Altıgünlük müharibə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Altı günlük müharibə səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Altı günlük müharibə
Ərəb-İsrail müharibələri
1967 Six Day War - conquest of Sinai 7-8 June.jpg
İsrailin Sina Yarımadasına hücum planı
Tarix 5 iyun 196710 iyun 1967
Yeri Orta Şərq
Səbəbi İsrailin ərazi iddiaları
Nəticəsi İsrail qalib gəldi

İsrail tərəfindən işğal edildi

Münaqişə tərəfləri
Flag of Israel.svg İsrail Flag of Egypt.svg Misir
Flag of Syria.svg Suriya
Flag of Jordan.svg İordaniya

Dəstəkləyən ölkələr

Flag of Iraq.svg İraq
Flag of Saudi Arabia.svg Səudiyyə Ərəbistanı
Flag of Sudan.svg Sudan
Flag of Tunisia.svg Tunis
Flag of Morocco.svg Mərakeş
Flag of Algeria.svg Əlcəzair
Flag of Libya.svg Liviya

Komandanları
Flag of Israel.svg İsak Rabin
Flag of Israel.svg Moşe Dayan
Flag of Israel.svg Uzi Narkiss
Flag of Israel.svg İsrail Tal
Flag of Israel.svg Mordeçai Hod
Flag of Israel.svg Ariel Şeron
Flag of Israel.svg Ezer Veizman
Flag of Egypt.svg Əbdülkərim Əmir
Flag of Egypt.svg Əbdül Riad
Flag of Jordan.svg Zaid ibn Şakir
Flag of Syria.svg Hafiz Əsəd
Tərəflərin qüvvəsi
264.000 əsgər
300 təyyarə
800 tank
Misir: 240.000 əsgər
Suriya, İordaniyaİraq: 307.000 əsgər
957 təyyarə
2.504 tank
İtkilər
800 ölü
2.563 yaralı
15 əsir
46 təyyarə itirildi
Misir: 11.500 ölü, 20.000 yaralı
İordaniya: 700 ölü, 2.500 yaralı
Suriya: 2.500 ölü, 5000 yaralı
İraq: 10 ölü, 30 yaralı
Yekun: 21.000 ölü, 45.000 yaralı

Altıgünlük müharibə1967-ci ilin 5 - 10 iyun tarixlərində İsrailərəb qonşuları Misir, İordaniya, Suriya arasında baş vermiş 6 günlük müharibə. Ərəb ittifaqına daxil olan İraq, Səudiyyə Ərəbistanı, Sudan, Tunis, MərakeşƏlcəzair müharibədə iştirak edən ərəb dövlətlərinə hərbi yardımlar etmişdilər.[1]

Altıgünlük müharibə İsrailin qələbəsi ilə nəticələnmişdir. Müharibənin mühüm hadisələrindən biri də, döyüşləri müşahidə etmək üçün ABŞ tərəfindən göndərilən USS Liberty adlı hərbi donanma gəmisinin İsrail ordusu tərəfindən vurulması olmuşdur. İsrail gəminin düşmən gəmisi hesab edərək vurduğunu bildirmiş və buna görə ABŞ-dan rəsmən üzr istəmişdir. ABŞ höküməti isə üzrü qəbul etmişdir. Altı gün davam edən döyüşlərin sonunda İsrail Fələstindən Qəzza bölgəsini , Misirdən Sinay yarımadasını, Suriyadan Colan təpələri, İordaniyadan isə Şərqi QüdsQərbi sahillərini işğal etmişdir.

Müharibədən sonra İsrail Sinay yarımadasından Misir lehinə çəkildiyini elan etmiş, digər əraziləri isə ilhaq etdiyini açıqlamışdır. İsrailin bu qərarı heç bir dövlət tərəfindən tanınmamışıdır. Sonrakı illərdə İsrail Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilən bir çox qərarlara əməl etməmiş və bununla da regionda bu günə qədər davam edən gərginlik yaşanmışdır.

Arxa plan[redaktə | əsas redaktə]

Süveyş böhranı[redaktə | əsas redaktə]

1956-cı ildə baş vermiş Süveyş böhranı, Misirin hərbi məğlubiyyətinə səbəb olsada, siyasi baxımdan Misir qalib gəldi. ABŞSSRİ-nin təziqlərindən sonra İsrail Sina Yarımadasından çıxmalı olmuşdur. 1956-ci ildə yaşanan müharibədən sonra Misir sərhəd ərazilərin qorunmasını təmin etmək və İsrail ərazisinə partizan dəstələrinin keçməməsini təmin etmək üçün əraziyə BMT qüvvələrinin yeridilməsinə icazə vermişdir. Misir eyni zamanda əvvəlki, Süveyş böhranının başlamasına səbəb olmuş Tiran boğazının yenidən açılması təklifini qəbul etdi. Tərəflər arasında qarşılıqlı razılığın əldə edilməsindən sonra Misir - İsrail sərhəddində ciddi problemlər yaşanmadı.1956-cı ildə regionda vəziyyət gərgin olaraq qalırdı. Heç bir ərəb dövləti İsraili müstəqil dövlət kimi tanımamışdı və bu hal regionda ki, vəziyyəti daha da gərginləşdirirdi. Suriya isə Sovet bloqunda aldığı dəstək nəticəsində 1960-cı illərin əvvələrindən etibarən İsrail qarşı aparılan partizan mübarizəsinə dəstək verməyə başlamışdı.[2]

İsrail Beynəlxalq Su Xətti[redaktə | əsas redaktə]

1964-cü ildə İsrail beynəlxalq su xəttinin çəkilməsi üçün İordan çayından su almağa başladı. 1965-ci ildə isə ərəb dövlətləri İsrailin İordan çayından su almasının qarşısını almaq üçün bir plan işləyib hazırladılar. Ərəb dövlətləri tərəfindən hazırlanan plan əgər icra edilsə idi, İsrailin beynəlxalq su ehtiyatlarının 35%, daxili su ehtiyatlarının isə 11% azalırdı.[3] İsrail ordusu 1965-ci ilin mart, mayavqust aylarında müxtəlif vaxtlarda Suriya ərazisində İsrail Beynəlxalq Su Xəttinə qarşı inşa olunmuş su bəndlərini bombalamağa başladı. İsrailin Suriya ərazini bombalaması, iki dövlət arasında onsuzda gərgin olan münsibətləri daha da gərginləşdirdi və tərəflər arasında bütün sərhəd boyu hərbi toqquşmalar başladı. Bu toqquşmalar Altı günlük müharibə dövründə daha da genişləndi.[4]

İsrail və İordaniya: Samu hadisəsi[redaktə | əsas redaktə]

1966-cı ilin 12 noyabr tarixində İsrail sərhəd xidmətinə məxsus hərbi maşının tank əleyhinə minanın üzərinə çıxması nəticəsində üç əsgər öldü, altısı yaralandı. İsrail dövləti hadisənin baş verməsində Qərb sahilində yerləşən Əl Samu şəhərindəki, terroristləri günahlandırdı. İordaniya kralı Hüseyn Abba Eban və Qolda Meyr ilə apardığı gizli danışıqlarda İsrailin İordaniyaya hücum etməyəcəyi barədə öhtəlik almışdı.[5] Ancaq səhər 05.30 da İsrail Fələstin Azadlıq Təşkilatının terrorist yönümlü hərəkətləri səbəbindən İordaniyanın nəzarətində olan Qərb sahilində yerləşən dörd min nəfərlik Əl Samu kəndinə hücum etdi.[6]

Şarder Əməliyyatı adlı verilən bu hücum, İsrail tərəfindən 1956-ci ildən sonra edilmiş ən böyük hərbi manevr hesab olunurdu. Tanklar və təyyarələrin qurudan və havadan dəstəyi altında 3.000 - 4.000 nəfərlik ordu biri rezerv olmaqla, iki əsas hissəyə ayırldı. Rezerv qüvvələr İsrail sərhəddində cəmləşdi və irəliyə doğru hərəkət etmədi, ancaq digər iki hücum birləşməsi Qərb sahilinə daxil oldu. Səkkiz ədəd Senturyon tank, 40 üstü açıq hərbi yük maşında 400 desant və 60 hərbi mühəndis Əl Samu kəndinə doğru hərəkət etməyə başladılar. Üç tank və 100 desantdan təşkil olunmuş, nisbətən kiçik bir qüvvə isə Kirbet El-MarkasKirbet Jimba adlı kəndlərə doğru yönəldilər. Əl Samu kəndində və kəndin yaxınlarda baş vermiş toqquşmalarda ölü sayı barədə müxtəlif fikirlər vardır. Ərəb mənbələrinə görə toqquşmalarda 50 ev tankların topu ilə dağıdılmış və çox sayda dinc insan öldürülmüşdür. İsrail mənbələrinə görə isə hadisələr nəticəsində üç nəfər İordaniyalı dinc sakin, on beş nəfər əsgər öldürüldü. Eyni zamanda İsrail ordusunun on əsgəri yaralandı.[7]

İsrail və Suriya[redaktə | əsas redaktə]

Kral Hüseynin xəyallarını boşa çıxaran və İordaniya vasitəsilə İsrailə qarşı edilən dəstək hücumlarına əlavə olaraq Suriya, silahsız bölgələr olaraq razılaşdırılmış yerlərdən, Qolan təpələrindən Cəliləyə gedən İsrailli qaçqınları bombardman etməyə başladı.

1966-cı ildə Misir və Suriya, İsrailə eyni istiqamətdən hücuma keçmək məqsədilə andlaşma imzaladı. Misir Xarici İşlər Naziri Mahmud Riyada görə, Misir SSRİ-nin "müştərək müqavilə qanadına" girməyə razı oldu. SSRİ baxımından bunun 2 vacib elementi var idi:

  • İsrailin Suriyaya edəcəyi cəzalandırıcı hücumları zəiflətmək;
  • Suriyalıların mülayim çıxışları ilə gündəmdə olan Camal Əbdül Nasirin Misir prezidenti olması istiqamətində düşünməsini təmin etmək.

7 aprel 1969-cu ildə sərhəddə, Qolan təpələrinə həyata keçirilən lazımsız hava hücumu müharibəni təkrar qızışdırdı və İsrail HHQ-nə aid Dassault Mirage III döyüş təyyarələri tərəfindən 6 ədəd MiQ-21-in düşürülməsi ilə nəticələndi. Tanklar və topçu birlikləri Tiberias gölünün cənub-şərqində qalan silahsızlaşdırılmış ərazinin 76 km-lik sərhədi boyunca fərqli yerlərdə istifadə olundu. Həftənin əvvəlində, Suriya o ərazidə işləyən bir İsrail traktoruna hücuma keçdi. İsrailin cavabı isə bölgədə zirehli traktorlarla işləməyə davam etmək oldu. İsrail Suriyaya qarşı hava hücumlarında 250 və 500 kq-lıq bombalardan istifadə etdi. Suriya isə İsrailin sərhəddə yaşayan yerli əhalisini ağır top atəşinə tutmaqla cavab verdi. Bu hadisədən sonra İsrail Sqoufiye kəndindəki 40 evi hava hücumu ilə məhv etdi. Saat 15:19-da Suriya topçuları Kibbutz Gabotu top atəşinə tutdu, əraziyə 40 dəqiqə ərzində 300 top mərmisi atıldı. UNTSO atəşkəs barədə çağırış etdi, lakin, Suriya tərəfi İsrailin silahsızlaşdırılmış ərazidə təsərrüfat işlərini dayandırmayacağı təqdirdə bunu qəbul etməyəcəyini bildirdi.

Müharibəyə gedən yol[redaktə | əsas redaktə]

27 may 1967-ci ildə Ərəb ticarət birliyinə olan çıxışında Camal Əbdül Nasir "Əgər İsrail, Suriya və Misirə hücum edərsə, bu bir müharibədir və sadəcə, Misir və Suriya ilə sərhədlərdəki nöqtələrdən ibarət döyüş olmayacaq. Bu döyüşlər ümumi müharibəyə çevriləcək və ən böyük vəzifəmiz İsraili məhv etməkdir." demişdir.

İsrail Xarici İşlər Naziri Abba Eban avtobioqrafiyasında "Nasir müharibəyə girməyəcəyini düşünmüşdü. Onun məqsədi döyüşsüz qələbə qazanmaqdı" yazmışdır. Ceyms Reston, 4 iyun 1967-ci ildə özünün Nyu York Tayms qəzetindəki məqaləsində "Qahirə müharibə istəmir və döyüşə hazır deyil. Lakin, müharibənin başlanması ehtimalını qəbul etmişdir" demişdir.

Ordular və silahları[redaktə | əsas redaktə]

Ordular[redaktə | əsas redaktə]

İsrail ordusu ehtiyat qüvvələrlə birlikdə 264,000 nəfər idi. Lakin, ehtiyatdakı əsgərlər sülh şəraitində mülki həyatlarına davam edirdilər.

İsrail ordusu Qərb sahildə İordaniyaya qarşı 40,000 hərbçi və 200 tank (8 briqada) yerləşdirmişdi. İsrail mərkəzi komandirliyi 5 briqadadan ibarət idi. Bunlardan ikisi Yerusəlim şəhəri yaxınlığında yerləşən Yerusəlim və mexanikləşdirilmiş Harel briqadaları adlanırdı. 55-ci desant briqadası Sinay cəbhəsindən çağrılmışdı. 10-cu zirehli briqada Qərb sahilinin şimal hissəsində yerləşirdi. İsrailin Şimal Komandirliyinə aid olan digər briqadaya isə general-mayor Elad Peled rəhbərlik edirdi.

Müharibə ərəfəsində 160,000 nəfər şəxsi heyəti olan Misirin 100,000 nəfər hərbçisi Sinay yarımadasında yerləşirdi. Bu orduya 950 tank, 1100 zirehli maşın və 1000-dən çox artilleriya daxil idi.

75,000 nəfər şəxsi heyəti olan Suriya ordusu sərhəd boyunca yerləşirdi.

İordaniya ordusuna 11 briqada, ümumi 55,000 hərbçi daxil idi. 300 müasir, qərb istehsalı tank da orduya daxil idi ki, bu tankların da 250-si ABŞ istehsalı M48 Patton tankları idi.

9 briqada (45,000 əsgər, 270 tank, 200 artilleriya) Qərb sahildə yerləşirdi. 40-cı elit briqadanın da daxil olduğu digər 2 briqada isə İordan vadisində yerləşmişdi. İordaniya ordusu öz peşəkarlığına, uzun müddət xidmətinə, yaxşı təchiz olunmuş və yaxşı təlim keçilmiş ordusuna görə, Ərəb Legionu kimi tanınırdı. Müharibədən sonra, İsrailli mütəxəsislər İordan ordusunun peşəkar hərəkət etdiyini, lakin, İsrail ordusundan "yarım addım geridə" olduğunu demişdilər. İordaniyanın kiçik HHQ-i var idi. Buraya 24 ədəd Britaniya istehsalı Houker Hunter döyüş təyyarəsi, 6 nəqliyyat təyyarəsi və 2 helikopter daxil idi.

100 İraq tankı və 1 piyada diviziyası İordaniya ilə sərhəddə yerləşirdi. Həmçinin, 2 eskadrilya Houker Hunter və MiQ-21 də İordaniya sərhədinə köçürülmüşdü.

Ərəblərə Pakistan HHQ da kömək edirdi. Pakistan pilotları döyüş ərzində bir neçə İsrail təyyarəsini düşürmüşdü.

Silahlar[redaktə | əsas redaktə]

İordaniya istisna olmaqla digər ərəb dövlətləri Sovet istehsalı silahlardan istifadə edirdi. İordaniya ordusu isə Amerikan istehsalı silahlar və Britaniya istehsalı istehsalı döyüş təyyarələrindən istifadə etmişdir.

Misir HHQ 420 döyüş təyyarəsi ilə ərəb ölkələri arasında fərqlənirdi. Bu təyyarələrin hamısı isə Sovet istehsalı MiQ-21 qırıcıları idi. Silahlanmada olan 30 ədəd Tu-16 bombardmançısı İsrailə xüsusi narahatlıq verirdi.

İsrail ordusunun silahları əsasən Qərb mənşəli idi. HHQ Fransa istehsalı döyüş təyyarələrindən, zirehli maşınlarının əksər hissəsi isə amerikan və ingilis istehsalı texnikalardan ibarət idi. Uzi də daxil olmaqla bəzi piyada silahları isə İsrail istehsalı idi.

Müharibə[redaktə | əsas redaktə]

Qabaqlayıcı hava hücumu[redaktə | əsas redaktə]

İsrailin ilk və ən vacib həmləsi Misir HHQ-nə qarşı qabaqlayıcı hava hücumudur. Misir HHQ ərəb ölkələri arasında açıq fərqlə lider idi. İsrailin əsas hədəfi orduya və mülki əhaliyə ağır tələfatlar verə biləcək Misirə aid 30 ədəd Tu-16 "Badger" orta bombardmançı təyyarələri idi. 5 iyun saat 07:45-də İsrail Odak (Moked) əməliyyatına başladı. İsrail HHQ-na aid 200 döyüş təyyarəsindən 12-si xaric qalan hamısı havaya qalxdı və Misirə doğru hərəkət etdi. Misirin hava hücumundan müdafiə sistemləri zəif idi və Misir aerodromlarının heç birində hücuma qarşı təyyarələri qorumaq üçün zirehli anqarlar yox idi.

İsrail pilotları Aralıq dənizi üzərindən aşağı hündürlükdə uçduqlarına görə, Misirin SA-2 HHM sistemlərinin radarına düşmədilər.

Hücum gözləniləndən də uğurlu oldu. Misirlilər tam sürprizlə qarşı-qarşıya qaldılar. Hücum zamanı 300-dən çox təyyarə məhv edilmiş, 100-dən çox misirli pilot həlak olmuşdur. İsrail HHQ isə əksər hissəsi texniki səbəblərdən olmaqla 19 təyyarə itirmişdir. Hücum İsrailə müharibənin sonuna qədər hava üstünlüyünü saxlamasına şərait yaratmışdır.

Müharibənin nəticəsi və döyüş sonrası vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

İsrailin Qolan təpələrini ələ keçirməsindən sonra atəşkəs imzalandı. Bu razılaşmaya əsasən, İsrail Şərqi Qüds, Qolan təpələri, Qəzza zolağı və Sinay yarımadasını ələ keçirdi. Misir, Suriya və İordaniyadan 68.300 kv.km-lik ərazini işğal etdi və 6 gündə ərazisini 2.5 dəfə genişlətdi. Heç bir dövlət tanımasa da, İsrail Qüdsü sonsuza qədər və bölünməz paytaxt elan etdi.

İsrail bölgədə gücünü isbat etdi, ABŞ isə bölgədə hegemoniyasını formalaşdırmağa başladı. Bu müharibədən sonra ərəb ölkələrinin siyasəti də dəyişdi. Onlar İsraili məhv edə bilməyəcəklərini görüb, pan ərəbizm ideyasından ayrılmağa başladılar. Hər ölkə İsrail tərəfindən tutulan torpaqlarını ayrı-ayrılıqda geri almaq üçün hərəkətə keçdi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. www.washingtonpost.com
  2. Rabil, 2003, pp. 17-18.
  3. Murakami, Masahiro (1995) Managing Water for Peace in the Middle East: Alternative Strategies
  4. Koboril and Glantz, 1998, pp. 129-130.
  5. Bowen, 2003, p. 26 (citing Amman Cables 1456, 1457, 11 December 1966, National Security Files (Country File: Middle East), LBJ Library (Austin, Texas), Box 146).
  6. Hussein, 1969, p. 25.
  7. Bowen, 2003, pp. 23-30.