Qafqaz İttihad Firqəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qafqaz İttihad Firqəsi — 1917-1920-ci illərdə Azərbaycanda açıq fəaliyyət göstərmiş siyasi partiya. İslam ideologiyasını siyasət səviyyəsinə qaldırmağa çalışan aparıcı təşkilat[1].

İdeologiyası[redaktə | əsas redaktə]

İdeoloji əsasını o dövrün ittihadi-islam, islam modernizmi, islam reformizmi kimi populyar nəzəriyyələr təşkil edirdi. Partiya Fevral inqilabından (1917) sonra Azərbaycan ərazisində formalaşmağa başlamış islamçı təşkilatların birləşməsi nəticəsində meydana gəlmişdi. Birləşmə prosesinin əsasında 1917-ci ilin yayında Bakıda yaradılmış "Rusiyada müsəlmanlıq" firqəsi və həmin ilin payızında Gəncədə təsis olunmuş "İttihad mədəni-ictimai cəmiyyəti dururdu. Birləşmədən sol partiya bir müddət "İttihadi-islam-Rusiyada müsəlmanlıq" adlanmışdır. Partiyanın təşkilində Sultanməcid Qənizadə, Mir Yaqub Mehdiyev, Bəşir bəy Aşurbəyov, Mahmud Quliyev, Kərimağa Sultanov, Hacı Hüseyn Tağıyev, Qasım Cəfərov, Ağa Zeynal Tağıyev (Hacı Zeynalabdin Tağıyevin nəvəsi) iştirak etmişlər.

İttihadçılıq ideologiyasının ana xətti ideal islama, Məhəmməd Peyğəmbər dövrünün mövhumat və xurafatdan uzaq ənənələrinə qayıdış prinsipi idi. Özü də bu zaman İslam qanunlarının bu dövr üçün populyar olan demokratiya, azadlıq, bərabərlik kimi prinsiplərinin açıqlanmasına xüsusi fikir verilirdi. "Yaşasın İttihadi-İslam, var olsun Hürriyyəti-ənam" epiqrafı ilə nəşr olunan "Müsəlmanlıq" qəzetinin ilk məqaləsi "Firqə ibarət olacaq o adamlardankı, İslamiyyətin əsasını hər Ģeydən əziz və mötəbər tutsun va ona əməl etsin və ġəriətimizin ehkamının hürriyyətlə gözəl imtizac etdiyinə qail olub bu ahəngi ixlal etməsin və hər ikisinə canla və malla müdafiə olsun" sözləri ilə başlayır.

İttihadçı ideoloqlar İslam dünyasınm ümumi tənəzzülünü, mədəni, iqtisadi-siyasi geriliyini, müsəlman ölkələrinin Avropa dövlətlərinin müstəmləkələrinə çevrilməsinin səbəblərini də, klassik ittihadda olduğu kimi, Məhəmməd dövründən sonra İslamın "ehkami-nəzəriyyə, məna və ruhinin büsbütün dəyişdirilməsi, zülm və müstəbidliyin hökm fərma olması" ilə əlaqələndirirdilər. Günahkar isə "əski müstəbid hökmdarlar, bizə cəfa eyləyən vəzirlər, böyüklər, əyrini doğru göstərən üləmalar", "sırf kəndi mənafe və mövqeləri üçün İslamdakı kəlam və əfkara mane olduqlarından İslamların geri qalmasını icab etdirənlər" elan olunurdu.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

"Qafqaz İttihad Firqəsi"nin tərkibinə qatılmış "Rusiyada müsəlmanlıq" partiyası 1917-ci ildə həm Bakı şəhər dumasına, həm də Rusiya Müəssislər məclisinə keçirilən seçkilərdə müstəqil şəkildə iştirak etmişdi. Birinci seçkilərdə 8 min səs toplayaraq, şəhər dumasmda 12 deputatla (qlasnı) təmsil olunmuş, Müəssislər məclisinə seçkilərdə 60 mindən çox səs toplayraq 1 deputat yeri qazanmışdı. Partiya 1918 ilin fevralında Tifiisdə fəaliyyət göstərməyə başlayan Zaqafqaziya seymində 3 deputatla (Sultan Məcid Qənizadə, Mir Yaqub Mehdiyev, Heybətqulu Məhəmmədbəyov) təmsil edilmişdi. Onların hər üçü 1918-ci ilin 28 mayında Azərbaycan istiqlaliyyətini elan edən Azərbaycan Milli Şurasının üzvləri olmuşlar.

1918-ci il dekabrın 7-də açılmış Azərbaycan Parlamentinə "Qafqaz İttihad Firqəsi" sayca ikinci böyük fraksiya (əvvəl 11, sonra isə 13 deputatla) idi. Parlamentdə fraksiyaya 1918-ci ilin sentyabrından Qara bəy Qarabəyli rəhbərlik etmişdir.

1919-cu ilin aprelində keçirilən birinci qurultayda partiyanın rəsmi adı " Qafqaz İttihad Firqəsi" kimi təsdiq olunmuş, Qara bəy Qarabəyli partiyanın sədri, Sultan Məcid QənizadəQazi Əhməd bəy Məhəmmədbəyov sədr müavinləri seçilmişdilər. Partiyanın ikinci qurultayında (1920, yanvar) Mərkəzi Komitəyə Nəcəf bəy Vəzirov,Həbib bəy Mahmudbəyov, Cəmil bəy Lənbəranskii, Əli bəy Zizikski, Heybətqulu Məhəmmədbəyov, Həmdulla əfəndi Əfəndizadə, Bəşir bəy Aşurbəyli, Nurməmməd Şahsuvarov, Məhəmməd bəy Bakıxanov, Mahmud Quliyev, Mir Yaqub Mehdiyev, Ağa Zeynal Tağıyev, Qara bəy Əliverdilər (Üzeyir bəy Hacıbəylinin dayısı) və b. daxil olmuşdular. Məşhur din xadimləri - sabiq şeyxülislam Molla Məhəmməd Pişnamazzadə, şeyx Əbdülqəni və Axund Molla Hənifə, Qarabağ general-qubernatoru Xosrov Paşa bəy Sultanov partiyanın fəal təəssübkeşləri idilər[2].

1920-ci ilin ikinci yarısında partiya sədrinin birinci müavini Sultan Məcid Qənizadə Azərbaycan Parlamenti sədrinin müavini vəzifəsinə seçilmişdi. Cümhuriyyət dövründə "Qafqaz İttihad Firqəsi", əsasən, apancı müxalifət partiyası kimi tamnsa da, 1919-cu ilin sonlarında təşkil olunmuş 5-ci milli Hökumətdə təmsil edilmişdi (Nurməmməd Şahsuvarov - dini etiqad və maarif naziri; Heybətqulu Məhəmmədbəyov -dövlət müfəttişi). Azərbaycan Parlamentinin 17 aylıq fəaliyyəti dövründə onun ən nəzərə çarpan cəhətlərindən biri "İttihad" - "Müsavat" qarşıdurması olmuşdur. "İttihad" ölkə həyatının bir sıra məsələlərinə münasibətdə bolşevikpərəst mövqedən çıxış edirdi. Partiyanın mətbu orqanı "İttihad" qəzeti yazırdı:

" Bolşevizm müsəlmanlardan kənarda güclü qüvvə olduğuna və bütün bəşəriyyəti, o cümlədən müsəlmanları əsarət və zülmün bütün formalarından, Avropa kapitalizmi və imperializmindən azad etmək uğrunda mübarizə apardığına görə partiya tərəfindən müdafıə edilir. "

Partiya qəzetində islamın - "təkcə dini təlim deyil, həm də müsəlmanların siyasi və ictimai həyatımın çıxış nöqtəsi olan" bu etiqadın sosializmlə birliyinin mümkünlüyü haqqında məqalələr dərc olunurdu. "İttihad"ın bu fəaliyyəti Azərbaycan xalqının dövlət müstəqilliyinə qarşı çevrilməklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varlığına qəsd idi və yalnız hökumət böhranı deyil, həm də bütün dövlət hakimiyyəti böhranını dərinləşdirirdi.

"Qafqaz İttihad Firqəsinin" "Müsəlmanlıq" (1917 il; Azərbaycan dilində), "İttihad" (fasilələrlə 1918-20; Azərbaycan dilində) və "İttixad" (1919-20, rus dilində) adlı rəsmi qəzetləri nəşr olunmuşdur. Aprel işğalından (1920) sonra açıq fəaliyyətini dayandırmışdı. Partiyanın bir çox üzvləri 20-30-cu illərin antisovet üsyanlarında fəal iştirak etmiş, repressiyaya məruz qalmışlar.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.5, B., 2001;
  • Mustafayev Q., XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda İslam ideologiyası və onun tənqidi, B., 1973;
  • Göyüşov A., Azərbaycanda İttihadçılıq, B., 1997;
  • Süleymanova S., Azərbaycanda ictimai-siyasi hərəkat (XIX yüzilliyin sonu - XX yüzilliyin əvvəlləri), B., 1999;
  • Агамлиева Н., Худиев Р., Азербаиджанская Республика. Страницы политической истории. 1918-1920, Б., 1994.
  • Qafqaz İttihad və Tərəqqi Firqəsi

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Qafqaz İttihad Firqəsi". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 110. ISBN 9952-417-44-4.
  2. "Qafqaz İttihad Firqəsi". Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II. Bakı: "Lider". 2005. səh. 111. ISBN 9952-417-44-4.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]