Ərəb-İsrail müharibəsi (1948)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ərəb-İsrail müharibəsi
Əsas münaqişə: Ərəb-İsrail Müharibələri
1948 Arab Israeli War - May 15-June 10.svg Cəbhələr
Tarix 1948-1949
Yeri Fələstin,Sinay yarımadası,Livan
Nəticəsi İsrailin zəfəri. İsrail öz ərazisini genişləndirdi.
Münaqişə tərəfləri

Flag of Israel.svg İsrail

Flag of Egypt.svg Misir
Flag of Syria.svg Suriya
Flag of Iraq.svg İraq
Flag of Jordan.svg İordaniya
Flag of Saudi Arabia.svg Səudiyyə Ərəbistanı

Komandan(lar)

Siyasi:
Flag of Israel.svg David Ben-Qurion
Hərbi:
Flag of Israel.svg Yisrael Qalili
Flag of Israel.svg Yaakov Dori
Flag of Israel.svg Yigael Yadin
Flag of Israel.svg Mickey Marcus
Flag of Israel.svg Yigal Allon
Flag of Israel.svg İshaq Rabin
Flag of Israel.svg David Shaltiel
Flag of Israel.svg Moşe Dayan
Flag of Israel.svg Shimon Avidan

Siyasi:
Flag of Jordan.svg Kral Abdullah
Flag of Iraq.svg Muzahim al-Pachachi
Flag of Egypt.svg Kral Farrux
Flag of Syria.svg Husni al-Za'im
Hərbi:
Flag of Jordan.svg John Bagot Glubb
Flag of Jordan.svg Habis al-Majali
Flag of Egypt.svg Ahmad Ali al-Mwawi
Flag of Egypt.svg Mohammed Naguib

Tərəflərin qüvvəsi

-İsrail başlanğıcda 29,677 əsgər, Mart 1948'də 115,000 (1948 ildə bölgədəki Yəhudi nüfusu 806,000)

-Misir 20.000
-İraq 18.000
-İordaniya 12.000
-Suriya 5.000
-Livan 1.000
-Səudiyyə Ərəbistanı 1.200
-Azad Ərəb Ordusu 6.000

İtkilər

6.373 (4.000 əsgər ve 2.400 sivil)

12.000-15.000

VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Birinci Ərəb-İsrail Müharibəsi, Fələstində İngilis mandatı rejiminin sona çatmasından dərhal sonra 14 May 1948-ci ildə, Tel-Əvivdə toplanan Yəhudi Milli Şurası, nəşr etdiyi bir bəyanat ilə İsrail Dövlətinin qurulduğunu elan etdi. Yeni qurulan dövlət sərhədləri haqqında "Eretz İsrail" istisna olmaqla heç bir bəyanat yoxdur. ABŞSovet İttifaqı növbəti gün İsraili tanıyıblar.

15 may 1948-ci ildə Ərəb Dövlətləri Liqasının katibi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə teleqram göndərdi; Ərəb ölkələri Fələstində sülhün, təhlükəsizliyin, qanun və qaydaların bərpa edilməsi üçün müdaxilə edilməsi lazım olduğunu düşünürdü. Eyni mesajda, ərəb hökumətlərinin, London Konfransında və Birləşmiş Millətlər Təşkilatında ifadə etdikləri kimi, həll yolu demokratik prinsiplər əsasında qurulmuş Fələstin Birləşmiş Ştatları kimi gördüyünü qeyd etdi. İsrail Dövləti qurulduqdan bir neçə saat sonra Ərəb Dövlətləri Liqası İsrailə qarşı müharibə elan etdi. Misir, İordaniya, Suriyaİraq qüvvələri üç istiqamətdən hücuma keçib, əhəmiyyətli irəliləyişlər etdilər.

Ancaq İsrailin planlaşdırdığı müdafiə Ərəblərin əleyhinə oldu.

Müharibənin sonunda 1947-ci ildə İsrail bölmə planı ilə əldə edilən 56% Fələstin torpağını 78%-ə qədər artırdı. Mandat administrasiyasından qalan sahələr İordaniyaya, indiki İordan çayının qərb sahili (İordaniya nəzarəti altında) və Qəzza zolağı (Misir nəzarətində) daxil idi. Fələstinli ərəblər, öz torpaqlarını, sonra dönə biləcəklərinə dair aldıqları sözlərə söykənərək, İsrail qüvvələri və yəhudi silahlı qüvvələrinin hücumlarına görə tərk edib "Fələstinli qaçqınlar" oldular[1]. 700 min fələstinli[2] evlərini tərk edib ərəb qonşu ölkələrdə və ya ərəblərin cəmləşdiyi ərazilərdə qalmaq məcburiyyətində qaldılar. Öz evlərini tərk edən 250 min fələstinli Qəzzaya yerləşdirildi. Müharibə 1949-cu ildə İsrailin ərəb qonşuları ilə atəşkəs sazişinin imzalanması ilə sona çatdı. Fələstinlilərin başqa ölkələrə köçü və yəhudilərin Fələstində gün keçdikcə artan nüfusu, demoqrafik quruluşun bölgədə olan ərəblər əleyhinə çevrilməsinə səbəb oldu və bu günə qədər davam edən fələstinli qaçqınlar problemi başladı.

Eyni şəkildə, bir çox ərəb ölkəsi yerli yəhudi əhalisinə qarşı ayrı-seçkilik siyasətini həyata keçirməyə başladı. 1948-ci ildə Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı ərəb ölkələrindəki yəhudilərin vəziyyəti həddən artıq pisləşdi. Dekabr 1947-ci ildə Ərəb dünyasında böyük anti-yəhudi qiyamlar baş verdi. 1948-ci ilin ortalarında ərəb ölkələrindəki yəhudi icmalarına hücumlar edildi və onların heykəlləri dağıdıldı. Onlar İslam ölkələrindən çıxarılıb və Ərəb-İsrail müharibəsinin siyasi qaçqınları olublar. Nəticədə bir çox ərəbislam ölkələrindən məcburi köçürülməyə məruz qaldılar. Liviyada yəhudilərin vətəndaşlığı əllərindən alındı.İraqda mülkləri ələ keçirildi. 1956-ci ildə Misir, yəhudi əhalisinin böyük bir qismini ölkədən qovdu.Əlcəzair isə hegemonluğunu 1962-ci ildə elan etməsiylə birlikdə, Yəhudilərin sənədlərini əllərindən aldı. Yəhudilərin əksəriyyətini məcburi şəkildə köçürtdülər, lakin bəziləri ideolojik səbəblərə görə köçdülər.

İsrail müharibənin sonunda döyüşən hər Ərəb ölkəsi ilə ayrı-ayrı atəşkəs sazişləri imzaladı. Müharibəyə girən İordaniya, İordan çayının qərb sahilinə,Misir Qəzzaya əsgərlərini yığdı. Qüdsün nəzarəti qərbdə İsrail və şərqdə İordaniya arasında oldu. Qəzza Misirin oldu.

1948-ci il müharibəsindən sonra müharibəyə qatılan ərəb ölkələrində siyasi rejim dəyişikliyinə gətirib çıxaran qarışıqlıqlar oldu. Ən əhəmiyyətli dəyişiklik Misirdə yaşandı. Misirdə Kral Faruq qiyam nəticəsində General Nəcib tərəfindən əvəz edilmişdir.

Müharibədən ən gəlirli çıxan tərəf İsrail oldu. Fələstində 1914-cü ildə 85.000, 1943-cü ildə 539.000, 1946-cı ildə 608.000, 1947-ci ildə isə 650.000 olan fələstinli 1949-cu ildə müharibə sonrası müqavilələr imzalandıqdan sonra 758.000-ə çatdı. İordaniya İsraildən sonra ən çox torpaq qazanmış ölkə oldu[3].

II Dünya müharibəsi ərəfəsində yəhudilər və ərəblər[redaktə | əsas redaktə]

II Dünya müharibəsi zamanı Fələstin probleminin bir neçə xüsusiyyəti var idi. Bunların birincisi ərəblərin vəziyyətidir. Burada nəzərə çarpan ilk məsələ ərəblərin parçalanması, ikinci məsələ lidersizlik və üçüncü məsələ ərəblərin Nasist Almaniyasını dəstəkləməsi idi.[4]

Ərəblərin parçalanmasının əsası mandat idarəçiliyi zamanı Hüseyni ailəsi ilə Neşaşibi ailəsi arasındakı rəqabət ilə başlamışdır. Hüseynilər ifratları, Neşaşibilər isə mötədilləri təmsil etmiş və iki ailə heç cürə ortaq nöqtə tapa bilməmişdir. Zamanla ərəb terrorist təşkilatlarının da meydana gəlməsi ilə bu fikir ayrılığı daha da artmışdır. Bu hadisənin eynisi yəhudilər üçün də olmuşdur, lakin ərəblərə nisbətən daha az parçalanma baş vermişdir. Çünki, yəhudi terror təşkilatlarının demək olar ki, hamısı Dünya Sionist Təşkilatına çox sıx şəkildə bağlı idi. Buna görə də, Hacı Əmin əl-Hüseyni heç bir zaman Dr. Veizmannın həm yəhudilər, həm də qərb hökumətləri üzərində sahib olduğu nüfuza sahib olduğu deyilə bilməz.[5]

Fələstin ərəbləri üçün ikinci məsələ liderlik olmuşdur. Burada da Veizmann ilə Hacı Əmin əl-Hüseyninni müqayisəsi aparılmalıdır. Veizmann Fələstin xaricində yaşamasına baxmayaraq, özüün həm İngiltərəyə, həm də digər qərb hökumətlərinə qəbul etdirmiş və ifrat düşüncələr baxımından Qüds müftisindən heç də geri qalmadığı halda Sionizmin lideri kimi etibar görmüş, buna qarşılıq İngiltərə Qüds müftisini Fələstində qalmasına belə icazə verməmişdir. Müharibə başladığı zaman Fələstin ərəblərinin liderlərindən heç biri Fələstində deyildi və müharibə illərində fələstinlilər lidersiz idi.[6]

1937-ci il həbsləri zamanı Suriyaya qaçıb, buradan da Beyruta keçən Hacı Əmin əl-Hüseyni müharibə başladıqdan sonra 1939-cu iin oktyabr ayında Bağdada getmişdi. Lakin, 1941-ci ilin aprelində Rəşid Əli Geylani liderliyində baş vermiş almanpərəst çevriliş cəhdinin uğursuzluğundan sonra İngiltərənin İraqdakı nəzarətini gücləndirməsi Hacı Əmin əl-Hüseyninin də Bağdaddan qaçaraq Romaya getməsinə səbəb oldu.[7]

İngiltərənin Qüds müftisinə qarşı bu mövqeyi sərgiləməsi Hacı Emin əl-Hüseyninin müharibə zamanı Nasist Almaniyasına yaxınlaşmasına səbəb oldu. Buna görədir ki, o, 1941-ci ilin may ayında Bağdad və ittifaq dövlətlərinin radiolarında yayımlanan fətvası ilə bütün müsəlmanları İngiltərəyə qarşı cihada çağırdı.[8] Bu fətvada Almaniya və onun müttəfiqləri barədə bir kəlmə belə bəhs edilməmişdir, lakin müfti Romaya getdikdən sonraAlmaniya ilə daha yaxın təmas qurmuş və müharibə illərinin bi qismini Almaniyada keçirmişdir. Bu arada 28 noyabr 1941-ci ildə Berlində Hitlerlə də 2 saata yaxın davam edən görüşü baş tutmuşdur. Bu görüşdə əl-Hüseyni özünün edəcəyi çağırışla ərəb ölkələrindəki bir çoxu ərəbi hərəkətə gətirə biləcəyini, lakin bundan əvvəl Hitlerin ərəblərə xitab edən bəyanat yayımlamasının lazım olduğunu bildirmişdi.[9] Hitler belə bir bəyanatın yayımlanmasına tərəfdar olmamışdır, ona görə, 1941-ci ilin aprelindəki İraq hadisəsi uğurlu olsaydı ərəblərin qurtuluş yolu açılacaqdı. Amma bu baş vermədiyi üçün Qafqaz cəbhəsindəki hadisələrin sonunu gözləmək lazım gəlirdi. O zaman Rostov yaxınlığında olan alman ordusunun hədəflədiyi Qafqaz ələ keçirildikdən sonra oradan cənuba eniləcəkdi. Ərəblərə ünvanlanmış bəyanatın da məhz o zaman qəbul edilməsi planlaşdırılmışdı. Əl-Hüseyni Hitlerlə gizli müqavilə imzalamaq istəsə də, Hitler belə bir müqavilənin gizli qalmayacağını əsas gətirərək bundan imtina etmişdir.[10]

Yəhudilər isə İngiltərənin müharibə səylərini dəstəkləyib, onunla müttəfiqlik etməklə bərabər, iki məsələdə İngiltərə üçün problem yaradırdılar. Məsələlərdən biri hələ müharibədən əvvəlki illərdə başlamış olan və getdikcə sürətini artıran qeyri-qanuni yəhudi köçləridir. Yəhudi mənbələrinə görə təkcə 1939-cu ilin may ayında Fələstində qeyri-qanuni yaşayan 37 min yəhudi yaşamaqda idi.[5] 1939-cu ilin iyul-sentyabr aylarında isə 6,323 yəhudi də qeyri-qanuni şəkildə gəlmişdi.[5]

İngilis hakimiyyətinin qaçaq köçləri önləmək üçün işlər görməsi yəhudilərlə ingilislər arasında toqquşma dövrünün başlamasına səbəb oldu. Bu toqquşmalar Almaniya və müttəfiqlərinin geriləməyə başladığı 1943-cü ildən sonra daha da şiddətlənmişdir.

Digər tərəfdən, indi yəhudi terror təşkilatları yeni fəaliyyətə başlayırdı. Bu da yəhudilərin ingilis bölmələrindən etdiyi silah və sursat oğurluğu idi. Bu hadisələrdə ingilis hərbçiləri də yəhudilərə kömək etmişdir.[11] Beləcə, yəhudilər müharibədən sonra İngiltərəyə qarşı özlərini silahlı mübarizəyə hazırlayırdılar.

Müharibə ilə birlikdə ərəblərin lidersiz və dağınıq qalmaları yəhudiləri bir digər məsələdə də fəaliyyətlərini artırmağa sövq edirdi. Bu da, yəhudi köçləri ilə yəhudilərin torpaq satın almalarının sərbəst buraxılması üçün İngiltərəyə təzyiq etmələri idi. İngiltərə isə buna razılıq vermirdi. Çünki, müharibə dövründə belə bir şey etmək nəinki Fələstin ərəblərini, hətta bütün Orta Şərq ərəblərini üsyana qaldıra bilərdi.[a][12][13]

Buna görə də İngiltərə tamamilə ks istiqamətə hərəkət edərək 1939 MakDonaldın Ağ Kitabının nəzərdə tutduğu kimi yəhudilərə torpaq satışı limitlərini 28 fevral 1940-cı ildə qüvvəyə mindirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, 1939 Ağ Kitabı Fələstin torpaqlarının A, B və C deyə 3 bölgəyə ayırmış və ancaq 5 faiz təşkil edən C bölgəsində yəhudilərə torpaq satışı sərbəst buraxılmışdı.[14]

Ərəblər bu qərardan razı qalarkən, Yəhudi Agentliyi milyonlarla yəhudi Nasist Almaniyası zülmü altında olarkən qüvvəyə minən qərara etiraz edirdi.[15]

Yəhudilər müharibədən sonrası üçün bir tərəfdən silahlı mübarizə hazırlıqlarını edərkən, o biri tərəfdən də siyasi mübarizə hazırlıqlarını da axsatmırdılar. 9-11 may 1942-ci ildə Nyu-Yorkda Biltmore otelində edilən Dünya Sionist Təşkilatının fövqəladə konqresində 11 mayda Biltmore proqramı deyilən sənəd qəbul edildi.[16] 8 maddəlik qərarlardan ibarət olan bu proqramda 1939 MakDonald Ağ Kitabı tamamilə rədd edilib, keçərsiz sayıldığı bildirildikdən sonra "yəhudilərin yurdsuzluq məsələsi son olaraq həll edilmədiyi halda zəfərdən sonrakı dünya nizamını sülh, ədalət və bərabərlik üzərində inşa etməyin qeyri-münkünlüyü" bildirilir və Fələstinin qapılarının yəhudilərə açılması, yəhudi köçlərinə nəzarətin Yəhudi Agentliyinə verilməsi istənilirdi. Qısası, Fələstində yəhudilərin çoxluğuna dayanan yəhudi dövlətinin qurulması nəzərdə tutulurdu.[17][18] İkinci Dünya müharibəsi Fələstin ərəbləri arasında olmasa da, ərəb ölkələri arasında nisbətən birliyin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Ərəb dövlətləri 1944-cü il 25 sentyabr - 7 oktyabr günlərində İsgəndəriyyədə Ərəb Liqasının qurulmasını təmin edəcək ilk iclaslarını keçirdilər. Bu iclasda Fələstin ərəblərinin daha əvvəl rədd etmiş olduğu 1939 MakDonald Ağ Kitabı "İsgəndəriyyə protokolu" adı ilə qəbul edildi.[19][20]

İngiltərə müharibədən sonrakı mərhələdə Fələstin məsələsinin ona problem yaradacağını başa düşürdü. İngiltərənin 1945-ci ilin sentyabr ayına qədər bu məsələdə gördüyü 3 əsas iş vardır :

İngilis Müharibə Kabineti İngiltərənin uzun müddətli Fələstin siyasətini müəyyən etmək üçün öz içindən komitə təşkil etmiş və bu komitənin rəhbərliyinə Daxili İşlər naziri Herbert Morrison gətirmişdi.[21][b] Komitə işlərində 1937 Peel Komissiyası hesabatının bölünmə formulu əsasında hərəkət edəcəkdi. Komitə Morrison Ağ Kitabı adını alan hesabatını 26 sentyabr 1944-cü ildə təqdim etdi. O zaman açıqlanmayan bu hesabat Fələstinin yəhudilərərəblər arasında bölünməsini nəzərdə tuturdu.[22]

  1. İngiltərənin Qahirədəki Orta Şərq üzrə Dövlət naziri də 4 aprel 1945-ci ildə hökumətinə təqdim etdiyi hesabatında Fələstinin unitar (unitaire) dövlət, yəni tək müstəqil Fələstin dövlətinin qurulmasını təklif etmişdir.
  2. Müstəmləkələr naziri ilə Xarici İşlər nazirinin ortaq hazırladıqları 11 iyun 1945-ci il tarixli hesabat isə müxtəlif alternativləri dəyərləndirərək hər hansı formul üzərində son qərar vermək verinə, bu alternativlərin əldə saxlanılmasını tövsiyə etmişdir. Bu alternativlər belə sıralandırılırdı:[23]
  • Bölünmə
  • Unitar dövlət
  • Yəhudi köçlərinə icazə verilməsinə davam etmək
  • Fələstini bugünkü idarəçilik forması ilə, yəni mandat sistemi altında saxlamaq

Bütün bunlar göstərir ki, İngiltərə Fələstin məsələsinin həll edilməsi üçün konkret həll yolu tapa bilməmişdi. Bütün bunlar ona gətirin çıxaracaqdı ki, İngiltərə müharibədən sonra Fələstini sürətlə tərk edəcəkdi.[24]

Yəhudi terroru[redaktə | əsas redaktə]

Hələ müharibə bitməmişdən əvvəl Fələstindəki yəhudilərin (Yişuv) liderlərindən biri olan və Yəhudi Agentliyinin İcraiyyə Komitəsinin rəhbəri Ben Qurion Yişuvun bundan sonra qarşısında olan əsas hədəf kimi ərəblərlə döyüşməyi göstərmişdi. Buna görə də Ben Qurion 1 iyul 1945-ci ildə Nyu-Yorkda Sionizmə xoş münasibət göstərən 17 yəhudi milyoneri ilə iclas keçirmiş və onlardan həm Yişuvun müdafiəsi üçün, həm də Fələstinə yəhudi köçlərinə kömək etmək üçün fond qurmalarını istəmişdi. Bundan sonra komitə qurulmuş və bu yəhudi milyonerlərdən birinin adına Sonnenborn Institute şirkəti qurulmuşdu. Rəsmiyyətdə bu şirkət kənd təsərrüfatı və tibbi təchizat alımı ilə məşğul olurdu. Lakin, bu şirkətin mütəxəsisləri müharibənin sona çatmasına görə qapanmaq üzrə olan silah zavodlarını gəzərək köhnəlmiş hərbi təchizat və sursatları almağa başladılar. 1946-cı ili ortalarında bu şirkət Yəhudi Agentliyinin silahlı yeraltı təşkilatı olan Haganahın Amerika qolu halına gəlmiş və gəmilər, təyyarələr, maşınlar və xeyli silah-sursat alıb ABŞAvropadakı anbarlarında saxlamağa başladılar. Ara-ara bu silahlar Fələstinə göndərilirdi.[25]

Bu zaman Fələstində fəaliyyətdə olan yəhudi terror təşkilatlarında da bir birləşmə meydana gəldi. Bunlar Moşe Snehin liderliyindəki Haganah Menaxem Begin liderliyindəki İrgun və İstiqlaliyyət Mücahidləri, Lohmei və ya Sternistlərdi.[26] Lakin, bunlar birləşərək tək təşkilat halına gələ bilmədilər. Irgun və Lohmei, yəni iki ifrat təşkilat bu birləşməyə yanaşmadı. Bununla bərabər, kordinasiya içində hərəkət etməyə razılaşdılar. Haganahın insan öldürülməsinə qarşı olması digər iki ifrat təşkilatın Haganah ilə birlışməsinə mane oldu.

Bu qərardan sonra Ben Qurion 1 oktyabr 1945-ci ildə terror təşkilatlarına hərəkətə keçmə əmri verdi. Bu əmrin məğzi qeyri-qanuni yəhudi köçlərinə mane olan ingilis ordusuna hücumların təşkil edilməsi idi. Bu zaman ABŞ Avropadakı yəhudilərdən 100 min nəfərin Fələstinə qəbulu üçün İngiltərəyə təzyiq etməkdə idi. İngiltərə isə hələ ki, buna qarşı çıxırdı. Terror fəaliyyətlərinin bərpasında bu hadisə mühüm rol oynmışdır.[27]

Lakin, terror təşkilatları arasındakı birlik də daha ilk gündən etibarən alınmadı. Haganah terrorla birlikdə siyasi fəaliyyətə də üstünlük verərkən Irgun və Lohmeiyə görə, İngiltərənin Fələstindən çıxarılması üçün silahlı mübarizə tək yol idi. Bu fikir ayrılıqları müzakirələr yolu ilə Yəhudi Agnetliyinin xüsusi komitəsinin terror fəaliyyətlərini kordinasiya etməsinə qərar verilməsiylə nəticələndi.[28][29] Bundan sonra oktyabr ayının sonundan etibarən yəhudi terror fəaliyyətləri birdənbirə sürətləndi. 31 oktyabrdan 1 noyabra keçən gücə bu üç terror təşkilatının birgə fəaliyyəti ilə Fələstindəki dəmiryolu şəbəkəsinin 153 nöqtəsinə qəfil sabotaj hücumu edildi. Hayfa limanında qaçaq yəhudi qaçqını gətirən gəmilərə nəzarət etmək və qovmaqla vəzifələndirilən 2 polis gəmisi və Yafa limanında isə bir polis gəmisi batırıldı.

1945-ci ilin əvvəllərində Fələstində 50 min nəfərlik ingilis ordusu var idi. Toqquşmaların artmasından sonra bu qüvvələr 80 minə, yəhudi terrorunun ən yüksək nöqtəyə çatdığı 1947-ci ildə isə 100 minə qaldırılmışdı. 1945-ci ilin dekabr ayında 4 destroyer, 2 kruvazyor və xeyli sayda təyyarə Fələstin sahillərini qaçaq yəhudi köçlərinə qarşı mühasirəyə almış vəziyyətdə idi. 1945-ci ilin sonlarından etibarən Fələstin məsələsinin içinə ABŞ faktorunun girməsinə görə İngiltərə ABŞ ictimaiyyətinin həssaslığını nəzərə alaraq yəhudi terroruna qarşı lazım olan sərtliyi göstərməmişdir.[30] Lakin, İngiltərənin bu mövqeyi yəhudi terrorunun azalmasını təmin edə bilməmişdir.

1946-cı il ərzində yəhudi terroru ilə əlaqəli hadisələr belə sıralanır:[31]

  • 27 dekabr 1945-ci ildə polishərbçi məhəllələrinə hücumlar edildi. 10 polis öldürülü və 11 nəfər yaralandı.
  • 20 fevral 1946-cı ildə Haganahın hərbi qolu Palmach qaçaq yəhudi qaçqınları gətirən gəmilərin izlənməsi üçün istifadə edilən radar stansiyasını partlatdı.
  • 25 aprel 1946-cı ildə Təl Əvivdə 7 ingilis hərbçisi öldürüldü. Bu hadisə ingilis hərbçiləri arasında böyük narazılıqla qarşılanmışdı.
  • İngiltərənin Fələstinə qonşu ölkələrdəki ingilis hərbçilərindən bir qismini Fələstinə göndərməyə qərar verməsindən sonra, ölkədəki nəqliyyat sistemini iflis etmək üçün Fələstini qonşu ölkələrlə bağlayan 11 körpüdən 10-u 16-17 iyun 1946-cı ildə Haganah tərəfindən məhv edildi.
  • 17 iyun axşamı Sternistlər Hayfadakı dəmiryolu sexlərinə hücum etdilər.
  • 18 iyun günü də Menaxem Beginin Irgun təşkilatı Təl ƏvivQüdsdəki hərbi klublara basqın edib 6 ingilis zabitini qaçırtdı.

Bu son hadisə ingilisləri sərtləşdirdi. İngiltərə yəhudi terroruna qarşı sərt siyasət aparmağa başladı. Aqatha əməliyyatı deyilən və 17 min ingilis hərbçisinin iştirakı ilə bütün Fələstində axtarışlar və həbslər başlandı. 29 iyun 1946-cı ildə erkən saatlarda başladılan əməliyyatda Yəhudi Agentliyinin Qüdsdəki bütünü binalarına basqın edildi. Qüds də daxil, bütün Fələstində 2700 yəhudi həbs edildi. Bunlar arasında Yəhudi Agentliyinin İcraiyyə Komitəsinin üzvləri Moşe Şertok ilə İtzhaq Grunbaum da var idi. Veizmann ilə Qolda Meyerə toxunulmadı. Lakin bu zaman Fələstində olmayan Ben Qurion çün həbs qərarı çıxarıldı. Bu isə Ben Qurionun Fələstinə dönməsinə mane olacaqdı.

Bu əməliyyat zamanı Hayfa yaxınlığındakı Yaqur adlı yəhudi düşərgəsində aparılan axtarışlar zamanı 33 sandıq silah tapıldı. Bu silahlardan 10 ədədi mexaniki tüfəng, 325 ədədi piyada tüfəngi, 96 top, 800 ədəd partlayıcı maddı və 425 mini güllə idi. 28 avqust və 2 sentyabrdakı axtarışlarda isə müharibə zamanı misirdəki ingilis hərbi qüvvələrindən oğurlanmış müxtəlif silahlar da aşkar edildi.[32]

Veizmanna görə, Aqatha əməliyyatı yəhudilərə qarşı müharibə elanı idi.[33] Lakin bu əməliyyat yəhudiləri terror yolundan döndərə bilmədi. Yəhudilər cavab olaraq King David otelinə hücum təşkil etdi. Menaxem Beginin İrgun təşkilatı ingilislərin qərargahı olan Qüdsdəki King David otelinə daxil olub binanın cənub qanadına bombalar yerləşdirdi və 22 iyul 1946-cı ildə bu bombalar partladıldı. Binanın cənub tərəfi tamamilə çökdü. İngilis məmur və zabitləri ilə birlikdə, ərəbyəhudilərin də daxil olduğu 92 nəfər oldu və xeyli insan yaralandı.[34]

Yəhudi terroru bu hadisədən sonra da davam etdi. Lakin İngiltərə mövqeyini daha da sərtləşdirdi. 1946-cı ilin noyabrında Fələstinə qaçaq yolla girən 3900 yəhudini tutub Kiprə sürgün etdi. 1946-cı ilin oktyabr ayında ingilis postuna hücum edən 4 İrgun üzvü edama məhkum edildi və 1947-ci ilin aprelində edam edildilər Lakin İrgun də 1 mart günü Təl əvivdəki ingilis zabit klubuna bombalarla hücum edib 12 ingilis zabitini öldürdü.

Terrorun davam etməsi və xeyli sayda insanın öldürülməsi mötədillərlə ifratların fikir ayrılıqlarını şiddətləndirdiyi kimi, Haganah ilə İrgun arasında da mübarizə başlatdı.[35] Lakin Palmach tərəfindən də dəstəklənən Haganahın İrguna qarşı mübarizəsi nəticə vermədiyi kimi, BMT Fələstin Xüsusi Komissiyasının 1947-ci ilin yaz aylarında Fələstində etdiyi araşdırmalar zamanı da irgunun terror fəaliyyəti davam etdi.

İngiltərənin bütün tədbirlərinə baxmayaraq, Yəhudi Agentliyinin Avropadakı təşkilatı Mossad 1945-1948-cı illər arasında 69,878 yəhudini Fələstinə qaçaq olaraq gətirməyi bacarmışdı. Mossadın qərərgahı Parisdə idi və fransız, italyanyuqoslav limanlarından icarəyə götürdüyü gəmilərlə Avropadan topladığı yəhudiləri Fələstinə göndərirdi.[c][36]

Fələstin ərəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Marşal Rommelin Şimali Afrikada məğlub olması, müttəfiqlərin Şimali Afrika cəbhəsində hakim olmaları və Orta Şərqə doğru yönələn alman təhlükəsinin aradan qaldırılmasından sonra İngiltərə bölgədəki siyasətini yumşaltmağa başladı. Fələstində siyasi fəaliyyətə yenidən icazə verildi. Bundan sonra ərəblər Ali Ərəb Komitəsini yenidən canlandırmaq üçün hərəkətə keçdilər. Komitənin liderliyini İstiqlal qrupu almaq istəyirdi, vəziyyət də buna uyğun görünürdü. Çünki Qüds müftisinin nasistlərlə əlbir olması Hüseynilərin avtoritetinə ziyan vurmuşdu.[37][d] Qüds müftisinin oğlu Camal Hüseyni isə müharibə zamanı ingilislər tərəfindən Rodeziyaya (bugünki Zimbabve) sürgün edilmiş və orada 1945-ci ilin sonuna qədər qalmışdır.[e]

İstiqlal qrupu Camal Hüseyninin böyük qardaşı Tofiq Hüseyni ilə də birlik qura bilmədi. Çünki bu zaman Fələstin Ərəb partiyası, Xristian Gənclik partiyası və Milli Blok kimi yeni siyasi qruplar ortaya çıxmışdı və Tofiq Hüseyni qardaşı Camal Hüseyninin geri dönüşünə qədər Fələstin Ərəb partiyasının liderliyini üzərinə götürmüşdü. Buna görə də, bağlayıcı münasibətlər içinə girməyə tərəfdar deyildi. Bundan əlavə, Hüseynilərin nasistlərlə əlbir olma damğası yemələrinə qarşı İstiqlal qrupu da ingilis müttəfiqi damğası yemişdi. İstiqlal qrupu 1939 MakDonald Ağ kitabını qəbul etmişdi, Hüseynilər isə Fələstinin müstəqilliyinin tərəfdarı idi.

Fələstinlilərin bu cür parçalanması onların Fələstin məsələsində vahid mövqe göstərməsinə mane olurdu. Buna görə də, Fələstin məsələsində ərəb mövqeyini yeni yaranmaqda olan Ərəb Liqası müdafiə etməyə başlayırdı.

Ərəb Liqasının quruluş toplantısı 25 sentyabr-7 oktyabr 1944-cü ildə İsgəndəriyyədə keçirildi. İclasda İsgəndəriyyə protokolu deyə adlandırılan 5 qərar qəbul edilmişdir ki, ilk dörd qərar quruluşa və ərəb dövlətləri arasındakı siyasi, sosial və iqtisadi münasibətlərə aiddir. V qərar isə Fələstinə aid olub, ingilis hökumətinin 1939 MakDonald Ağ kitabında yer alan yəhudi köçlərinin dayandırılması, yəhudilərə torpaq satışınını qadağan edilməsi və Fələstinin müstəqilliyi mövzusundakı fikirləri ərəblərin haqları (acquired rights) olaraq qəbul etməkdə idi.[19][38]

Ərəb Liqası və ya rəsmi adı ilə Ərəb Dövlətləri Birliyi[f] Suriya, İordaniya, İraq, Səudiyyə Ərəbistan, Livan, Misir və Yəmən arasında imzalanan paktla 22 mart 1945-ci ildə quruldu. Pakta əlavə olaraq yayımlanan Fələstin Haqqında Bəyanatda Fələstinin ərəb ölkələrinin ayrılmaz parçası olduğu ifadə edildikdən sonra, İsgəndəriyyə protokolu daha da dəqiqləşdirilərək 1939 MakDonald Ağ kitabındakı maddələrin ərəblərin haqlarını təşkil etdiyi bildirilirdi.[39][40] Ərəb dövlətləri arasındakı bu birlik təşəbbüsləri Fələstin ərəblərinə də təsir etmişdi. Buna görə də, 25 noyabr 1945-ci ildə ALi Ərəb Komitəsi yenidən quruldu. Komitədə 5 Hüseyni, 5 nəfər də digər partiyaların nümayəndəsi və 2 ədəd tərəfsiz üzv var idi. Nəşaşibilər özlərinə geniş təmsil imkanı verilmədiyi üçün komitəni boykot etdilər. Komitənin rəhbərliyinə Rodeziyadakı sürgündən geri dönən Camal Hüseyni gətirildi. Lakin Camal Hüseyni Ali Ərəb Komitəsinə aktivlik qata bilmədi. Çünki digər qrupların Hüseynilərə etibarı yox idi. Buna görədir ki, Camal Hüseyni 1946-cı ilin martında komitəni iclasa çağırdığı zaman Hüseynilərdən başqa heç kim gəlmədi.[41] [42]

Digər siyasi qruplar öz aralarında birləşərək 29 may 1946-cı ildə Ali Ərəb Cəbhəsini təşkil etdilər.[43] Bu qruplar Milli Müdafiə partiyası, İslahat partiyası, Milli Blok, Ərəb Gənclik Konqresi və İstiqlal partiyası idi.[44]

Ərəb Liqası Şurası da 9-12 iyun 1946-cı ildə Suriyadakı iclasında Fələstin üçün 10 maddəlik qərarlar qəbul etdi. Bu qərarlara görə, bütün ərəb dövlətlərinin nümayəndələrindən meydana gələn Fələstin komitəsi ilə Fələstin fondu təşkil edilirdi.[45] İclasda həmçinin, Fələstin üçün Ali İcraiyyə Komitəsi qurulurdu ki, bunun rəhbərliyinə də Hacı Əmin əl-Hüseyni gətirilirdi. Komitədə Camal əl-Hüseyni sədr müavini, Qüdsün köhnə bələdiyyə rəhbəri Dr. Hüseyn əl-Xalidi baş katib idi. Əhməd Hilmi paşa ilə Əmin əl-Huri isə üzv idi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Ərəb Liqasının qurulması ilə bərabər Ərəb dövlətləri Fələstin məsələsini ortaq formada gündəmə gətirmişdilərsə də, hər birinin bəzən Fələstin məsələsində tamamilə fərqli düşüncələri və mənfəətləri olmuşdur. Mənfəət məsələlərində İordaniya kralı Kral Abdullah ən seçiləni idi. 1920-ci illərdən sionistlərlə əlaqə içində olan kral Fələstinin bölünməsi halında ərəblərin payına düşəcək olan torpaqları İordaniyaya birləşdirmək fikrində idi.[g][46] Suriya və Səudiyyə Ərəbistanı isə bu fikrin tamamən əlehinə idilər. Kral Abdullahın mənsub olduğu Haşimilər ailəsi isə Səudiyyə ailəsini ən böyük düşmən kimi qəbul edirdi.{{Efn|Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Şahzadə Səud 17 yanvar 1947-ci ildə Vaşinqtonda Xarici İşlər naziri Ceyms Byrnes ilə Fələstin məsələsini müzakirə edərkən, İordaniya Haşimiləri əleyhində uzun nitq söyləmişdir. Çünki Abdullahın atası Hüseynin Hicaz krallığına 1925-ci ildə son qoyan Səudlar idi.[47] Bu səbəbdəndir ki, digər ərəb dövlətlərinin Fələstin ərəblərini müdafiə etməsi İordaniyanın mövqeyinə zidd idi.

Digər tərəfdən İordaniya kralının Suriya, LivanFələstini İordaniya ilə birləşdirən Böyük Suriya layihəsinə qarşı olaraq, İraqın baş naziri Nuri Səid də İraq, Suriya, Livan, İordaniyaFələstini özündə birləşdirən Bərəkətli Hilal (Fertile Crescent) layihəsini reallaşdırmaq istəyirdi. Buna görədir ki, Ərəb Liqası paktı ərəblərarası birləşməni reallaşdırmaqdan çox ƏmmanBağdaddakı Haşimilərin layihələrinə mane olmaq üçün çalışmışdır.[48]

ABŞ faktoru[redaktə | əsas redaktə]

Müharibənin sonunda İngiltərə maddi gücünün azalmasına əlavə olaraq Liviyada Trablusqarbdan Hörmüz boğazına qədər olan 3 millik sahənin təhlükəsizliyini də təmin etməyə məcbur idi. Bu şərtlər altında  sionist propaqandası və istəkləri İngiltərəni narahat edərkən ərəblər də 1939 Ağ Kitabının tədbiqi üçün İngiltərəni sıxışdırmağa başladılar. Bu vəziyyət qarşısında İngiltərə ABŞ-ın dəstəyini təmin etmək istədi. 1945-ci ilin iyul ayındakı seçkilərdə iqtidara gələn İşçi partiyasının baş naziri Ettli Potsdam konfransı zamanı prezident Trumen ilə Fələstin əsələsini müzakirə etsə də, nəticə olmadı. Çünki bu zaman ABŞ ictimaiyyəti uşaqlarının tez zamanda evlərinə dönməsini istəyirdi və dənizaşırı döyüşlərə qarşı idi.[49]

Müharibə zamanı həm ABŞ Senatı, həm də Ruzvelt hakimiyyəti Fələstin məsələsi ilə məşğul olmuşdur. ABŞ Senatı 1943-cü ildən etibarən ortaya çıxmağa başlayan Avropadakı yəhudi qaçqınlar məsələsini dəfələrlə müzakirə etmişdir.[50] 3 milyondan çox yəhudinin yaşadığı ABŞ Dünya Sionist Təşkilatının ən güclü mərkəzlərindən biri idi. Bu vəziyyət ABŞ hökumətini və bilbaşa ABŞ Xarici İşlər Nazirliyini də istər-istəməz Fələstin məsələsinin içinə çəkmişdir. ABŞ Xarici İşlər Nazirliyi müharibə zamanı Fələstin məsələsinə daima ABŞ-ın Orta Şərqdəki neft və strateji mənfəətləri baxımından yanaşaraq, yəhudi mübarizəsinə deyil, ərəb fikirlərinə üstünlük vermişdir.[51]

Fələstin məsələsində İngiltərənin mövqeyindən məmnun olmayan ərəb ölkələri, məsələn Misir hələ müharibə zamanı ABŞ-ın diqqətini Fələstin məsələsinə çəkmək istəyirdi.[52][53]  Hətta, Misirdən əvvəl Türkiyə belə ABŞ-ı bu barədə məlumatlandırmışdr. 70 amerikalı senatorun yəhudilərin Fələstinə yerləşdirilməsi üçün kampaniya açacaqlarını eşidən Türkiyənin Vaşinqtondakı səfiri Münir Ertegün 22 aprel 1941-ci ildə ABŞ Xarici İşlər Nazirliyinin Yaxın Şərq Dairəsi rəhbəri Paul H. Allinqi ziyarət edərək Türkiyənin ərəblərlə uzun təcrübəsinin olduğunu, ABŞ-ın Fələstinə yəhudi köçlərini təşviq etməsinin təkcə ərəblərin qarşı çıxmasına deyil, Hindistan müsəlmanlarının da qarşı çıxmasına səbəb olacağını, belə vəziyyətin İngiltərə üçün yaradacağı çətinliklərin Türkiyəni də yaxından maraqlandırdığını demişdir.[54][55]

Ərəb ölkələri içində Fələstin məsəlsəinə ən çox maraq göstərən dövlət Səudiyyə Ərəbistanı idi. Kral Əbdüləziz ibn Səud 29 noyabr 1938-ci ildə prezident Ruzveltə məktub yazaraq ərəb və müsəlman lideri olaraq  ərəb məsələləri, birbaşa Suriya və Fələstin ilə yaxından maraqlandığını bildirmiş və bu məsələlərdə ABŞ-ın düşüncələrini öyrənmək istəmişdir.[56] Ruzvelt verdiyi cavabda  həm ərəblərə, həm də yəhudilərə bildirmədən Fələstin məsələsində əsaslı qərar verməyəcəyini demişdi.[57]

Bu zamanda Riyada göndərilən ABŞ-ın Qahirə səfiri Aleksandr Kirk 1943-cü ilin aprelində Dahranda kral ilə keçirdiyi görüşdə kral birbaşa bu iki məsələ üzərində dayanmışdır:[58][59]

  • Fələstin məsələsində ABŞ höküməti hər hansı hərəkət etmədən onun fikrini soruşmalıdır.

Kral Səud bu düşüncələrini 30 aprel 1943-cü ildə Ruzveltə yazdığı məktubda da dilə gətirmişdi. O, yazırdı:

" Allah qorusun, yəhudilər arzularına nail olarlarsa, Fələstin əbədi olaraq toqquşmaların və çətinliklərin qaynağı olacaqdır.[60] "

Ruzvelt bu məktuba 26 mayda cavab vermiş, "ərəblərə və yəhudilərə tam mənası ilə deyilmədən" Fələstinin əsas vəziyyətində heç bir dəyişiklik edilməyəcəyinə təminat vermişdi.[61] Bununla birlikdə, Ruzvelt Fələstin məsələsinin ərəb-yəhudi razılığı ilə həll ediləcəyi inancı ilə sionist lideri Dr. Şaim Veizmann ilə Səudiyyə Ərəbistan kralını görüşdürmək istədi. Buna görə, ərəbcə çox yaxşı bilən və Orta Şərq üzrə mütəxəsis olan polkovnik-leytenant Harold B. Hopkinsi 1943-cü ilin avqust ayında Kral Əbdüləziz ibn Səudla görüşə göndərsə də, kral Veizmann ilə görüşməyi rədd etdi. Kral həmçinin, bildirdi ki, ərəb dünyasının lideri pilləsində olmasına rəğmən məsləhətləşmələr etmədən Fələstin adından daşına bilməyəcəyini və Fələstini yəhudilərə təslim etməyi heç bacarmayacağını bildirmişdi.[62]

Ruzveltin sionizm mövzusuna çox maraq göstərdiyi və ya bu məsələdə geniş bilgi sahibi olduğunu demək olmaz. Buna görə də, sionizm və Fələstin məsələlərinin necə həll ediləcəyi haqqında müəyyən fikri də yox idi. Ruzvelt iki faktor arasında qalmışdı. O, İkinci Dünya müharibəsi ilə birlikdə, Orta Şərqin həm neft baxımından, həm də Asiyaya, Uzaq Şərqə doğru gedən yolların keçdiyi strateji bölgə olaraq əhəmiyyətini görmüşdür. Bundan əlavə, Fələstində yəhudi dövlətinin qurulmasındakı problemləri də çox yaxşı görə bilmişdi. Lakin həm Senatdakı, həm də Nümayəndələr palatasındakı sionist dəstəkçisi olan şəxslərin təsirinə məruz qalmışdır. ABŞ sinoistlərinin rəhbəri olan Feliks Frankfurter Ruzveltin çox yaxın dostu idi. Buna görədir ki, Ruzvelt  1944-cü il prezidentlik seçkilərində yəhudi səslərini qazana bilmək üçün yəhudi məsələsini seçki platformasına aldı və sonda qalıb gəldi.[63][64][h]

Yalta konfransından (4-11 fevral 1945) sonra Misirdə Səudiyyə Ərəbistan kralı ilə keçirdiyi görüş Ruzveltin Fələstin məsələsindəki düşüncələrinin ərəblərə doğru meyllənməsinə səbəb oldu. Misirdə Süveyş kanalı üzərindəki Böyük Acı göldə U.S.S. Quincy adlı ABŞ döyüş gəmisində baş tutan bu görüşdə Kral Əbdüləziz ibn Səud Ruzvelti çox təsirləndirmişdi.[66] Kral nitq dediyi zaman bir neçə dəfə ərəblərin özlərini qorumaq üçün silahdan istifadə etməkdə tərəddüd etməyəcəklərini bildirmişdi. 1945-ci ilin yanvar-aprel dövründə ərəb ölkələri də ABŞ-a müraciət edərək yəhudilərin Fələstinə yerləşdirilmələri halında ərəblərin müqavimət göstərəklərini bildirmişdir. Ruzvelt sonralar bu görüşdən bəhs edərkən 5 dəqiqədə Fələstin məsələsində bütün həyatı boyunca  öyrəndiklərindən daha çox şey öyrəndiyini demişdir. Bu görüşdən sonra Ruzvelt krala yəhudiləri dəstəkləməyəcəkləri barədə söz vermişdi. Ölümündən bir həftə əvvəl - 5 aprel 1945-ci ildə Kral Səuda yazdığı məktubda da bu sözünü təkrarlamış və Fələstin məsələsində ərəb xalqının əleyhinə ola biləcək heç bir hərəkətə yol verməyəcəyini bildirirdi.[67]

Ruzvelt kralla görüşündən bir müddət sonra - 3 mart 1945-ci ildə xarici işlər nümayəndəsinə Fələstində yəhudi dövlətinin qurulmasının və davam etdirilməsinin ancaq hərbi qüvvə tədbiqi yolu ilə mümkün ola biləcəyi qənaətində olduğunu demişdi.[68][69]

Ruzveltdən sonra prezident olan Harri Truman özündən əvvəlki prezidentlərin Orta Şərq məsələləri ilə bağlı nə etdikləri barədə çox az məlumat sahibi olaraq prezidentliyə gəlmişdi. Trumen deyirdi:

" Ərəblərin yəhudilərin Fələstinə yerləşmələrinə qarşı olduqlarının fərqindəyəm. Lakin bir çox amerikalı kimi yəhudilərin Avropadakı vəziyyəti mənim də fikirlərimi dolaşdırmaqda idi.[70] "

Fələstin məsələsi barədə əvvəlcədən bilinən dəqiq planları olmadığı üçün prezident olan kmii konqresmenlər, hahamlar, diplomatlar və s. ona öz fikirlərini yeritmək üçün hərəkətə keçdilər. Sionistlər və bir çox siyasətçi yəhudiləri dəstəkləməsini istədi. Xarici işlərlə məşğul olan məmurlar isə bunun əksini etməsini istəyirdilər. Hətta Xarici İşlər Nazirliyi Trumenə 16 iyun 1945-ci ildə göndərdiyi memorandumda yəhudi liderlərinin müraciət etməsi halında çox irəli gedən bəyanatlar verməməsini, çünki onlara görə ərəblərlə, yəhudilərlə geniş əhatəli danışıqlar etmədən Fələstin məsələsində son qərara gəlməyin qeyri-mümkün idi.[71]

Yəhudi qaçqınlar məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Müharibənin sonunda ortaya çıxan Avropadakı yəhudi qaçqınları məsələsi Trumeni gedərək sinoistlərlə yaxınlaşdırmışdır. Bu zaman Avropadakı yəhudi qaçqınlarının sayısı 200.000-250.000 idi. Trumen bu yəhudi qaçqınların vəziyyətlərini incələmək üçün Pensilvaniya Universitetinin Hüquq fakültəsinin dekanı Earl G. Harrisona tapşırıq verdi. Harrison Avropadakı qaçqın düşərgələrində apardığı araşdırmalardan sonra 1945-ci ilin avqust ayında hesabatını Trumenə verdi. Hesabat yəhudi qaçqınların vəziyyətlərini çox ətraflı şəkildə izah edir və ən az 100.000 yəhudinin Fələstinə göndərilməsinın lazım olduğunu bildirirdi.

Burada diqqəti çəkən digər məqam isə yəhudi qaçqınlarını qəbul etmək üçün ABŞ hökumətinin heç bir yumşalmaya getməməsi, bu məsələni müzakirə belə etməməsidir. Halbuki, bu qaçqınların böyük əksəriyyəti ABŞ-a köç edəcəklərinə ümid edirdilər. ABŞ-ın bu 100.000 nəfərlik qaçqın köçünü Fələstinə buraxması üçün İngiltərəyə təzyiq etməsindən sonra İngiltərə Xarici İşlər naziri Bevin ABŞ-ın bu məsələdə şiddətlə israrının səbəbi kimi ABŞ-ın bu yəhudiləri Nyu-Yorkda görmək istəmədiyini bildirmişdir.

Harrison hesabatından sonra Trumen 31 avqust 1945-ci ildə İngiltərə baş naziri Ettliyə məktub yazaraq bu 100.000 yəhudinin Fələstinə qəbul edilməsini istəmiş, bu mövzudakı məktublaşmalar sentabr ayında da davam etmişdir. Fələstinin iqtisadi qaynaqlarının bu qədər qaçqını qəbul etməyə uyğun olmayacağını bildirən Ettli təklifi qəbul etməsə də, trumenin bu hərəkəti ərəb ölkələrinin etirazlarına səbəb olmuşdur.

Fələstin məsələsi BMT-də[redaktə | əsas redaktə]

Müharibə[redaktə | əsas redaktə]

Sülh danışıqları[redaktə | əsas redaktə]

İsrail-Misir atəşkəsi[redaktə | əsas redaktə]

İsrail-Livan atəşkəsi[redaktə | əsas redaktə]

İsrail-İordaniya atəşkəsi[redaktə | əsas redaktə]

İsrail-Suriya atəşkəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qaçqınlar məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Qüds məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • George E. Kırk. The Middle East in the War (1939-1946). Nyu-York, "Oxford University Press", 1953. 511 səh.
  • Fahir Armaoğlu. Filistin meselesi ve Arab-İsrail savaşları. İstanbul, "İş Bankası Kültür Yayınları", 1989. 580 səh.
  • Michael J. Cohen. Palestine and the Great Powers, 1945-1948. Princeton, "Princeton University Press ", 2016. 434 səh.
  • Kenneth Ray Bain. The March to Zion. Texas, "A and M Press", 2000. 434 səh.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://web.archive.org/web/20150905075520/http://www.globalexchange.org/country/palestine/diaspora
  2. GENERAL PROGRESS REPORT AND SUPPLEMENTARY REPORT OF THE UNITED NATIONS CONCILIATION COMMISSION FOR PALESTINE, Covering the period from December 11, 1949 to October 23, 1950, GA A/1367/Rev.1 23 October 1950
  3. http://www.dispolitika.org.tr/dosyalar/ogrenci_kosesi/yakin_tarih_perspektifinde_filistin.pdf
  4. Fahir Armaoğlu 1989, s. 67
  5. 5,0 5,1 5,2 George E. Kırk 1953, s. 229
  6. Fahir Armaoğlu 1989, s. 68
  7. George E. Kırk 1953, s. 249
  8. Joan Peters From Time Immemorial: The Origins of the Arab–Jewish Conflict over Palestine. — JKAP Publications, 1984. — Səhifələrin sayı:  622. — Səh.: 435-436. — ISBN 0963624202.
  9. Fahir Armaoğlu 1989, s. 69
  10. George E. Kırk 1953, s. 230
  11. George E. Kırk 1953, s. 306-307
  12. J. C. Hurewitz The Middle East and North Africa in World Politics: A Documentary Record - British-French Supremacy, 1914-1945. — Yale University Press, 1979. — Səhifələrin sayı:  883. — Səh.: 694-695. — ISBN 9780300022032.
  13. Kenneth Ray Bain 2000, s. 13-20
  14. Memoirs of Cordell Hull. — Macmillan Company, 1958. — II  cild. — Səhifələrin sayı:  2313. — Səh.: 1532. — ISBN 978-0781248112.
  15. George E. Kırk 1953, s. 233-236
  16. John Norton Moore The Arab-Israeli Conflict. — Princeton Universty Press, 1991. — III  cild. — Səhifələrin sayı:  458. — Səh.: 231-232. — ISBN 9781400861972.
  17. Walter Laqueur The Israel-Arab Reader: A Documentary History of the Middle East Conflict. — Penguin Books, 2008. — Səhifələrin sayı:  640. — Səh.: 77-79. — ISBN 978-0143113799.
  18. J. C. Hurewitz The Middle East and North Africa in World Politics: A Documentary Record - British-French Supremacy, 1914-1945. — Yale University Press, 1979. — II  cild. — Səhifələrin sayı:  883. — Səh.: 596-597. — ISBN 9780300022032.
  19. 19,0 19,1 Keesing's Contemporary Archives, 1943–1946. — London: Keesing's Publications Limited. — V  cild. — Səh.: 6800.
  20. Michael J. Cohen 1982, s. 8
  21. J. C. Hurewitz The Middle East and North Africa in World Politics: A Documentary Record - British-French Supremacy, 1914-1945. — Yale University Press, 1979. — II  cild. — Səhifələrin sayı:  883. — Səh.: 708-730. — ISBN 9780300022032.
  22. Laybourn, Keith (2002) “Morrison, Herbert Stanley” in John Ramsden, ed., The Oxford Companion to Twentieth-century British Politics. Oxford University Press. ISBN 0198601344. pp. 443–44
  23. Fahir Armaoğlu 1989, s. 70
  24. Fahir Armaoğlu 1989, s. 71
  25. Michael J. Cohen 2016, s. 68
  26. Michael J. Cohen 2016, s. 69
  27. Fahir Armaoğlu 1989, s. 73
  28. Michael J. Cohen 2016, s. 230-238
  29. Keesing's Contemporary Archives, 1943–1946. — London: Keesing's Publications Limited. — V  cild. — Səh.: 7560-7563.
  30. Michael J. Cohen 2016, s. 82
  31. Fahir Armaoğlu 1989, s. 74
  32. George E. Kırk 1953, s. 219
  33. Michael J. Cohen 1982, s. 87
  34. Keesing's Contemporary Archives, 1945-1950. — London: Keesing's Publications Limited. — V  cild. — Səh.: 8019.
  35. Keesing's Contemporary Archives, 1946-1948. — London: Keesing's Publications Limited. — V  cild. — Səh.: 8407-8408.
  36. Michael J. Cohen 1982, s. 250
  37. Keesing's Contemporary Archives, 1946–1948. — London: Keesing's Publications Limited. — V  cild. — Səh.: 7896-7878.
  38. Robert W. MacDonald, The League of Arab States: A Study in Regional Organization. Princeton, New Jersey, United States, Princeton University Press, 1965.
  39. John Norton Moore The Arab-Israeli Conflict: Readings and Documents. — Prinston: Princeton University Press, 1977. — III  cild. — Səhifələrin sayı:  1326. — Səh.: 236-242. — ISBN 978-0691010663.
  40. Keesing's Contemporary Archives, 1943–1946. — London: Keesing's Publications Limited. — V  cild. — Səh.: 6900.
  41. "Pact of the League of Arab States, March 22, 1945". Yale Law School. http://avalon.law.yale.edu/20th_century/arableag.asp. İstifadə tarixi: 9 July 2016.
  42. Robert W. MacDonald The League of Arab States A Study in Dynamics of Regional Organizations. — Prinston: Princeton University Press, 1965. — Səhifələrin sayı:  422. — Səh.: 245. — ISBN 978-0691622965.
  43. Michael J. Cohen 2016, s. 189
  44. Keesing's Contemporary Archives, 1946–1948. — London: Keesing's Publications Limited. — Səh.: 7934.
  45. Keesing's Contemporary Archives, 1946–1948. — London: Keesing's Publications Limited. — Səh.: 7978.
  46. Michael J. Cohen 2016, s. 194
  47. Foreign Relations of the United States Diplomatic Papers. — Vaşinqton: U.S. Government Printig Office (Department of State Publication 8592), 1971. — V  cild. — Səh.: 738-741.
  48. Nadav Safran From War to War, The Arab-Israeli Confrontation, 1948-1967. — Nyu-York: Pegasus, 1969. — Səh.: 64-65.
  49. George E. Kırk 1953, s. 192
  50. U.S. House of Representatives Problems of World War II and its Aftermath - the Palestine Question, Problems of Postwar Europe. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1976. — II  cild. — Səhifələrin sayı:  374. — Səh.: 5.
  51. Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1939. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1955. — IV  cild. — Səh.: 694-823.
  52. Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1940. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1955. — IV  cild. — Səh.: 830-889.
  53. Philip J. Baram The Department of State in the Middle East. — Pensilvaniya: University of Pennslvania Press, 1978. — Səh.: 245-319.
  54. Fahir Armaoğlu 1989, s. 80
  55. Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1941. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1955. — III  cild. — Səh.: 601-602.
  56. Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1938. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1955. — II  cild. — Səh.: 994.
  57. Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1939. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1955. — IV  cild. — Səh.: 696.
  58. Dan Tschirgi Politics of Indecision: Origins and Implications of American Involvement with Palestine. — 1983 — Səhifələrin sayı:  368. — Səh.: 140. — ISBN 978-0030623615.
  59. Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1943. — Vaşinqton: U.S. Government Printing Office, 1955. — IV  cild. — Səh.: 768-771.
  60. {{kitab3 | müəllif     = | başlıq      = Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1943 | link        = | cavabdeh    = | yer         = Vaşinqton | nəşriyyat   = U.S. Government Printing Office | il          = 1955 | cild        = IV | səhifə      = 773-775 | səhifələr   = | isbn        = | doi         = | ref         =
  61. Fahir Armaoğlu 1989, s. 81
  62. Cordell Hull The Memoirs of Cordell Hull. — Nyu-York: Reprint Services Corp. — II  cild. — Səh.: 1533. — ISBN 0781248116.
  63. Kenneth Ray Bain 2000, s. 26
  64. Lee Obrien American Jewish Organizations and Israel. — Washington D.C.: The Institute of Palestine Studies, 1986. — Səh.: 221.
  65. Robert Daniel Tschirgi The Politics of Indecision: Origins and Implications of American Involvement with the Palestine Problem. — 1983 — Səhifələrin sayı:  341. — Səh.: 57-67. — ISBN 978-0275910921.
  66. Robert E. Sherwood Roosevelt and Hopkins. — Nyu-York: Bantam Books, 1950. — II  cild. — Səh.: 517-518.
  67. Harry S. Truman Years of Trial and Hope, 1946-1952. — Garden City, N.J., Doupleday and Co.,, 1956. — Səh.: 133.
  68. {{kitab3 | müəllif     = | başlıq      = Foreign Relations of the United States (Diplomatic Papers), 1945 | link        = | cavabdeh    = | yer         = Vaşinqton | nəşriyyat   = U.S. Government Printing Office | il          = 1955 | cild        = VIII | səhifə      = 698 | səhifələr   = | isbn        = | doi         = | ref         =
  69. United States. Department of State, United States. Congress. Senate. Committee on Foreign Relations A Decade of American Foreign Policy, Basic Documents, 1941-1949. — Vaşinqton: Department of State Publishing, 1985. — Səhifələrin sayı:  969. — Səh.: 688.
  70. Harry S. Truman Years of Trial and Hope, 1946-1952. — Garden City, N.J., Doupleday and Co.,, 1956. — Səh.: 133-164.
  71. Kenneth Ray Bain 2000, s. 61

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hələ müharibə davam edərkən Misir hökuməti biri 21 yanvar 1943 və digəri də 23 mart 1943-də olmaqla ABŞ hökumətinə verdiyi iki memorandumda Fələstin mövzusundakı narahatlıqlarını ifadə etmişdi. 24 fevral 1944-də verdiyi digər memorandumda da Sionistlərin Fələstində yəhudi dövləti yaratmaq istədiklərinə diqqəti çəkmiş və bunun ərəblərdə oyandıracağı etirazları bildirmişdi.
  2. Komitənin digər üzvləri bunlar idi: Lord Kranborn, Leopold Ameri (Hindistan üzrə nazir), polkovnik-leytenant Oliver Stenli (Müstəmləkələr naziri), Ser Arçibald Sinkleyr (Hava naziri) və Riçard Lou (Dövlət naziri).
  3. Bu zaman Exodus adlı 5 min tonluq gəminin 5 min nəfər qaçaq yəhudini Fələstinə soxmaq üçün 18 iyul 1947-ci ildə Qəzza sahillərinə gəlməsi və ingilis donanmasının buna mane olması AvropaABŞ-dakı sionistlərin geniş həcmli propaqandasına səbəb olmuşdu.
  4. Hacı Əmin əl-Hüseyni müharibə zamanı Berlində olduğu müddətdə almanların radio propaqandalarında iştirak etmişdi. Buna görə də, müharibə cinayətkarı hesab edilirdi. Almaniyanın təslim olmasından sonra 7 may 1945-ci ildə İsveçrəyə keçsə də, həbs edildi. Fransaya göndərildi və Paris yaxınlığındakı Rambouillet ətrafında evə həbs edildi. Lakin bir yolunu taparaq buradan qaçdı və saxta pasportla Suriya vətəndaşı kimi 29 may 1945-ci ildə Qahirəyə gəldi. 19 iyunda Kral Faruq tərəfindən qəbul edilən müftiyə Misir höküməti siyasi qaçqın statusu verdi.
  5. Camal əl-Hüseyni İraqda 1941-ci ilin aprelindəki Rəşid Əli Geylani rəhbərliyindəki çevriliş cəhdinin uğursuzluqla nəticələnməsindən sonra Tehrana qaçmışdı. İranın müttəfiqlərin işğalına məruz qalmasından sonra oradan da qaçmaq istəyərkən ingilislər tərəfindən həbs edilmiş və Rodeziyaya sürgünə göndərilmişdi. İngilislər onu 29 noyabr 1945-ci ildə sərbəst buraxdılar. Camal Hüseyni 7 fevral 1946-cı ildə Ali Ərəb Komitəsinin rəhbəri olmuşdur.
  6. Ərəb Liqası: ərəb. Camiyatül-Ərəbiyyə‎‎, Ərəb Liqası Dövlətləri: ərəb. Camiatüd-Düvelül-Ərəbiyyə‎‎
  7. Kral Abdullah BMT-nin 29 noyabr 1947-ci il tarixli Fələstini bölmə qərarından iki həftə əvvəl yəhudi liderlərindən olan Qolda Meyer ilə Şəria vadisində Naharyim kəndində görüşmü və Hacı Əmin əl-Hüseyninin hər iki tərəfin də düşməni olduğu məsələsində həmfikir olmuşdurlar. Bundan əlavə Kral Abdullah heç bir zaman hücum etməyəcəyini demişdir. Lakin, BMT-nin bölünmə qərarından sonra yəhudilərin silahlı mübarizəyə başlamaları Kral Abdullahın mövqeyini dəyişdirmiş və Qolda Meyerin 10 may 1948-ci ildə Əmmana etdiyi gizli ziyarətdə Fələstinin bütünlüklə İordaniyaya ilhaqını və yəhudilərə həm hökümətdə, həm də parlamentdə 50 faiz təmsil imkanı verməyi təklif etsə də, Qolda Meyer bu təklifi rədd etmişdir.
  8. ABŞ-da sionizm əleyhində fəaliyyət göstərən bir neçə dərnək qurulsa da, bunlar heç bir zaman uğurlu ola bilməmişdir.[65]