Vəftizçi İohann

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Vəftizçi İoann səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.
Müqəddəs Vəftizçi İohann

Girolamo da Santakrose - Vəftizçi İohann, XVI əsr, Budapeşt İncəsənət Muzeyi
Peyğəmbər, Şəhid, Müqəddəs
Doğulub e.ə. I əsr (ehtimal ki, e.ə. 6-2-ci illər)
Vəfat edib b.e. 36 – cı il[1][2][3][4] (38 – 42 yaş)
Yerusəlim
Yad edilir Assur Şərq Kilsəsi
Roma-Katolik Kilsəsi
Şərqi Provaslav Kilsəsi
Şərqi Katolik Kilsəsi
Anqlikan kilsəsi
Lüteran Kilsəsi
İslam
Mandeizm
Baş məbədi Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsi
Müqəddəslər təqvimi 14 aprel doğum günü
29 avqust öldürülməsi günü, 7 yanvar pravoslavlıqda
2 Tout İskəndəriyyə Provaslav Kilsəsi
Müqəddəs rəmzləri xaç, quzu, dəvə dərisindən mantiya
Himayəsi Fransız Kanadası
Nyufaundlend və Labrador
Puerto-Riko
Hospitalier Cəngavərləri
Florensiya
Turin
Portu
Genuya
İordaniya
Xevkija və bir çox başqa ərazilər

Vəftizçi İohann (ivr: יוחנן המטביל, Yoḥanan ha-mmaṭbil, ərəb. يوحنا المعمدان‎‎ Yuhanna Al-Ma'madan,[5] arami və ya süryani: ܝܘܚܢܢ ܡܥܡܕܢܐ Yoḥanan Mamdana, qədim erm. Յովհաննէս Մկրտիչ Yovhannēs Mkrtičʿ, yunan. Ὁ Ἅγιος/Τίμιος Ἐνδοξος, Προφήτης, Πρόδρομος, καὶ Βαπτιστής Ἰωάννης Ho Hágios/Tímios Endoxos, Prophḗtēs, Pródromos, kaì Baptistḗs Ioánnes)[6][7][8][9][10] - səyyar vaiz[11], Xristianlıq, İslam (Yəhya ibn Zəkəriyyə kimi tanınır), Bəhailik[12]Mandayizmdə əsas dini obrazlarından biridir.[13]

İohannın günahların bağışlanması üçün bənzərsiz vəftiz təcrübəsinə malik olması qeyd edilir.[14] Əksər tədqiqatçılar İohannın İsanı da vəftiz etdiyini qəbul edirlər.[15][16] Araşdırmaçılar İsanın İohannın ardıcılı olmasını bildirirlər[17][18][19], bəzi Əhdi-Cədid məlumatları isə İsanın erkən ardıcıllarının da İohannın ardıcılları olduğuna işarə edirlər.[20] Vəftizçi İohann haqqında məlumatlar həm də qədim yəhudi tarixçisi İosifin əsərində verilir.[21] Bəzi tədqiqatçılar İohannın, apokalipsisi gözləyən və vəftizi xatırladan dini ritual keçirən[22] yəhudi dini sektalarından biri olan yarım-asketik Essenilərin təsiri altında olduğunu bildirsələr də, bunu sübut edəcək birbaşa dəlillər yoxdur. [23]

Əhdi-Cədidə görə İohann özündən daha böyük bir mesianik fiqurun gəlməsini gözləyirdi[24] və İsa özü onun yanına gəlmişdi.[25] İsa haqqında müjdələr verdiyinə görə, xristianlar iohannı daha çox carçı və ya elçi kimi qəbul edirlər. İohann həm də İlyas peyğəmbərlə eyniləşdirilir.[20]

Mənbələrdə[redaktə]

İosifin "Yəhudilərin qədim tarixi" əsərində[redaktə]

Vəftizçi İohann haqqında məlumatlar qədim yəhudi tarixçisi İosif Flavinin (37-100) Yəhudilərin qədim tarixi əsərinin (XVIII kitab, fəsil 5, 2) bütün məlum əlyazmalarında vardır. [26]

" “İndi yəhudilərin bəziləri qeyd edirlər ki, Herodun ordusunun məhv edilməsi Tanrıdan gəlmişdir və bu onun Vəftizçi adlandırılan İohanna qarşı etdiklərindən sonra çox ədalətlidir; Heroda görə, yəhudilərə yaxşı işlər görməyi, bir-birinə və Tanrıya qarşı ədalətli olmağı, vəftiz olunmağı məsləhət göstərən və yaxşı adam olan İohannı öldürdülər; o, sudan bədənin yox, ruhun yuyulması və günahlardan təmizlənməs üçün istifadə edirdi; insanlara günahlardan təmizlənmələri haqqında xoş xəbər verirdi. İnsanlar dəstə-dəstə onun sözlərini eşitmək üçün gəlirdilər. İohannın xalq üzərində təsirinin təhlükəli ola biləcəyi və ya xalqın onun sözü ilə üsyan qaldıracağından qorxan (çünki, insanlar İohannın dediyi hər şeyi etməyə hazır idilər) qorxan Herod, qərara gəldi ki, məsələni birdəfəlik həll etmək üçün İohann öldürülməlidir və o, özünü çox da əziyyətə salmayaraq, bu işi sonradan tövbə edə biləcək bir adama həvalə edir. Buna görə də, o, Herodun şübhəli xasiyyətinə görə, əvvəl qeyd etdiyim Maheron qalasına göndərilir və burda da edam edilir. İndi yəhudilər qeyd edirlər ki, Herodun ordusunun məhv edilməsi, onun törətdiyi bu günah əməllə bağlıdır və Tanrının ədalətinin zühurudur."[27] "

Bu məlumata ilk məlum istinad b.e. III əsrin əvvəllərində Origen tərəfindən yazılmış Contra Celsum adlı əsərdədir. Bu istinadda, Herodun b.e. 36-cı ilində baş vermiş məğlubiyyətinin səbəbi kimi, İohannın edam edilməsi göstərilir. Bu istinad və Bibliya mətnlərindən belə nəticə çıxarılır ki, İohann yalnız tövbə edərək “ruhları artıq günahlardan təmizlənmiş” şəxsləri vəftiz edərək onların cismlərinin də təmizlənməsinə imkan yaradırdı (Mark 1:4).[28] Bibliya tədqiqatçısı Con Dominik Krossan İosif Flavinin İohann və İsa haqqında verdiyi məlumatları müqayisə edərək qeyd edir ki, “İohannın inhisarı vardı, İsa isə françayz idi.” Krossan yazır: Vəftiz olunmaq üçün müraciət ediləcək yeganə şəxs İohann idi, onun başladığı hərəkatın qarşısının alınması üçün qarşısı alınmalı olan yeganə şəxs də İohann idi (buna görə də İohannın ölümü ilə, onun tərəfindən başladılmış hərəkat da dayandı). İsa isə hamını dəvət edirdi ki, gəlsinlər və onun, eləcə də, artıq Tanrı tərəfindən qəbul edilmiş yoldaşlarının necə yaşadıqlarına baxsınlar. Bu cür ümumi təcrübə isə, İohanndan fərqli olaraq, İsanın özünün yoxluğunda da, onun başladığı hərəkatın davam etməsinə imkan verdi."[29]

İncillərdə[redaktə]

Nazaretlilərin İncili kimi, dörd kanonik İncil də İohannın vəftizçilik işini qeyd edir. Sinoptik İncillərdə (Mark, Matfey, Luka) İsanın vəftiz olunması ətraflı təsvir olunsa da, İohannın İncilində örtülü şəkildə qeyd edilir.

Markın İncilində[redaktə]

Markın İncili Malaxayın ayələri və “səhrada qışqıraraq danışan” Yesayadan sitatlarla başlayır. Vətizçi İohann dəvə dərisindən paltar geyinən, çəyirtkə və çöl balı ilə qidalanan biri kimi təsvir edilir.

Mark, İohannın vəftiz mərasimini günahların bağışlanması kimi təsvir edir. Mark həm də İohannın gələcəkdə gələcək və insanları “Müqəddəs Ruhla vəftiz edəcək” lider haqqında məlumatlandırır.

İsa İordan çayında vəftiz olunmuşdu, bundan sonra sanki göy aralanmış və səmadan göyərçin enər kimi Müqəddəs Ruh İsanın vücuduna enmişdi, göydən isə səs gəlmişdi – “Mənim sevimli oğlum, sənə xeyir-dua verirəm.”

Mark 1:14-də İohannın həbs edilməsindən bəhs edilir. İncil məlumatına görə, Herod İohannı eyni qanlıların nigahını pisləyən fikirlərinə görə həbs edir və daha sonra başını kəsdirərək öldürür. İohann Əhdi-Ətiq qaydalarını pozaraq Herodiadla (həmin şahzadə xanım Herodun qardaşının arvad və qardaşının qızı idi) evləndiyinə görə Herodu qınamışdı. Daha sonra Herodiadanın qızı (ənənəvi olaraq Herodun nəticəsi və ögey qızı Salome olduğu deyilir) Herodun qarşısında rəqs edir və kral bunun qarşılığında qıza hədiyyə edir. Herodiada qızını öyrədir ki, Vəftizçi İohannın başını kraldan istəsin və baş sininin içində qıza təqdim edilir (Mark 6:14-29).

Sonradan Herod öyrənir ki, bəzi insanlar İsa Məsihin ölümdən sonra dirilmiş Vəftizçi İohann olduğunu iddia edirlər.

Matfeyin İncilində[redaktə]

Mark kimi, Matfey də öz İncilində qeyd edir ki, İohan, Yəhyanın “səhrada qışqıraraq danış”masından bəhs etdiyi şəxs idi. İohann yenidən “vəhşi çöldə”, “dəvə dərisindən” paltar geyinmiş, “çəyirtkə və vəhşi balla” qidalanan biri kimi təsvir edilir. İohann günahların bağışlanması üçün vəftiz mərasimini həyata keçirir, həmçinin, “gələcəkdə təşrif buyuraraq insanları Müqəddəs Ruhla vəftiz edəcək” məsih haqqında məlumatlandırır.

Markdan fərqli olaraq Matfey qeyd edir ki, İohann Fariseylər və Saddukeyləri tənqid edir. Matfey qeyd edir ki, İohann “səmavi krallıq” və “gözlənilən məhkəmə” haqqında məlumatlar verir.

Markın İncilində olduğu kimi, Matfey də İohannın Herodu tənqid etdiyinə görə həbs edilməsindən və edamından danışır. Matfeydə Herod özü İsanın dirilmiş Vəftizçi İohann olduğuna inanır. Matfey də, həmçinin qeyd edir ki, İohannın dəfnindən sonra onun tələbələri İsanın yanına gedərək ona qoşulmuşdular.

Lukanın İncilində[redaktə]

Lukanın İncilində İohannın körpəliyi haqqında məlumatlar saxlanmışdır ki, burda da o, yaşlı kişi olan Zəkəriyyənin və yaşlı qısır qadın Yelezavetanın övladı kimi təqdim olunur.[30] Həmin məlumtda bildirilir ki, İohannın doğulacağı əvvəlcədən mələk Cəbrayıl tərəfindən Zəkəriyyəyə bildirilmişdi, həmin dövrdə Zəkəriyyə Yerusəlim məbədində kahin kimi fəaliyyət göstərirdi. Zəkəriyyənin Aviya məbədinin kahinlərindən, Yelizavetanın isə Harunun qızlarından[31] biri kimi təqdim olunması İohannın həm ata, həm də ana tərəfdən Harunun nəsil xəttindən gəlməsini göstərir. [32]

İncillərdə İsa və İohann arasında ailə bağı haqqında heç bir məlumat yoxdur və tarixçi Reymond E. Brounhas bunu “şübhəli tarixilik” kimi qəbul edir.[33] Geza Vermes isə bu faktı “süni və şübhəsiz ki, Luka tərəfindən yaradılmış” adlandırır.[34] Lukanın İncili əsasında katolik təqvimində İohannın doğulması İsanın doğulmasından yeddi ay əvvələ, 24 iyuna təyin edilmişdir. [35]

Lukanın İncilində İohannın doğulması və Əhdi-Ətiqdə Samuelin doğulması arasında çoxlu oxşarlıqların olmasına əsaslanan bəzi alimlər, Lukanın, İohannın doğulması hadisəsinin təsvirini, Samuelin doğulması hadisəsi əsasında qurduğunu bildirmişlər. [36]

Doğulmadan sonra

Lukanın İncilinin unikal xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, burda İohann xeyriyyəçiliyi təbliğ edir, vergi yığanları vəftiz edir və əsgərlərə məsləhətlər verir. Mətndə qısa şəkildə İohannın həbsi və başının kəsilməsi haqqında məlumat verilsə də, Lukanın İncilində Salomenin Herod üçün rəqs etməsi və İohannın başını ona verməyi xahiş etməsi səhnələri yoxdur.

Həvarilərin işləri kitabında İohannın bəzi tələbələrinin İsanın ardıcılları olmaları haqqında məlumat verilsə də (İşlər 18:24-19:6)[37] Simon Pyotrun qardaşı Həvari Andrey (İohann 1:35-42) istisna olmaqla İncillərdə bu haqqda ətraflı məlumat verilmir.[38]

İohannın İncilində[redaktə]

Dördüncü İncildə Vəftizçi İohann “insanlara işıq haqqında şahidlik etmək və insanların onun vasitəsi ilə inanması üçün [...] Tanrı tərəfindən göndərilmiş” kimi təqdim edilir. İohann birbaşa Məsih və ya “səhrada qışqıraraq danışan” İlyas olmadığını bildirir.

İsanın vəftiz olunmasına işarə edilsə də, bu hadisə təsvir olunmur. Digər İncillərdən fərqli olaraq, İohannın İncilində İohann “Müqəddəs Ruhun göydən onun üzərinə enməsinə şahidlik edir.” İohann aydın şəkildə bildirir ki, İsa o şəxsdir ki, İsa məhz Müqəddəs Ruhla vəftiz edəcək şəxsdir” və o hətta bildirir ki, “İsa Tanrının oğlu”dur və “Tanrının quzusu”dur. İohannın İncilində İsanın tələbələrinin də vəftiz olunmasından, həmçinin tələbələrlə digər yəhudilər arasında təmizlənmə haqqında müzakirənin olmasından da bəhs edilir. Bu müzakirədə bildirilir ki, İsa “daha böyük olmalı”, “o (İohann) isə daha kiçik olmalıdı”[39] (Vulqata: illum oportet crescere me autem minui).[John 3:30]

Daha sonra İohannın İncilində bildirilir ki, İsa Vəftizçi İohanndan daha çox insanı vəftiz edə bilmişdi.[40] Daha sonra qeyd edilir ki, “İohann yanan çıraq idi və siz bir müddət onun işıq şüaları altında əylənmək istədiniz.” (İohann, 5:35). [41]

İncillərin müqayisəli təhlili[redaktə]

İsanın vəftiz olunması

İsanın vəftiz olunması hadisəsinin bəzi detalları İncillərdə fərqli təsvir olunmuşdur. Mark və Lukanın İncilində İsa Cənnətin açıq qapılarını görür və ona ünvanlanmış “Sən mənim əziz və sevimli oğlumsan; sən mənə böyük sevinc gətirdin” ifadəsini eşidir. Ətrafdakılar isə nə isə gördüklərini və ya səs eşitdiklərini dəqiqləşdirə bilmirlər.

Matfeyin İncilində Cənnətdən gələn səs bir başa İsaya yönlənmir və “Bu mənim sevimli oğlumdur, mən ona xeyir-dua verirəm” deyir. İohannın İncilində isə Vəftizçi İohann özü göydən göyərçin kimi enən Müqəddəs Ruhu görür və onun İsanın statusu haqqında xəbərini eşidir.

İohannın İsa haqqında məlumatı

İohannın İsa haqqında verdiyi məlumatlar da İncillərdə müxtəlif cür təqdim olunur. Markın İncilində İohann gələcək lider haqqında xəbər versə də, İsanın həmin lider olması haqqında heç bir işarə etmir. Matfeyin İncilində isə İohann İsanı qəbul edir və özü İsanı vəftiz edir. Həm Matfeydə, həm də Lukada İohann tələbələrini İsanın hüzuruna göndərərək qeyd edir ki, “sizlər getməli və daha böyük bir şəxsin gəlişini gözləməlisiz.” Lukanın İncilində İohann, doğulması əvvəlcədən mələk Cəbrayıl tərəfindən xəbər verilmiş İsanın ailə qohumudur. İohannın İncilində Vəftizçi İohann özü göydən göyərçin kimi enən Müqəddəs Ruhu görür və İsanın Tanrının oğlu olmasına şahidlik edir.

İohann və İlyas

İncillərdə İohannın İlyasla əlaqəsi məsələsinə münasibət də fərqlidir. Matfey və Mark İohannın geyimini elə təsvir edir ki, bu təsvir 2 Kral 1:8-də İlyasın təsvirini xatırladır, çünki, İlyas da dəri geyimdə və kəmərlə təsvir edilir. Matfeyin İncilində İsa təbliğ edir ki, İohann “gəlməli olan İlyasdır” (Matfey 11:14, həmçinin bax: Matfey 17:11-13). İohannın İncilində isə Vəftizçi İohann açıq şəkildə İlyas olmadığını bildirir.[42] Lukanın İncilində isə Zəkəriyyənin müjdələnməsi səhnəsində mələk Cəbrayıl ona deyir ki, İohann “bir çox İsrail övladını Tanrının övladı tərəfə yönəldəcək” və o şəxs olacaq ki, “İlyasın ruhu və gücü onda olacaq.”(Luke 1:16–17)

Quranda[redaktə]

Müqəddəs əmanətlər[redaktə]

Dini baxış[redaktə]

Xristianlıq[redaktə]

Əhdi-Cədiddə İohannın peyğəmbərliyi[redaktə]

Erkən yəhudi xristian sektaları[redaktə]

Şərq Ortodoks kilsəsi[redaktə]

Katolik kilsəsi[redaktə]

İsa və Axır zaman müqəddəsləri kilsəsi (Mormon)[redaktə]

Vəhdət kilsəsi[redaktə]

İslamda[redaktə]

Adı[redaktə]

Bəhailikdə[redaktə]

Gnostik və antroposofik baxış[redaktə]

Mandayizmdə[redaktə]

Anım mərasimi[redaktə]

Patron müqəddəs kimi[redaktə]

Bayram[redaktə]

Yerlər, kilsələr və digər ziyarətgahlar[redaktə]

İncəsənətdə[redaktə]

Rəssamlıq[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

Musiqi[redaktə]

Film və televiziya[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Metzger, Bruce Manning (1993). The Oxford Companion to the Bible. Oxford University Press, 283. “Herod beheaded John at Machaerus in 31 or 32 CE.”
  2. Metzger, Bruce M.; Michael D. Coogan (2004). The Oxford Guide to People & Places of the Bible. Oxford University Press, 103. “Herod beheaded John at Machaerus in 31 or 32 CE.”
  3. Kokkinos, The Herodian Dynasty, pp. 268, 277.
  4. Goldberg, G. J (2001) "John the Baptist and Josephus" – "Having said that, it does appear that Josephus is giving John's death as occurring in 36 CE, which is at least 6 years later than what is expected from the New Testament, and after the crucifixion of Jesus."
  5. "And No One Had The Name Yahya (= John?) Before: A Linguistic & Exegetical Enquiry Into Qur'an 19:7". Islamic-awareness.org. http://www.islamic-awareness.org/Quran/Contrad/External/yahya.html. İstifadə tarixi: 2012-10-20. 
  6. Lang, Bernhard (2009) International Review of Biblical Studies Brill Academic Pub ISBN 9004172548 Page 380 – "33/34 CE Herod Antipas's marriage to Herodias (and beginning of the ministry of Jesus in a sabbatical year); 35 CE – death of John the Baptist"
  7. "Ορθόδοξος Συναξαριστής :: Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος και Βαπτιστής (Σύλληψη)". Saint.gr. 2012-09-23. http://www.saint.gr/2329/saint.aspx. İstifadə tarixi: 22 avqust 2014. 
  8. "H ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ : Επιτροπές της Ιεράς Συνόδου – Συνοδική Επιτροπή επί της Εκκλησιαστικής Τέχνης και Μουσικής". Ecclesia.gr. http://www.ecclesia.gr/greek/holysynod/commitees/art/art_timia_exodos.htm. İstifadə tarixi: 22 avqust 2014. 
  9. παπα Γιώργης Δορμπαράκης (2012-01-26). "ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΝ: Η ΣΥΝΑΞΙΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ ΠΡΟΦΗΤΟΥ, ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΚΑΙ ΒΑΠΤΙΣΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ (7 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ)". Pgdorbas.blogspot.com. http://pgdorbas.blogspot.com/2012/01/blog-post_1935.html. İstifadə tarixi: 22 avqust 2014. 
  10. Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named World_History
  11. Cross, F. L. (ed.) (2005) Oxford Dictionary of the Christian Church, 3rd ed. Oxford University Press ISBN 978-0-19-280290-3, article "John the Baptist, St"
  12. Compilations (1983). in Hornby, Helen (Ed.): Lights of Guidance: A Bahá'í Reference File. Bahá'í Publishing Trust, New Delhi, India, 475. ISBN 81-85091-46-3.
  13. Funk, Robert W. & the Jesus Seminar (1998). The Acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus. San Francisco: Harper; "John the Baptist" cameo, p. 268
  14. Crossan, John Dominic (1998). The Essential Jesus. Edison: Castle Books; p. 146
  15. Charles M. Sennott, The body and the blood, Public Affairs Pub, 2003. p 234 Google Link
  16. Jesus as a figure in history: how modern historians view the man from Galilee. Mark Allan Powell, published by Westminster John Knox Press, page 47 "Few would doubt the basic fact...Jesus was baptized by John"
  17. Sanders, E.P. (1985) Jesus and Judaism. Philadelphia: Fortress Press; p. 91
  18. James D. G. Dunn, Jesus Remembered (Eerdmans, 2003) page 350.
  19. Robert L. Webb, 'John the Baptist and his relationship to Jesus', in Bruce David Chilton, Craig Alan Evans, Studying the Historical Jesus: Evaluations of the State of Current Research (BRILL, 1998) page 219.
  20. 20,0 20,1 Harris, Stephen L. (1985) Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield John 1:36–40
  21. Flavius Josephus, Antiquities of the Jews 18.5.2
  22. Harris, Stephen L. (1985) Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield; p. 382
  23. Marshall, I. H., Millard, A. R. Packer, J. I.. New Bible Dictionary (Third ed.), Third, IVP reference collection. ISBN 0-85110-636-6.
  24. Funk, Robert W. & the Jesus Seminar (1998). The Acts of Jesus: the search for the authentic deeds of Jesus.San Francisco: Harper; "Mark," pp. 51–161.
  25. Meier, John (1994). Mentor, Message, and Miracles (A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, Vol. 2). Anchor Bible. ISBN 0-385-46992-6.
  26. "Josephus, Flavius." In: Cross, F. L. (ed.) (2005) The Oxford Dictionary of the Christian Church, 3rd ed. Oxford University Press
  27. İosif Flavi, Jewish Antiqities 18. 5. 2. (Translation by William Whiston). Original Greek
  28. Mark 1:4
  29. Crossan, John Dominic (2007), God and Empire, London: HarperCollins, p. 117 ff
  30. Just, Arthur A.; Oden, Thomas C. (2003), Ancient Christian Commentary on Scripture – Luke: New Testament III, InterVarsity Press; p. 10. Luke 1:7
  31. Luke 1:5
  32. 'Aaron', In: Mills, Watson E. (ed.) (1998) Mercer Dictionary of the Bible, Vol. 5, Macon GA: Mercer University Press, ISBN 0-86554-299-6; page 1
  33. Brown, Raymond Edward (1973), The Virginal Conception and Bodily Resurrection of Jesus, Paulist Press, p. 54
  34. Vermes, Geza. The Nativity, p. 143.
  35. Englebert, Omer (1951). The Lives of the Saints. Barnes & Noble, 529. ISBN 978-1-56619-516-4.
  36. Freed, Edwin D. (2001), The Stories of Jesus' Birth: a Critical Introduction Continuum International, pp. 87–90.
  37. Acts 18:24–19:6
  38. John 1:35–42
  39. John 3:22–36
  40. John 4:2
  41. John 5:35
  42. "Was John the Baptist really Elijah? | Christian Apologetics and Research Ministry". Carm.org. 2013-03-15. http://carm.org/bible-difficulties/matthew-mark/was-john-baptist-really-elijah. İstifadə tarixi: 25 avqust 2014. 

Ədəbiyyat[redaktə]

Vəftizçi İohann haqqında kitablar[redaktə]

İslami baxış[redaktə]

Qurana istinadlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]