanın kürəkəni Zərmihrin nəslinə mənsub idi. Qaynaqdakı qeydə əsasən, öz hakimiyyətini Albaniyada möhkəmlətməyə çalışan Vardan qədim alban nəsli Aranşahilərdən olan 60 əri nahara dəvət etmiş, onlara "ölüm çörəyi" vermiş, sonra isə qohumu Zərmihrdən başqa hamısının boynunu vurdurmuşdu. Sözsüz ki, yerli qaynağın bu məlumatı, bəzi tədqiqatçıların irəli sürdüyü, mənşəcə gəlmə mihranilərlə qohumlaşmış qədim alban soyundan olan Səhlin Baqratilər xanədanına mənsubluğu faktını inkar etmiş olur. Albaniyada mihranilərin hakimiyyəti ləğv edildikdən sonra ölkənin bilavasitə ərəblərə tabe edilmiş ayrı-ayrı vilayətlərində (Sünik, Beyləqan, Qəbələ, Şəki və s.) mənşəcə həmin sülaləyə mənsub knyazların – hökmdarların imtiyazları qorunub saxlanılmışdı. Yeni qurulmuş ərəb Arran vilayətinin tərkib hissəsi olan tarixi alban vilayəti Arsax Aranşahilər nəslindən olan məliklər tərəfindən idarə edilirdi. Moisey Kalankatlı Şəkinin bu nəsildən olan sahibi "cəsur hökmdar Səhl Smbatean Aranşahik" haqqında 822-ci ildə ərəblərə qarşı edilən hücumla əlaqədar məlumat vermişdir. Türk tarixçisi Münəccimbaşının əsərində XI əsrə aid yerli ərəbdilli əlyazmasından gətirilmiş iqtibasa görə, 820-ci ildə xəlifə əl-Məmun, Xalid ibn Yəzid ibn Məzyəd əş-Şeybanini Azərbaycan, Arran və Ermənistan hakimi təyin etdiyi dövrdə "Şəki əhli onun itaətindən çıxaraq, ərəb amirini öldürdü. Xalid onlara qarşı çıxış edərək, gecə hücum etmələrinə baxmayaraq, onları məğlubiyyətə uğratdı və çoxlarını məhv etdi. Onlar sülh istədilər. Xalid ildə 500 min dirhəm vermələri müqabilində onlara aman verdi". Hər iki məlumatın müqayisəli təhlili Münəccimbaşının əsərində təsvir edilən hadisənin əvvəl baş verdiyini, onun Xürrəmilər hərəkatının qızğın dövrünə aid olan və Moisey Kalankatlının təqdim etdiyi birinci hadisə ilə üzvi bağlılığını aşkarlayır. Lakin Xürrəmilər hərəkatının güclü təsiri ilə Xilafətin Cənubi Qafqazdakı mövqeyinin zəifləməsi alban hökmdarı Səhl ibn Sunbatı yeni addımlara sövq edir, ərəb mənbələrindəki məlumata görə, 835-ci ildə o, "Xilafətə qarşı üsyan qaldırıb, Arranı ələ keçirir". Görünür, elə buna görə, tarixçi Y.A.Paxomovun qeyd etdiyi kimi, Cənubi Qafqazda məhz həmin 835/36-836/37-ci illərdə zərb edilmiş pullar aşkar olunmamışdır. Bəlkə də elə bu fakt ərəb tarixçisi əd-Dinəvərinin həmin dövrdə Arazboyu torpaqların da Səhl ibn Sunbata məxsus olduğunu deməsinə səbəb olmuşdur. Hakimiyyət dairəsini genişləndirmiş Səhl ibn Sunbat Xilafətlə barışığın vacibliyini dərk edərək yeni, lakin bu dəfə xəyanətkar addım atır: qədim Aranşahilərə mənsub torpaqları vahid hakimiyyətdə birləşdirmək, alban dövlətçiliyini bərpa etmək naminə Babəki ərəblərə təslim edir[1]. Səhlin gümanı doğrulur: onun bu hərəkətini yüksək qiymətləndirən ərəblər Səhlə fəxri xələtlə yanaşı, "batrik tacını" təqdim edir, vergidən azad edirlər. Moisey Kalankatlının məlumatına görə, Səhl "Ermənistan, İberiya və Albaniyanın ali hakimi" olur. Lakin Cənubi Qafqazın o dövr siyasi vəziyyəti elə idi ki, Arranı müstəqil idarə etmək hüququ əldə etmiş Səhl, əslində, Tovma Artsrurininin yazdığına görə, yalnız "Şakenin sahibi" olaraq qaldı. Bir neçə il sonra isə, 853/4-cü ildə Xilafətə qarşı çıxış etmiş başqa yerli feodallarla yanaşı, Səhl də ərəb sərkərdəsi Böyük Buğa tərəfindən əsir alınıb Samirəyə göndərildi.

Qriqor Hammam

IX əsrin son rübündə, Moisey Kalankatlının məlumatına görə, "erməni tarixinin 336-cı ilində (887-88)", Qriqor Hammam[2] "dağılmış Alban padşahlığını bərpa" edərək, yalnız adı qalmış Arran vilayətinin bir hissəsində – tarixi Albaniyanın vilayətlərindən olan Şəkidə hakimiyyəti ələ aldı. Məhz bu dövrdən, ərəb və erməni mənbələrində Şəkki (Şəki), Şake, gürcü mənbələrində qədim alban tayfaları erlərin (ərlərin) adına görə Ereti adlandırılan bu vilayətə həmçinin, "Albaniya padşahlığı" da deyilməyə başlandı. IX əsrin sonu, X əsrin əvvəlləri sacilər sülaləsinin Cənubi Qafqazda fəallaşdığı dövrdür. Görünür, məhz bu illər yalnız Kürün sol sahili bölgəsində – Şəkidə hakimiyyətini saxlaya bilmiş Qriqor Hammam Cənubi Qafqazın çox hissəsini tabe etmiş sacilərdən vassal asılılıqda idi.

Adarnərsə

X əsrin əvvəllərində Hammamı ərəb, gürcü və erməni mənbələrində Adarnərsə adı ilə məşhur olan oğlu əvəz etdi. Həmin əsrin 50-ci illərində yazan ərəb tarixçisi əl-Məsudi Şəki haqqında belə məlumat verirdi: "Sanariya (ərəb mənbələrində Kaxeti Sanariya adlanırdı) ölkəsindən sonra Şəki gəlir. Əhalisi xristiandır. Bunlar arasında ticarət və sənətkarlıqla məşğul olan müsəlmanlar da vardır. Onların hökmdan bizim kitabımız yazılan indiki vaxt Azər-Nərsə ben Hamamdır". Katolikos İohann Drasxanakertsi 909-cu ilin hadisələrini təsvir edərkən yazırdı ki, o, Yusif ibn Əbu-s-Sacın təqibindən qaçaraq "Albaniyanın Şərq ucqarlarına getmiş və Qafqazın şimal-şərqində yaşayan hökmdar Adarnərsənin yanına gəlib çıxmışdı".

Mənbələr Adarnərsənin dəqiq hakimiyyəti illərini müəyyəniləşdirmək imkanı verməsə də, ərəb və yerli müəlliflərin məlumatı bu hökmdarın hələ 909-cu ildən də əvvəl hakimiyyətə gəldiyini, həmin yüzilin 40-cı illərinədək taxtda qaldığını sübut edir. Onun hakimiyyəti dövründə baş verən və mənbələrdə işıqlandırılan bir sıra mühüm siyasi hadisələrdən Abxaz hökmdarı III Konstantinin (893-922) və Kaxeti (Sanariya) xorepiskopu I Kvirikenin (892-918) Şəki hüdudlarına hücumunu qeyd etmək olar. Gürcü qaynağındakı məlumata görə, "xorepiskop Kvirike abxazların hökmdarı Konstantini köməyə çağırdı, onlar Ereti hüdudlarına girib, Vejini qalasını mühasirəyə aldılar... Qala alına-alınanda cümə günü, patriki Adamərsə gəlib çıxdı və sülh bağlandı. O, Abxaz hökmdarına Arişini, Qavazini, Kvirikeyə isə Ortobini verdi". Mənbələrin müqayisəli təhlili həmin hadisənin 916-918-ci illər arasında baş verdiyini sübut edir. Şəki ərazisindən keçən və Tiflis, Təbla, Şəki, Bərdə ticarət-karvan yolu üzərində yerləşən həmin yaşayış məskənlərini Adarnərsə yalnız 925-929-cu illərdə, Sacilər Kaxeti-Sanariya ərazisini tutduqdan sonra geri qaytara bilmişdi.

İşxanik – Əbu Əbd ül-Məlik (Əshas)

X yüzilin ortalarında Şəkidə olmuş Anani Mokslunun qeydinə görə, "bu zaman hökmdarlıq taxtında hökmdar Atrnərsəhin oğlu, albanların mömin hökmdarı Hammamın nəvəsi İşxanik oturmuşdu". "Alban tarixi" əsərində isə İşxanikin Atrnərsəhlə (Adarnərsə ilə) qohumluq əlaqəsinə dair başqa bir məlumat vardır: burada İşxanik Atmərsəhin qardaşı, Hammamın isə oğlu adlandırılır. Göründüyü kimi, faktlardakı kiçicik dolaşıqlığa baxmayaraq, Hammamdan sonra gələn alban – Şəki hökmdarlarının yerli sülaləyə mənsub irsi hakimiyyətləri təsdiq edilir. Adarnərsədən sonra mənbələr, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, İşxaniki onun varisi adlandırırlar. Bu hökmdarın adını Əshas kimi çəkən ərəb çoğrafiyaçısı İbn Havqəl onun müsəlman Əbu Əbd ül-Məlik adını da qeyd edir və Salarilərə 1 milyon dirhəm miqdarında illik vergi verdiyini dəqiqləşdirir. Alban hökmdarı İşxanikin adı erməni katolikosu Anani Mokslunun 958-ci il tarixli məktubunda da çəkilir; Konstantin Baqryanarodnının "Alvaniya arxontu" (952) adlandırdığı adamın şəxsində də məhz İşxanik nəzərdə tutulur. Bu faktlar İşxanikin X yüzilin 50-ci illərinin sonunadək arasıkəsilməz hakimiyyətini təsdiq edir.

İohann – Sənəkərim

Mənbələrin Şəhadətinə görə, məhz bu dövrdə, qonşu Sanariyanın hakimi İşxanikin böyük oğlu, xristian adı İohann olan Sənəkərim olmuşdur. Atasının ölümündən sonra (təqr. 960-cı ildə) o, hökmdarlıq taxtını tutdu. Xüsusi ədəbiyyatda belə bir fikir var ki, Şəki taxtını ələ keçirən Sənəkərim Sanariyanı (yəni Kaxetini) da öz vahid hakimiyyəti altında Şəki ilə birləşdirmişdi. Bu isə bu dövrdə Sanariyanın Şəki hökmdarlığının bir vilayəti olduğunu, bu vilayətin idarəsinin bilavasitə vəliəhdə etibar edildiyini təsdiqləyir. Hakimiyyəti ələ alan Sənəkərim Kürün sağ sahil bölgələrindən bəzilərini də öz mülklərinə qataraq, bununla " Alban taxt-tacının bərpaçısı" adını qazana bildi. Bu hadisəni, eləcə də Sənəkərimin "albanların hökmdarı" adını qəbul etməsini kilsə böyük razılıqla qarşıladı, Alban katolikosunun özü yeni hökmdarın başına tac qoydu. Bu, Sənəkərimin müstəqillik əldə etdiyini təsdiqləməklə yanaşı, onun tarixi Albaniya ərazisinə iddiasını da əsaslandırırdı. Şəki hökmdarlığının güclənməsi və onun hakiminin başına Alban hökmdarına məxsus tacın qoyulması qonşu müsəlman və xristian hakimlərinin diqqətinə səbəb oldu. Salari hökmdarı İbrahim ona tac və başqa qiymətli hədiyyələr, Tao (Tayk) hökmdarı David Kuropalat isə padşahlıq çələngi və tünd qırmızı rəngli uzun padşahlıq xələti göndərdi. Sənəkərimin hakimiyyətinin tanınması təsadüfi olmayan mühüm siyasi hadisə idi. Belə ki, həm Salari, həm də gürcü hakimləri bu əlaqədə öz məqsədlərini güdürdülər. Həmin dövrdə yenicə hakimiyyətə gəlmiş Salari hökmdarı güclənmiş Şəki hökmdarlığından özünün ŞirvanşahlaraŞəddadilərə qarşı mübarizəsində istifadə etmək istəyirdi. Cənubi Qafqazın qüdrətli feodal nəslinə mənsub olan Tao hökmdarı David də gürcü siyasi vahidləri arasında nüfuzunu möhkəmlətmək üçün o vaxtkı Şəki hakimi kimi qüdrətli müttəfiqə ehtiyac duyurdu. Güman etmək olar ki, Sənəkərim məhz Salari hökmdarı İbrahimlə razılığa gəldikdən sonra Şirvanşahın da iddiasında olduğu Qəbələ ərazisini tutmağa çalışmışdı. Bu cəhd müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnsə də, Sənəkərim həmin ərazini öz mülklərinə qatmaq ümidindən əl çəkməmişdi. Hadisələrin mənbələrdəki məlumatdan görünən sonrakı inkişafı Sənəkərimin Qəbələni tuta bilmədiyini təsdiq edir. Şəki hökmdarı Sənəkərimin çiçəklənən hakimiyyətinin sonu haqqında mənbələrdə dəqiq məlumat olmasa da, bu hadisənin X yüzilin son illərində baş verdiyini güman etmək olar. Bu nüfuzlu hökmdarın ölümü Şəki hökmdarlığının qüdrətini azaltdı: mənbələr qonşu dövlətlərin, ilk növbədə gürcü hakimlərinin bu zəiflikdən öz məqsədləri üçün istifadə etdiklərini xüsusi qeyd edirlər.

Mtivar Abulala – Əbüləla və David

Gürcü mənbəyindəki məlumata görə, 1008-ci ildə Abxaz hökmdarı III Baqrat "Kaxetini darmadağın edib, Ereti ölkəsini (yəni Şəkini) də ələ keçirdi, Abulalanı mtavar təyin edib, geri qayıtdı". Mənbədəki sonrakı məlumatdan aydın olur ki, Baqratın qoşunları gedən kimi şəkililər, görünür, bəlkə də boşalmış Şəki taxtını tutmaq ümidində olan yerli feodal Əbüləladan (Abulaladan) üz döndərib, Sənəkərimin dövründə Şəki hökmdarlığının itaətində olan Kaxeti-Sanariya xorepiskopu Davidlə sazişə girirlər. Lakin bu ittifaq uzun sürmədi.

III Kvirike – Axsartan

1009-cu ildə Davidin ölümündən sonra hakimiyyətə gələn III Kvirikenin dövründə III Baqrat Kaxeti və Şəki torpaqlarına hücum edib, yenidən həmin yerləri talan etdi. Geri qayıdarkən III Kvirike də əsir-girov sifətilə III Baqratın sarayına aparıldı. Şəki hökmdarlığının bu ağır dövründə, 1010-1014-cü illər arasında, Şəddadi hökmdarı Fəzl də öz mülklərinə həmsərhəd olan bu torpaqlar uğrunda mübarizəyə girişsə də, gürcülərin təzyiqi üzündən tezliklə öz iddialarından əl çəkməli olur. 1014-cü ildə III Baqratın ölümündən istifadə edən şəkililər və sanarlar üsyan edərək onun varisinin tabeliyindən çıxa bildilər; mənbənin yazdığına görə, "əvvəlki hakimlər yenidən öz ölkələrinə sahib oldular". Bu vaxtdan başlayaraq ta Səlcuq hücumlarınadək Şəki ilə Kaxeti (Sanariya) arasındakı vassal-süzeren münasibətlərində yerdəyişikliyi baş verdi; süzeren Kaxeti hökmdarı III Kvirike oldu. Onun dövründə bu iki vilayətin siyasi yaxınlaşması prosesində yeni addımlar atıldı. Lakin yaxınlaşmaya baxmayaraq, mənbələr sanarlar (kaxlar) və şəkililəri biri-birindən fərqləndirirdi. Gürcü salnaməsi 1021-1023-cü illərdə abxaz hökmdarı Giorgi ilə Bizans imperatoru II Vasilinin qoşunları arasında baş verən vuruşlarda iştirak edən "sanarlar və şaklar" haqqında məlumat verir. Anili Samuel "Şəki hökmdarı Kvirike"nin, XI yüzilin müsəlman müəllifləri Şəki sahibi Axsartanın adlarını çəkirlər. XIII yüzil erməni tarixçisi Vardanın işlətdiyi "Kürike, Albaniya hökmdarı ifadəsi isə bu müəllifin Şəkini (və onunla birlikdə Sanariyanı) ənənəvi də olsa, hətta alban dövlətçiliyinin varisi hesab etdiyini təsdiqləyir. Müstəqil Şəki hökmdarlığının tənəzzülü dövründə dövlətin siyasi mərkəzinin – hökmdarların iqamətgahının qədim alban şəhəri Təlava (Telaviyə) köçürülməsi, şübhəsiz, həmin dövrdə Şəkinin özündə baş verən siyasi çəkişmələrdən xəbər verir. Bu illərdə başsız qalmış Şəkini öz təsir dairəsində saxlamağa çalışan Kaxeti (Sanariya) hökmdarı III Kvirike Şəddadilərə, eləcə də əvvəl ona müttəfiqlik edən, sonra isə düşmən kəsilən Tiflis Cəfərilər əmirliyinə qarşı mübarizəni davam etdirdi.

Qagik və II Axsartan

1037-1038-ci illərdə Tiflisin iki il çəkən mühasirəsi dövründə öldürülən Kvirikedən sonra Kaxeti taxtı onun bacısı oğlu Qagikə, ondan sonra isə sonuncunun oğlu Axsartana keçir. Məhz bu hakimin dövründə (1058-1084) Səlcuq yürüşlərinin başlanması ilə əlaqədar Cənubi Qafqazda, o cümlədən Şəki və onun ətraflarında mühüm hadisələr baş verir. Şirvan-gürcü münasibətlərinin kəskinləşdiyi bu dövrdə Şəki yaxınlığındakı bəzi qalaların, o cümlədən Şəkinin özünün əldən-ələ keçməsi Sultan Alp Arslanın hücumları ilə dayandırılır; tarixçi Sədrəddin əl-Hüseyninin məlumatına görə, gürcü-abxaz hökmdarı IV Baqratın Bərdəyə və b. yerlərə hücumunun qarşısı alındıqdan sonra (1067) müttəfiqinin məğlubiyyətindən qorxuya düşən II Axsartan sultanın xidmətinə gəlir və öz mülklərinin qorunması naminə, hətta islamı qəbul edərək, səlcuqlara xərac verəcəyinə boyun olur. Bununla belə, sonrakı illərdə də Şəki və onun ətrafındakı qalalar uğrunda mübarizə davam edirdi. Münəccimbaşının əsərindəki məlumata görə, 1072-ci ilin əvvəlində "Şəki sahibi Axsartanın naibi" müsəlmanların əlində olan Maluq qalasını ələ keçirsə də, birləşmiş Şirvan-Şəddadi qoşunları həmin ilin ramazan (iyun) ayında qalanı geri qaytara bilmiş, hətta onu yerlə-yeksan etmişdilər. Şəkinin sonrakı dövr tarixi bilavasitə Səlcuqilər, eləcə də Şirvanşahlarla bağlı olsa da, mənbələr ilk monqol hücumundan dərhal sonra, 1221-ci ildə gürcülərin Şəki və Qəbələni ələ keçirməsi haqqında məlumat verir. Həmin dövrün müəllifı ən-Nəsəvinin yazdığına görə, 1227-ci ildə soltan Cəlaləddin Manqburnı "Səfiəddin Məhəmməd ət-Tuğraini Şirvanın şəhərləri olan Şəki və Qəbələnin vəziri təyin etdi. Bu şəhərləri gürcülər Şirvan sahibindən bir neçə il əvvəl, hələ güclü olduqları vaxt tutub almışdılar[3].

İstinadlar

  1. Babək Qazac şəhərinədə yaxalanmışdır:
    • (Ziya Bünyadov. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə, 2007, səh. 438; Əhməd ibn Əsəm əl-Kufi'nin "Kitab əl-fütuh"undan;) "Babək görür ki, onun daha müharibə etməyə gücü yoxdur və 20 nəfər öz yaxın adamları ilə şəhərdən qaçır. Babək onu tanımamaq üçün paltarını dəyişir və az bir vaxtdan sonra Gəzəc adlı şəhərə çatır. [Müəllif] deyir: Gəzəc əhli Babəkə baxıb onu tanımadılar, hətta ona qarət məqsədilə hücum da etdilər. [Müəllif] deyir: Babək qarətçilərin üzərinə atılıb onları qırdı. [Müəllif] deyir: Hadisənin sədası Səhl ibn Sumbat adlı şəhər hakiminin qulağına çatdı".
    • Həmçinin, eyni əsərin digər tərcüməsi (Orta əsr ərəb mənbələrində Azərbaycan tarixinə aid materiallar. səh. 56, Bakı, 205.); "Kazacın sakinləri Babəkə baxır, onu tanımırdılar: hətta qarət məqsədi ilə ona basqın etdilər. [Müəllif] deyir: Babək onların üstünə atılıb hamısını qırdı. [Müəllif] deyir: Bunun xəbəri şəhərin Səhl ibn Sumbat adlı hakiminə çatdı. O öz adamları ilə hadisə yerinə getdi və Babəki görən kimi tanıdı. Səhl başa düşdü ki, Babək gizlənir. O, Babəkə itaət göstərərək, ona qulluq etdi. Bu rəftar Babəkin xoşuna gəldi. Səhl onu öz qalasına gətirdi. Sonra o, Babəki şəraba qonaq etdi. Babək də yeyib-içdi. Məst olan kimi Səhl ibn Sumbat əmr etdi ki, onun ayağına qandal vurub, sağ əlini boynuna bağlasınlar. Sonra Səhl Babəki öz adamlarına qoşub, əl-Afşinin yanına göndərir".
    • Yaqut əl-Həməvi isə Qazac şəhəri və onun adı barədə belə bir izahat verir: "Qazac – Azərbaycanda qala adı və nahiyə. Babək əl-Xürrəminin düşərgələrindən biridir. O əcəmi sözüdür, ərəb dilində tərcüməsi "sığınacaq" deməkdir. Əbu Tamam şeirlərinin birində cəm şəklində "əl-Kizac" kimi işlətmişdir" (bax: Əliyeva Nətgiz Ağasəlim qızı. Azərbaycan Yaqut əl-Həməvinin əsərlərində, səh. 177, Bakı, 1999).
  2. Ağdam rayonu Sofulu kəndi yaxınlığında Gavurqala adlı yerin xarabalıqlarında qazıntı işləri aparan arxeoloq Rəhim Vahidov Hammamın qardaşlarının qəbir daşını aşkar etmişdir. Qəbir daşındakı yazıda deyilirdi: Bu, İşxan Hammamın qardaşları Filipe ağanın və cavan yaşında getmiş Sunbat ağanın... məzarıdır".
  3. Bu hissə 7 cildlik "Azərbaycan tarixi"nin 2-ci cildindəki "Şəki məlikliyi" adlı məqalənin kopyəsıdır (bax: Azərbaycan tarixi yeddi cilddə. II cild, Bakı, 2007.), amma nəzərə alınmalıdır ki, buraya yarımbaşlıqlar əlavə edilmiş, mətndə 1 halda cümlələrin yeri dəyişdirilmiş və "Şəki məlikliyi" ifadələri daha doğru variantla – "Şəki ölkəsi", yaxud, "Şəki knyazlığı" ilə əvəz olunmuşdur.