Azərbaycanlıların məskunlaşması

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Azərbaycan xalqının hal-hazırda yaşadığı ərazilər — Azərbaycan Respublikası, Dağıstan, Gürcüstan, İran (Cənubi Azərbaycan) və Türkiyə (İğdır iliQars ili)

Azərbaycan xalqının məskunlaşması — əksəriyyəti Qafqazda və Orta Şərqdə yaşayan türkdilli xalq olan azərbaycanlıların paylanması. Hal-hazırda azərbaycanlılar əsas olaraq Azərbaycan Respublikasında, İranda (Cənubi Azərbaycan), Qafqazda (BorçalıDağıstan) və Türkiyədə (İğdırQars illəri) yaşayırlar. Azərbaycan geomədəni regionunda Azərbaycan mədəniyyəti (Memarlıq, təsviri sənət, kino, mətbəx, milli rəqslər, milli geyimlər, ədəbiyyat, musiqi, mifologiyateatr sənəti) və dili (Əlifba, orfoqrafiyadialektlər) inkişaf etmişdir.

Ənənəvi ərazilər[redaktə | əsas redaktə]

2010-cu ildə İran İslam Respublikasında həyata keçirilən ölkə miqyaslı sorğuya əsasən danışanların ana dili əsasında İran azərbaycanlılarının məskun olduqları ostanlar və həmin ostanlarda əhali içində nisbətləri.

Azərbaycan Respublikası[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanlılar Azərbaycan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edir. The World Factbook təşkilatının verdiyi məlumata görə 1999-cu ilAzərbaycan əhalisinin 90.6%-i azərbaycanlılardan ibarət idi. 2009-cu ildə keçirilən Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınmasına əsasən Azərbaycan Respublikasında 8,172,809 azərbaycanlı (ölkə əhalisinin 91.6%-i) yaşayırdı.

İran[redaktə | əsas redaktə]

İran azərbaycanlıları və ya cənubi azərbaycanlılar İran Azərbaycanında yaşayan və ya əslən İran Azərbaycanından olan azərbaycanlılardır. İran azərbaycanlılarının sayı müxtəlif mənbələrə görə 15–35 milyon arasındadır, bu isə İran əhalisinin 18%–50%-ni təşkil edir.[1][2][3][4] 1957-ci ildə Moskvada nəşr edilmiş "Ön Asiya xalqları" kitabında 1956-cı il üçün verilən ehtimala əsasən "bütün İranda təxminən 4,000,000 nəfərədək etnik azərbaycanlı yaşayırdı."[5] Bundan əlavə tayfa bölgüsünü saxlamış, köçəri və yarım köçəri həyat sürən və dil həmçinin mədəniyyət baxımından azərbaycanlılara yaxın olan tayfalara mənsub əhalinin sayı isə təxminən 700,000 nəfər (400,000 əfşar, 180,000 şahsevən, 75,000 qaradağlı 25,000 qacar və 20,000 qarapapaq) idi.[6]

İran azərbaycanlıları əsasən İranın şimalında, qərbində və şərqində yaşayırlar. İran azərbaycanlıları Ərdəbil, Urmiya, Təbriz, Zəncan ostanlarının əksəriyyətini təşkil edirlər.[7] Bütünlükdə isə farslardan sonra İranda yaşayan xalqlar içində sayca ən çoxdurlar.[8]

Dağıstan[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanlıların yaşadığı rayonları sarı rəngdə göstərən Dağıstan xəritəsi.

Dağıstan azərbaycanlıları Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasında yaşayan və yerli azsaylı xalq statusuna malik[9] azərbaycanlılardır. 2010-cu ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması əsasən rəsmi sayları 130,919 nəfər[10] (Dağıstan əhalisinin 4,50%-i və ən böyük 6-cı etnik qrup)[11] idi. Dağıstan azərbaycanlıları kompakt halda Dərbənd, Dağıstan İşıqları, MahaçqalaQızılyar şəhərlərində, Dərbənd, Tabasaran, Qızılyar, MəhərrəmkəndRutul rayonlarında yaşayırlar.

Borçalı[redaktə | əsas redaktə]

Borçalı Gürcüstanda yerləşən və əsasən azərbaycanlıların yaşadığı Aşağı Kartli (Kvemo-Kartli) diyarının tarixi adıdır. 2002-ci il Gürcüstan əhalisinin siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən diyarın ümumi əhalisi 497,530 nəfər olmuşdur. Onların 224,386 nəfəri (Kvemo-Kartli əhalisinin 45.1%-i) azərbaycanlı idi.

İğdır və Qars[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyə azərbaycanlıları əsasən İğdırQars illərində yaşayan azərbaycanlılardır. 1990-cı ilSSRİTürkiyə sərhədinin yaxınlığında 400,000-ə yaxın etnik azərbaycanlı yaşayırdı, ancaq başqa bir məlumatda Türkiyədə təkcə cəfəri məzhəbindən olan azərbaycanlıların sayının 1998-ci ildə təxminən 3,000,000 olduğu qeyd edilir. Britannika Ensiklopediyasının 2000-ci ildə aparılan təxmini hesablamalara görə Türkiyə əhalisinin 1%-ni etnik azərbaycanlılar təşkil edirdi. 2013-cü ilTürkiyədə 800,000 azərbaycanlı yaşayırdı. Azərbaycanlılar hal-hazırda İğdır şəhərindəki ən böyük 1-ci, Qars ilində isə ən böyük 2-ci etnik qrupdurlar.

Ermənistan[redaktə | əsas redaktə]

Ermənistan SSR-də 1962-ci il statistikasına görə azərbaycanlıların yaşadığı ərazilər

Ermənistan azərbaycanlıları, yerazlar və ya qərbi azərbaycanlılar, Qərbi Azərbaycan, yəni indiki Ermənistanda əsrlər boyu yaşamış etnik xalq sayılan azərbaycanlılardır. Vaxtilə bir neçə yüz min nəfərdən ibarət olan Ermənistanın azərbaycanlı icması 19881991-ci illərdən bəri mövcud deyil. Həmin illər Ermənistan azərbaycanlıları Dağlıq-Qarabağ münaqişəsinə görə təzyiqə məruz qalıb ölkəni tərk etməyə məcbur oldular. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarı İdarəsinin məlumatına görə Ermənistanda hal-hazırda təxminən 30 nəfərdən bir neçə yüz nəfərə qədər azərbaycanlı yaşayır. Bunların çoxsu əyalətdə yaşayan ermənilərlə ailə qurmuş azərbaycanlı qadınlar və həmçinin yaşlı və xəstə olduğuna görə Ermənistanı tərk edə bilməyən insanlardır. Bəyan edilir ki, onların əksəriyyəti ayrıseçkiliyə məruz qalmamaq üçün adlarını dəyişmiş və kimliyini gizli saxlamağa məcburdurlar. 1828-ci ildən başlayıb 19881989-cu illərdə başa çatan deportasiya siyasəti nəticəsində indiki Ermənistan ərazisində 605-dən çox etnik azərbaycanlı kəndinin əhalisinin tərkibi "erməniləşdirilmişdir". Bundan əlavə olaraq, 1,500,000-dan çox azərbaycanlı indiki Ermənistandan qaçmış və 500,000-dən çox mülki şəxs həlak olmuşdur. 1916-cı ildə İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların sayı 373,582 nəfər idi. Hal-hazırda həmin ərazidə etnik azərbaycanlı qalmayıb.

Diaspora[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan diasporası
Sıra Ölkə Rəsmi statistikalar Hal-hazırki təxminlər Ölkələrinə görə azərbaycanlılar Ölkələrinə görə azərbaycanlıların siyahısı
1 Rusiya Rusiya 603,070 (2010)[12] 1,500,000[13][14] 3,000,000 [15] arası Rusiya azərbaycanlıları Rusiya azərbaycanlılarının siyahısı
2 Türkiyə Türkiyə 800,000 [16][17] Türkiyə azərbaycanlıları Türkiyə azərbaycanlılarının siyahısı
3 Gürcüstan Gürcüstan 284,761 (2002)[18] 360,000 (2007) [19] Gürcüstan azərbaycanlıları Gürcüstan azərbaycanlılarının siyahısı
4 Qazaxıstan Qazaxıstan 85,292 (2009)[20] 150,000[21] Qazaxıstan azərbaycanlıları
5 Almaniya Almaniya 15,219 (2006) 200,000 [22] Almaniya azərbaycanlıları
6 Ukrayna Ukrayna 45,176 (2001)[23] Ukrayna azərbaycanlıları
7 Niderland Niderland 18,000 (2009)[24]
8 Qırğızıstan Qırğızıstan 17,267(2009)[25] Qırğızıstan azərbaycanlıları
9 Böyük Britaniya Böyük Britaniya 15,000 (2009)[26] Böyük Britaniya azərbaycanlıları
10 ABŞ ABŞ 14,205 şimali azərbaycanlı (2000)[27]

40,400 cənubi azərbaycanlılar[28]

400,000 [29][30][31] ABŞ azərbaycanlıları ABŞ azərbaycanlılarının siyahısı
11 Kanada Kanada 4,580 (2011)[32] 80,000 [33] Kanada azərbaycanlıları
12 Fransa Fransa 1,112 (asylum-seekers),[34] 70,000 [35] Fransa azərbaycanlıları
13 Özbəkistan Özbəkistan 44,410 (1989)[36] Özbəkistan azərbaycanlıları
14 Türkmənistan Türkmənistan 33,365 (1989)[37] Türkmənistan azərbaycanlıları
15 Belarus Belarus 5,567 (2009)[38]
16 Latviya Latviya 1,697 (2001)[39] Latviya azərbaycanlıları
17 Estoniya Estoniya 880 (2000)[40]
18 Litva Litva 788 [40]
19 Tacikistan Tacikistan 800 (2000)[41]
20 Avstraliya Avstraliya 300[42]
21 Avstriya Avstriya 1 000.[43]
22 Özbəkistan Özbəkistan 231[44]
23 Ermənistan Ermənistan Məlumat yoxdur Ermənistan azərbaycanlıları Ermənistan azərbaycanlılarının siyahısı

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. [1]
  2. Azərbaycan xalqı
  3. Azerbaijan in Iran
  4. Joshua Project - Great Commission Status of the Azerbaijani People Cluster
  5. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н.Н.Миклухо-Маклая. Народы мира. Этнографические очерки. Под общей редакцией профессора и члена-корреспондента АН СССР С. П. Толстова. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957. Народы Передней Азии. Под Редакцией Н. А. Кислякова, А. И. Першица. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957, стр. 284
  6. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н.Н.Миклухо-Маклая. Народы мира. Этнографические очерки. Под общей редакцией профессора и члена-корреспондента АН СССР С. П. Толстова. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957. Народы Передней Азии. Под Редакцией Н. А. Кислякова, А. И. Першица. Издательство Академии Наук СССР. Москва. 1957, стр. 284-286
  7. İranda yaşayan Azərbaycanlı ve digər Türklərin sayı
  8. İranın ən böyük şəhərlərində yaşayan azərbaycanlılar
  9. О коренных малочисленных народах Республики Дагестан
  10. "Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав населения по регионам России". «Федеральная служба государственной статистики». 27 aprel 2012 tarixində arxivləşdirilib.
  11. "Республика Дагестан". Газета «Коммерсантъ» (21.05.2010). 27 aprel 2012 tarixində arxivləşdirilib.
  12. Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года :Национальный состав населения Российской Федерации Archived 2012-04-24 at the Wayback Machine.
  13. "Итоги переписи". 2002 census. Russian Federation State Statistics Service (2004). 20 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 yanvar 2012.
  14. van der Leeuw, Charles (2000). Azerbaijan: a quest for identity : a short history. Palgrave Macmillan, 19. ISBN 978-0-312-21903-1.
  15. Azerbaijan Acts to Limit the Discrimination Against Azeris in Russia by Nailia Sohbetqizi. Eurasianet.org. 11 November 2002. Retrieved 15 September 2006
  16. "Turkey: Religions & Peoples", Encyclopedia of the Orient . Retrieved 7 June 2006.
  17. "Turkey-Peoples". Looklex Encyclopaedia. http://looklex.com/e.o/turkey.peoples.htm. İstifadə tarixi: 13 August 2013.
  18. State Statistics Department of Georgia: 2002 census . Retrieved 16 July 2006. Archived August 31, 2006, at the Wayback Machine.
  19. "languages in Georgia". Ethnologue. 2013. http://www.ethnologue.com/country/ge/languages. İstifadə tarixi: 16 August 2013.
  20. Ethnic Composition of Kazakhstan Archived March 16, 2010, at the Wayback Machine. (2009 census) . Retrieved 18 August 2013.
  21. Gunaz TV article on Stalin's Repressions Archived April 5, 2012, at the Wayback Machine.
  22. Азербайджанцы хорошо интегрированы в германское общество – Нусрет Дельбест | Азербайджанцы хорошо интегрированы в германское общество – Нусрет Дельбест | Ежедневный информационный ресурс – "Azeri.ru – Азербайджанцы в России" Archived 2013-12-13 at the Wayback Machine.. "Azeri.ru. Retrieved on 2011-06-18.
  23. "About number and composition population of Ukraine by data All-Ukrainian census of the population 2001". Ukraine Census 2001. State Statistics Committee of Ukraine.
  24. Azerbaijan Ministry of Foreign Affairs: Bilateral relations with the Netherlands: Diaspora Archived January 19, 2012, at the Wayback Machine.. NB Of these, 7,000 are immigrants from Azerbaijan. Retrieved on 3 June 2009
  25. «Population and Housing Census 2009. Book 2. Part 1. (in tables). Population of Kyrgyzstan. (Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2009. Книга 2. Часть 1. (в таблицах). Население Кыргызстана)», Bishkek: National Committee on Statistics, 2010, http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/3.1.pdf
  26. Oguz-Gassanly, Murad. "Azeri Diaspora. The Case of the United Kingdom". Azeri Voice (2001). 2 may 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 yanvar 2012.
  27. https://www.census.gov/population/cen2000/stp-159/STP-159-Azerbaijan.pdf
  28. Iranian Studies Group at MIT, Iranian-American Community Survey Results, 2005. Web.mit.edu. Retrieved November 28, 2011.
  29. http://www.usazeris.org/proclamations/AzerbaijanIndependenceDayArlingtonCountyBoardProclamationOct08.jpg
  30. http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav050809c.shtml
  31. http://www.stlamerican.com/reader_interaction/letters_to_the_editor/article_a906f9d6-4a8f-11e0-9d87-001cc4c03286.html
  32. "Ethnic Origin (264), Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3), Generation Status (4), Age Groups (10) and Sex (3) for the Population in Private Households". Statistics Canada (2011). In the 2011 census, 1,985 people indicated 'Azeri'/'Azerbaijani' as a single response and 2,595 as part of multiple origins.
  33. Moridi, Reza (June 25, 2010). "Azerbaijani diaspora in Canada should do much to resist Armenians". News.Az. http://www.news.az/articles/18085.
  34. http://www.enpi-info.eu/.../Azerbaijan_Profile2008.pdf [ölü keçid]
  35. http://az.trend.az/news/society/1034370.html#popupInfo
  36. "The National Structure of the Republic of Uzbekistan". Umid World (1989). 23 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 yanvar 2012.
  37. (1–22 January 2012) "{{{title}}}" (Russian) (493–494). İstifadə tarixi: 17 January 2012.
  38. "Population Census 2009". National Statistical Committee of the Republic of Belarus. 3 fevral 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 aprel 2013.
  39. Poleshchuk, Vadim. "Accession to the European Union and National Integration in Estonia and Latvia" (PDF). European Center for Minority Issues (March 2001). — "232 citizens".
  40. 40,0 40,1 "Population by national and/or ethnic group, sex and urban/rural residence". United Nations Statistics Division.
  41. Михаил Тульский. "Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы". «Демоскоп». 25 avqust 2011 tarixində arxivləşdirilib.
  42. 2006 Australian Census. NB According to the 2006 census, 290 people living in Australia identified themselves as of Azeri ancestry, although the Australian-Azeri community is estimated to be larger. . Retrieved 1 April 2008.
  43. Azerbaijan Ministry of Foreign Affairs: Azerbaijan-Austria relations: Diaspora Info (February 2008) Archived October 24, 2007, at the Wayback Machine.. NB Of these, about 70-75 % are Iranian Azeris, 15-20 % are Turkish Azeris and 5-10 % are Azeris originally from Azerbaijan and the former Soviet Union.
  44. StatBank Denmark (2010). Controllato 14 agosto 2010.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]