Ərəb-İsrail müharibəsi (1948)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox conflict.png
Ərəb-İsrail müharibəsi
Əsas münaqişə: Ərəb-İsrail Müharibələri
1948 Arab Israeli War - May 15-June 10.svg
Cəbhələr
Tarix1948-1949
YeriFələstin,Sinay yarımadası,Livan
Nəticəsiİsrailin zəfəri. İsrail öz ərazisini genişləndirdi.
Münaqişə tərəfləri

Flag of Israel.svg İsrail

Flag of Egypt.svg Misir
Flag of Syria.svg Suriya
Flag of Iraq.svg İraq
Flag of Jordan.svg İordaniya
Flag of Saudi Arabia.svg Səudiyyə Ərəbistanı

Komandan(lar)

Siyasi:
Flag of Israel.svg David Ben-Qurion
Hərbi:
Flag of Israel.svg Yisrael Qalili
Flag of Israel.svg Yaakov Dori
Flag of Israel.svg Yigael Yadin
Flag of Israel.svg Mickey Marcus
Flag of Israel.svg Yigal Allon
Flag of Israel.svg İshaq Rabin
Flag of Israel.svg David Shaltiel
Flag of Israel.svg Moşe Dayan
Flag of Israel.svg Shimon Avidan

Siyasi:
Flag of Jordan.svg Kral Abdullah
Flag of Iraq.svg Muzahim al-Pachachi
Flag of Egypt.svg Kral Farrux
Flag of Syria.svg Husni al-Za'im
Hərbi:
Flag of Jordan.svg John Bagot Glubb
Flag of Jordan.svg Habis al-Majali
Flag of Egypt.svg Ahmad Ali al-Mwawi
Flag of Egypt.svg Mohammed Naguib

Tərəflərin qüvvəsi

-İsrail başlanğıcda 29,677 əsgər, Mart 1948'də 115,000 (1948 ildə bölgədəki Yəhudi nüfusu 806,000)

-Misir 20.000
-İraq 18.000
-İordaniya 12.000
-Suriya 5.000
-Livan 1.000
-Səudiyyə Ərəbistanı 1.200
-Azad Ərəb Ordusu 6.000

İtkilər

6.373 (4.000 əsgər ve 2.400 sivil)

12.000-15.000

VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Birinci Ərəb-İsrail Müharibəsi, Fələstində İngilis mandatı rejiminin sona çatmasından dərhal sonra 14 May 1948-ci ildə, Tel-Əvivdə toplanan Yəhudi Milli Şurası, nəşr etdiyi bir bəyanat ilə İsrail Dövlətinin qurulduğunu elan etdi. Yeni qurulan dövlət sərhədləri haqqında "Eretz İsrail" istisna olmaqla heç bir bəyanat yoxdur. ABŞSovet İttifaqı növbəti gün İsraili tanıyıblar.

15 may 1948-ci ildə Ərəb Dövlətləri Liqasının katibi Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə teleqram göndərdi; Ərəb ölkələri Fələstində sülhün, təhlükəsizliyin, qanun və qaydaların bərpa edilməsi üçün müdaxilə edilməsi lazım olduğunu düşünürdü. Eyni mesajda, ərəb hökumətlərinin, London Konfransında və Birləşmiş Millətlər Təşkilatında ifadə etdikləri kimi, həll yolu demokratik prinsiplər əsasında qurulmuş Fələstin Birləşmiş Ştatları kimi gördüyünü qeyd etdi. İsrail Dövləti qurulduqdan bir neçə saat sonra Ərəb Dövlətləri Liqası İsrailə qarşı müharibə elan etdi. Misir, İordaniya, Suriyaİraq qüvvələri üç istiqamətdən hücuma keçib, əhəmiyyətli irəliləyişlər etdilər.

Ancaq İsrailin planlaşdırdığı müdafiə Ərəblərin əleyhinə oldu.

Müharibənin sonunda 1947-ci ildə İsrail bölmə planı ilə əldə edilən 56% Fələstin torpağını 78%-ə qədər artırdı. Mandat administrasiyasından qalan sahələr İordaniyaya, indiki İordan çayının qərb sahili (İordaniya nəzarəti altında) və Qəzza zolağı (Misir nəzarətində) daxil idi. Fələstinli ərəblər, öz torpaqlarını, sonra dönə biləcəklərinə dair aldıqları sözlərə söykənərək, İsrail qüvvələri və yəhudi silahlı qüvvələrinin hücumlarına görə tərk edib "Fələstinli qaçqınlar" oldular[1]. 700 min fələstinli[2] evlərini tərk edib ərəb qonşu ölkələrdə və ya ərəblərin cəmləşdiyi ərazilərdə qalmaq məcburiyyətində qaldılar. Öz evlərini tərk edən 250 min fələstinli Qəzzaya yerləşdirildi. Müharibə 1949-cu ildə İsrailin ərəb qonşuları ilə atəşkəs sazişinin imzalanması ilə sona çatdı. Fələstinlilərin başqa ölkələrə köçü və yəhudilərin Fələstində gün keçdikcə artan nüfusu, demoqrafik quruluşun bölgədə olan ərəblər əleyhinə çevrilməsinə səbəb oldu və bu günə qədər davam edən fələstinli qaçqınlar problemi başladı.

Eyni şəkildə, bir çox ərəb ölkəsi yerli yəhudi əhalisinə qarşı ayrı-seçkilik siyasətini həyata keçirməyə başladı. 1948-ci ildə Ərəb-İsrail müharibəsi zamanı ərəb ölkələrindəki yəhudilərin vəziyyəti həddən artıq pisləşdi. Dekabr 1947-ci ildə Ərəb dünyasında böyük anti-yəhudi qiyamlar baş verdi. 1948-ci ilin ortalarında ərəb ölkələrindəki yəhudi icmalarına hücumlar edildi və onların heykəlləri dağıdıldı. Onlar İslam ölkələrindən çıxarılıb və Ərəb-İsrail müharibəsinin siyasi qaçqınları olublar. Nəticədə bir çox ərəbislam ölkələrindən məcburi köçürülməyə məruz qaldılar. Liviyada yəhudilərin vətəndaşlığı əllərindən alındı.İraqda mülkləri ələ keçirildi. 1956-ci ildə Misir, yəhudi əhalisinin böyük bir qismini ölkədən qovdu.Əlcəzair isə hegemonluğunu 1962-ci ildə elan etməsiylə birlikdə, Yəhudilərin sənədlərini əllərindən aldı. Yəhudilərin əksəriyyətini məcburi şəkildə köçürtdülər, lakin bəziləri ideolojik səbəblərə görə köçdülər.

İsrail müharibənin sonunda döyüşən hər Ərəb ölkəsi ilə ayrı-ayrı atəşkəs sazişləri imzaladı. Müharibəyə girən İordaniya, İordan çayının qərb sahilinə,Misir Qəzzaya əsgərlərini yığdı. Qüdsün nəzarəti qərbdə İsrail və şərqdə İordaniya arasında oldu. Qəzza Misirin oldu.

1948-ci il müharibəsindən sonra müharibəyə qatılan ərəb ölkələrində siyasi rejim dəyişikliyinə gətirib çıxaran qarışıqlıqlar oldu. Ən əhəmiyyətli dəyişiklik Misirdə yaşandı. Misirdə Kral Faruq qiyam nəticəsində General Nəcib tərəfindən əvəz edilmişdir.

Müharibədən ən gəlirli çıxan tərəf İsrail oldu. Fələstində 1914-cü ildə 85.000, 1943-cü ildə 539.000, 1946-cı ildə 608.000, 1947-ci ildə isə 650.000 olan fələstinli 1949-cu ildə müharibə sonrası müqavilələr imzalandıqdan sonra 758.000-ə çatdı. İordaniya İsraildən sonra ən çox torpaq qazanmış ölkə oldu[3].

Xarici Keçid[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://web.archive.org/web/20150905075520/http://www.globalexchange.org/country/palestine/diaspora
  2. GENERAL PROGRESS REPORT AND SUPPLEMENTARY REPORT OF THE UNITED NATIONS CONCILIATION COMMISSION FOR PALESTINE, Covering the period from December 11, 1949 to October 23, 1950, GA A/1367/Rev.1 23 October 1950
  3. http://www.dispolitika.org.tr/dosyalar/ogrenci_kosesi/yakin_tarih_perspektifinde_filistin.pdf