Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsi
Qırğız: قىزىلسۇۇ قىرعىز اپتونوم وبلاسى Кызылсуу Кыргыз аптоном обласы;
çin 克孜勒苏柯尔克孜自治州;
uyğ. قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى
Yurt of Kyrgyz,Kizilsu Kirghiz Autonomous Pref.,Xinjiang,china.JPG

39°42′47″ şm. e. 76°10′18″ ş. u.


Ölkə Çin
Daxildir Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu
İnzibati mərkəz Artuş (şəhər)
Ən böyük şəhəri Artuş (şəhər)
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi 69 845,8 km² km²
Saat qurşağı UTC+8
Əhalisi
Əhalisi
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi 833400
Avtomobil nömrəsi 新P
Rəsmi sayt
Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsi xəritədə
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsi (qırğız.قىزىلسۇۇ قىرعىز اپتونوم وبلاسى Кызылсуу Кыргыз аптоном обласы; çin 克孜勒苏柯尔克孜自治州 pinyin. Kèzīlèsū Kē'ěrkèzī Zìzhìzhōu; uyğ. قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى) — ÇXR-nın Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun qərbində muxtar bölgə. Qırğız dilindən tərcümədə Dairənin adı "qızıl (qırmızı) su" deməkdir, bu da bölgədə axan Qızılsu çayının adı ilə eyniyyət təşkil edir. Muxtar Dairənin səlahiyyətli idarəetmə orqanları Artuş şəhərində yerləşir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qutman-Karakul gölündən Tyan-Şan dağlarının görünüşü

Qədim dövrlərdə Akçi nahiyəsinin ərazisində Yuitou knyazlığı yerləşirdi. Han Tarixi Kitabı "Han Şu"da (尉 頭) belə təsvir edilir: "300 ailə, 2300 nəfər, 800 döyüşçü, 4 Çinli məmur. Əhali köçəridirlər, onlar Külçə tərəfdə məskunlaşan Usunlar kimi geyinirlər". Uluğçat nahiyəsinin ərazisində isə Juandu knyazlığı var idi. Burada isə "Han Şu"ya (捐 毒) görə: "380 ailə, 1100 nəfər, 500 döyüşçü məskunlaşıb. Sakinləri köçərilərdir, adətləri sakların törəmələri olan Usunlara bənzəyir.

Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsi 14 iyul 1954-cü il tarixində qurulmuşdur. Bu, tarixdə ilk dəfə bütün bu torpaqların vahid inzibati ərazi daxilində birləşdirilməsi idi.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

2010-cu il əhalinin siyahıya alınmasına görə, Qızılsu-Qırğız muxtar dairəsinin daimi əhalisi 525.570 nəfərdir. 2000-ci illə müqayisədə 10 ildə ümumi insan sayı 19,53% artaraq 85,882 nəfərə çatmışdır. Əhakinin ümumu artım tempi 1.80% -dir. Bunlardan kişi əhalisi 267 660 nəfərdir ki, bu da əhalinin 50.93%-ni, qadın əhalisi 257 910 nəfərdir ki, bu da 49.07%-ni təşkil edir. Ümumi cinslər arasında nisbət (qadın başına 100) 103.78-dir.

0-14 yaşlı əhali 146 343 nəfərdir ki, bu da 27,84%, 15-64 yaşlı əhali 354 774 nəfərdir ki, bu da 67,50%, 65 və yuxarı yaşda olanlar 24 453 nəfərdir ki, bu da 4,65 mindir.

Qızılsu-Qırğız Muxtar dairəsinin mahallarında yaşayan əhali haqda məlumat
Adı Daimi yaşayan əhali (2010-cu il noyabr)
Sayı Artım faizi (%) Əhali sıxlığı
Artuş (şəhər) 240 368 45,73 14,88
Akto nahiyəsi 199 065 37,88
8,11
Akçi nahiyəsi 38 876 7,40 3,05
Uluğçat nahiyəsi 47 261
8,99
2,48
Ümumi 525 570 100 7,25

Milli tərkib[redaktə | əsas redaktə]

Xalqlar 2000[2] 2010 2018
Say % Say % Say %
Uyğurlar 281 306 63.98 % 339 926 64.68 % 408 738 65,9%
Qırğızlar 124 533 28.32 % 143 582 27.32 % 162 774 26,2%
Hanlar 28 197 6.41 % 35 629 6.78 % 41 404 6,7%
Taciklər 4 662 1.06 % 5 547 1.06 %
Dunqanlar 432 0.10 % 447 0.09 %
Qazaxlar 88 0.02 %
Tibetlilər 51 0.01 %
Tucyalılar 49 0.01 %
Özbəklər 44 0.01 %
Monqollar 40 0.01 %
Başqaları 558 0.13 % 167 0.03 % 7 625 1,2%
Ümumi 439 688 100 % 525 570 100 % 620 591 100 %

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Muxtar dairə 1 şəhər dairəsinə və 3 nahiyəyə bölünür.

Kizilsu mcp.png
# Nahiyələrin adı Heroqriflər Pinyin Uyğur dili (ərəb şrifti) Uyğur dili (latın şrifti) Qırğız dili (ərəb şrifti) Qırğız dili (kiril şrifti Qırğız dili (latın şrifti Əhali (2010) Sahəsi (km²) Əhali sıxlığı (/km²)
1 Artur (şəhər) 阿图什市 Ātúshí shì ئاتۇش شەھىرى Atush shehiri ارتىش شاارى Артыш шаары Artyş şaary 240,368 15,698 15.31
2 Akto nahiyəsi 阿克陶县 Ākètáo xiàn ئاقتو ناھىيىسى Aqto nahiyisi ﺍﻗﺘﻮﻭ وودانى Актоо ооданы Aqtoo oodany 199,065 24,555 8.10
3 Akçi nahiyəsi 阿合奇县 Āhéqí xiàn ئاقچى ناھىيىسى Aqchi nahiyisi اقچئي وودانى Акчий ооданы Aqçij oodany 38,876 11,545 3.36
4 Uluğçat nahiyəsi 乌恰县 Wūqià xiàn ئۇلۇغچات ناھىيىسى Ulughchat nahiyisi ۇلۇۇچات وودانى Улуучат ооданы Uluuçat oodany 47,261 19,118 2.47

Rəhbərləri[redaktə | əsas redaktə]

Birinci katib[redaktə | əsas redaktə]

Qubernatorlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Yueerguli Jiapaer 约尔古丽 · 加帕尔 [4]
  • Dilşat Kıdırxan[3]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sixth National Population Census of the People's Republic of China
  2. 2000年人口普查中国民族人口资料,民族出版社,2003/9 (ISBN 7-105-05425-5)
  3. 1 2 Authorities Urge Kyrgyz Herdsmen to Spy on Uyghurs in China’s Xinjiang
  4. http://www.chinavitae.org/biography/Yueerguli_Jiapaer