Əlavə dəyər vergisi

Əlavə dəyər vergisi (ƏDV) istehlak vergisinin növüdür. Bu vergi məhsula və ya materiala hər bir istehsal və çatdırma (distribusiya) mərhələsində əlavə olunan bazar dəyərinə qoyulur, və axırda istehlakçının üzərinə düşür. Bu satış vergisindən fərqlidir, çünki satış vergisi alış-veriş nöqtəsində götürülür. Fransanın Vergi Vəkalətinin (Direction générale des impôts) birgə direktoru Maurice Lauré 1964-cü ildə aprelin 10-da bu vergini ilk dəfə tətbiq edən olub, baxmayaraq ki bu konsepti 1918-ci ildə təklif edən alman sənayeçi Vilqeym fon Simens (Wilhelm von Siemens) olub. İlkin olaraq o böyük bizneslərə yönəldilmişdir, amma sonra biznesin bütün sahələri əhatə edib. Fransada o dövlət gəlirlərin 50%nı təşkil edən dövlət maliyyənin vacib mənbəyidir.

Fərdi axrıncı istehlakçılarda ƏDV-ni geri qaytarmaq imkanı yoxdur, amma müəssisələr təchizat zənciri çərçivəsində alınan və növbəti mərhələrə satılan (digər müəssisəyə və ya istehlakçılara) məhsullar və xidmətlər üçün ödənilmiş ƏDVni geri ala bilərlər. O cümlədən təchizat zəncirin hər bir mərhələsində vergi biznes tərəfindən əlavə olunan dəyərin daimi hissəsidir, və verginin yığması ilə bağlı xərclər dövlətə yox, daha çox bizneslərə düşür. ƏDV ona görə yaradılıb ki, yüksək satış vergiləri onlardan qaçmağa və fırıldaqlığa səbəb olurdu. Verginin tənqidçiləri qeyd edir ki, o qeyri-proporsional olaraq aşağı və orta gəliri olan ev təsərrüfatları üçün vergi ağırlığını artırır.

Misal

Bir məhsulun istehsalı və satışını təsəvvür edin. Onu da "şey" adlandırarıq. "Gəlir" əvəzinə də biz "cəm fərq" istifadə edəcəyik. Gəlir isə bütün xərcləri (icarə, maaş) ödəməkdən sonra qalan hissə olacaq.

Vergisiz

• İstehsalçı şeyi yaratmaq üçün xammala $1.00 xərcləyir.
• Şey sonra pərakəndə ticarətçiyə $1.20 qiymətlə topdan satılır, və $0.20 cəm fərq gətirir.
• Pərakəndə ticarətçi isə şeyi son istehlakçıya $1.50-ə satır və $0.30 olan cəm fərq əldə edir.

Şimali Amerikalı (Kanadada əyalət və ABŞda dövlət) satış vergisi ilə

10% satış vergisi ilə:-

• İstehsalçı şeyi yaratmaq üçün xammala $1.00 xərclənir və sübut edir ki, o son istehlakçı deyil.
• İstehsalçı pərakəndə ticarətçidən $1.20 tələb edir, yoxlayır ki o son istehlakçı deyil və $0.20 olan cəm fərq əldə edir.
• Pərakəndə ticarətçi istehlakçıdan $1.65 ($1.50 + ($1.50 x 10%)) tələb edir, dövlətə $0.15 ayrılır, və $0.30 cəm fərq ilə qalır.

Deməli, istehlakçı 10%($0.15) əlavə ödəyir, və dövlət eyni məbləğdə vergi yığır. Pərakəndə ticarətçilər heç bir vergi birbaşa ödəməyiblər (bunu istehlakçı edib), amma onlar kağız işini görməlidi ki, dövlət yığılmış satış vergisini təstiq etsin. Tədarükçülər və istehsalçılar ancaq düzgün sənədləşmə aparmaq və onların müştərilərinin son istehsalçı olmamasını yoxlamaq inzibati öhdəliyi daşıyırlar.

ƏDV ilə

10% ƏDV:

• İstehsalçı xammala $1.10 ($1 + ($1 x 10%)) ödəyir, və xammalın satıcısı dövlətə $0.10 ayrılır.
• İstehsalçı isə pərakəndə ticatətçidən $1.32 ($1.20 + ($1.20 x 10%)) götürür və dövlətə $0.02 ($0.12 minus $0.10), $0.20 cəm fərq ilə qalarkən ($1.32 – $0.02 – $1.10 = $0.20).
• Pərakəndə ticarətçi isə son istehlakçıya $1.65 ($1.50 + ($1.50 x 10%)) qiymət qoyur və dövlətə $0.03 ($0.15 minus $0.12) verir və $0.30 ($1.65 – $0.03 – $1.32 = $0.30) cəm fərq ilə qalır.

ƏDV ilə istehlakçı satış vergisi ilə eyni məbləği ödəyib. Şirkətlər vergiyə bir şey xərclənməyib. Onların öhdəliyi ancaq lazimi sənədləşməni aparmaq və yığılan və verilən ƏDVləri göstərmək idi. Lakin onlar öz alıcılardan onların son istehlakçı olmamasının sübutu tələb etməkdən azaddılar, həm də öz tədarükçülərə bunu sübut etməyə bilər.

ƏDV sisteminin üstünlüyü odur ki, satış vergisi olanda satıcılar öz alıcılarının son istehlakçı olub-olmamasını yoxlamaq stimulu yoxdur. Başqa sözlərlə, vergi verənin vergi yığmaq meyli yoxdur. Amma ƏDV olan zaman bütün satıcılar vergi yığıb dövlətə göndərirlər. Alıcı ödənilmiş ƏDV geri almaq istəyir, amma bunun üçün öz hüququnu təstiq etməlidir. Ona görə onun əlində ƏDV köçürməsini və təchizatçının ƏDV qeydiyyat nömrəsini göstərən qayimə olmalıdır.

Vergi dərəcələri

Avropa İttifaqına daxil olan ölkələr

Ölkə	Standart dərəcə	Azaldılmış dərəcə	Abbr.	Yerli Ad
Avstriya	20%	12% or 10%	USt.	Umsatzsteuer
Belçika	21%	12%, 6% or 0% in some cases	BTW TVA MWSt	Belasting over de toegevoegde waarde Taxe sur la Valeur Ajoutée Mehrwertsteuer
Bolqarıstan	20%	0% or 7%	ДДС	Данък добавена стойност
Kipr	15%	5% (8% taksilər və avtobuslar üçün)	ΦΠΑ	Φόρος Προστιθέμενης Αξίας
Çexiya	20%	10%	DPH	Daň z přidané hodnoty
Danimarka	25%	n/a	moms	Meromsætningsafgift
Estoniya	20%	9%	km	käibemaks
Finlandiya	23%	13% və ya 9%	ALV Moms	Arvonlisävero Mervärdesskatt
Fransa	19.6%	5.5% və ya 2.1%	TVA	Taxe sur la valeur ajoutée
Almaniya	19%	7%	MwSt./USt.	Mehrwertsteuer/Umsatzsteuer
Yunanıstan	23%	13% və ya 6.5% (16%, 8% və 4% adalarda)	ΦΠΑ	Φόρος Προστιθέμενης Αξίας
Macarıstan	25%	18% və ya 5%	ÁFA	Általános forgalmi adó
İrlandiya	21%	13.5%, 4.8% və ya 0%	CBL VAT	Cáin Bhreisluacha (Irish) Value Added Tax (English)
İtaliya	20%	10% və ya 4%	IVA	Imposta sul Valore Aggiunto
Latviya	22%	0% və ya 12%	PVN	Pievienotās vērtības nodoklis
Litva	21%	9% və ya 5%	PVM	Pridėtinės vertės mokestis
Lüksemburq	15%	12%, 9%, 6%, və ya 3%	TVA	Taxe sur la Valeur Ajoutée
Malta	18%	5%	VAT	Taxxa tal-Valur Miżjud
Niderland	19%	6% və ya 0%	BTW	Belasting over de toegevoegde waarde
Polşa	23%	8% və ya 5%	PTU/VAT	Podatek od towarów i usług
Portuqaliya	21% (2011 yanvar ayından isə 23% )	13% və ya 6%	IVA	Imposto sobre o Valor Acrescentado
Madeyra və Azores	15%	8% və ya 4%	IVA	Imposto sobre o Valor Acrescentado
Rumıniya	24%+	yeni evlərin birinci alıcıları üçün xüsusi şərtlər ilə 9%, 5%	TVA	Taxa pe valoarea adăugată
Slovakiya	19%	10%	DPH	Daň z pridanej hodnoty
Sloveniya	20%	8.5%	DDV	Davek na dodano vrednost
İspaniya	18%	8% or 4%	IVA	Impuesto sobre el Valor Añadido
Kanar adaları	5%	0% və ya 2%	IGIC	Impuesto General Indirecto Canario
İsveç	25%	12% və ya 6%	Moms	Mervärdesskatt
Böyük Britaniya	17.5% (2011 ilin yanvar ayının 4-də 20%-a qalxacaq)	5% və ya 0%	VAT TAW	Value Added Tax Treth Ar Werth

Avropa İttifaqına daxil olmayan ölkələr

Ölkə	Standart dərəcə	Azaldılmış dərəcə	Yerli ad
Albaniya	20%	0%	TVSH = Tatimi mbi Vlerën e Shtuar
Azərbaycan	18%	10.5% və ya 0%	ƏDV = Əlavə dəyər vergisi
Argentina	21%	10.5% və ya 0%	IVA = Impuesto al Valor Agregado
Ermənistan	20%	0%	AAH = Avelac’vaç aržek’i hark ԱԱՀ = Ավելացված արժեքի հարկ
Avstraliya	10%	0%	GST = Goods and Services Tax
Belarus	20%		ПДВ = Падатак на дададзеную вартасьць
Barbados	15%		VAT = Value Added Tax
Bosniya və Herseqovina	17%	0%	PDV = Porez na dodanu vrijednost
Braziliya	12% + 25% + 5%	0%	*IPI – 12% = Imposto sobre produtos industrializados (Sənaye məhsulları üzrə vergi) – Federal vergi ICMS – 25% = Imposto sobre circulação e serviços (Kommersiya və xidmətlər üzrə vergi) – Dövlət vergisi ISS – 5% = Imposto sobre serviço de qualquer natureza (Hər cür xidmət üzrə vergi) – Şəhər vergisi *IPI = Imposto sobre produtos industrializados (Sənaye məhsulları üzrə vergi) idxal olunan məhsullar üçün 60%-a qədər çata bilər.
Boliviya	13%		IVA = Impuesto al Valor Agregado
Kanada	5% GST+0%-10%PST(HST)	5%/0%2	GST = Goods and Services Tax, TPS = Taxe sur les produits et services; HST1 = Harmonized Sales Tax, TVH = Taxe de vente harmonisée
Çili	19%		IVA = Impuesto al Valor Agregado
Kolumbiya	16%		IVA = Impuesto al Valor Agregado
Çin3	17%	6% və ya 3%	增值税 (pinyin:zēng zhí shuì)
Xorvatiya	23%	10% və ya 0%	PDV = Porez na dodanu vrijednost
Dominikan Respublikası	16%	12% və ya 0%	ITBIS = Impuesto sobre Transferencia de Bienes Industrializados y Servicios
Ekvador	12%		IVA = Impuesto al Valor Agregado
Misir	10%		VAT = Value Added Tax (الضريبة على القيمة المضافة)
Salvador	13%		IVA = Impuesto al Valor Agregado
Efiopiya	15%		VAT = Value Added Tax
Fici	12.5%	0%	VAT = Value Added Tax
Gürcüstan	18%	0%	DGhG = Damatebuli Ghirebulebis gdasakhadi დღგ = დამატებული ღირებულების გადასახადი
Qvatemala	12%		IVA = Impuesto al Valor Agregado
Qayana	16%	0%	VAT = Value Added Tax
İran	3%		VAT = Value Added Tax (مالیات بر ارزش افزوده)
İslandiya	25.5%	7%4	VSK, VASK = Virðisaukaskattur
Hindistan5	12.5%	4%, 1%, və ya 0%	VAT = Valued Added Tax
İndoneziya	10%	5%	PPN = Pajak Pertambahan Nilai
İsrail6	16%7		Ma'am = מס ערך מוסף
Yaponiya	5%		İstehlak vergisi = 消費税
Cənubi Koreya	10%		VAT = 부가세(附加稅, Bugase) = 부가가치세(附加價値稅, Bugagachise)
Cersi8	3%	0%	GST = Goods and Services Tax
İordaniya	16%		GST = Goods and Services Tax
Qazaxıstan	12%		ҚCҚ = Қосымша салық құны (Kazakh) НДС = Налог на добавленную стоимость (Russian)) VAT = Value Added Tax
Livan	10%		TVA = Taxe sur la valeur ajoutée
Mərakeş	20%		GST = Goods and Services Tax (الضريبة على القيمة المضافة)
Moldova	20%	8%, 5% və ya 0%	TVA = Taxa pe Valoarea Adăugată
Makedoniya	18%	5%	ДДВ = Данок на Додадена Вредност, DDV = Danok na Dodadena Vrednost
Malayziya9	10%		GST = Goods and Services Tax (Dövlət vergisi)
Meksika	16%	11%, 0%	IVA = Impuesto al Valor Agregado
Çernoqoriya	17%		PDV = Porez na dodatu vrijednost
Mavriki	15%		VAT = Value Added Tax
Yeni Zelandiya	12.5% (2010 ilin oktyabrından 20%)		GST = Goods and Services Tax
Norveç	25%	14% və ya 8%	MVA = Merverdiavgift (bokmål)or meirverdiavgift (nynorsk) (informally moms)
Fələstin	14.5%		VAT = Value Added Tax
Pakistan	16%	1% və ya 0%	GST = General Sales Tax
Panama	7%		ITBMS = Impuesto de Transferencia de Bienes Muebles y Servicios
Paraqvay	10%	5%	IVA= Impuesto al Valor Agregado
Peru	19%		IGV = Impuesto General a la Ventas
Filippin	12%10		RVAT = Reformed Value Added Tax, locally known as Karagdagang Buwis / Dungag nga Buhis
Rusiya	18%	10% və ya 0%	НДС = Налог на добавленную стоимость, NDS = Nalog na dobavlennuyu stoimost’
Serbiya	18%	8% və ya 0%	ПДВ = Порез на додату вредност, PDV = Porez na dodatu vrednost
Sinqapur	7%		GST = Goods and Services Tax
CAR	14%	0%	VAT = Valued Added Tax
Şri-Lanka	12%
İsveçrə	7.6% (8% from 2011 to 2017)	3.6% (mehmanxana sektoru) and 2.4% (istehlak malları) Müvəqqəti olaraq 3.8%-ə və 2.5%-ə Invalidenversicherung (Əlillik sığortası) 2011-2017 maliyyəşdirməsinə uyğun olaraq dəyişir.	MWST = Mehrwertsteuer, TVA = Taxe sur la valeur ajoutée, IVA = Imposta sul valore aggiunto, TPV = Taglia sin la Plivalur
Tayvan	5%
Tayland	7%		VAT = Value Added Tax, ภาษีมูลค่าเพิ่ม
Trinidad və Tobaqo	15%
Türkiyə	18%	8% və ya 1%	KDV = Katma değer vergisi
Ukrayna	20%	0%	ПДВ = Податок на додану вартість, PDV = Podatok na dodanu vartist’.
Uruqvay	22%	10%	IVA = Impuesto al Valor Agregado
Özbəkistan	20 %		НДС = Налог на добавленную стоимость
Vyetnam	10%	5% və ya 0%	GTGT = Giá Trị Gia Tăng
Venesuela	12%	11%	IVA = Impuesto al Valor Agregado

Qeyd 1: HST bir necə vilayətlərdə yığılan federal/əyalət birləşdirilmiş ƏDVdir. Kanadanın digər yerlərində GST 5%lıq federal ƏDVdir və Əyalət Satış Vergisi (Provincial Sales Tax) (PST) ayrı qeyri-ƏDV vergidir.

Qeyd 2: Həqiqi "azaldılmış dərəcə" mövcud deyil, lakin yeni evlər satın alması üçün güzəştlər onu 4.5%-ə azaldır.

Qeyd 3: Bu vergilər maliyyə müstəqilliyi və Çin içərisində xüsusi inzibati ərazisi olan Honq-Konq və Makau üçün aid deyil.

Qeyd 4: Azaldılmış dərəcə 2007-ci ilin mart ayının 1-nə qədər 14% olub, sonra 7%-ə düşüb. Azaldılmış dərəcə isitmə xərclərinə, çap olunmuş məhsullara, restoran hesablarına, mehmanxanada qalmalara, və qida məhsulların çoxusuna tətbiq olunur.

Qeyd 5: ƏDV Hindistanın 28 vilayətlərindən ikisində tətbiq olunmur.

Qeyd 6: Eilat istisna olaraq, harda ki ƏDV götürülməyib.

Qeyd 7: İsraildə ƏDV cərəyan halıdadır. 2004 ilin mart ayında o 18%-dan 17%-a düşüb, 2005-ci ilin sentyabr ayında təzədən 16.5%-ə, 2006-cı ilin iyul ayında isə 15.5% dərəcəsinə. Sonra isə 2009 ilin iyul ayında 16.5%-a çatıb, bügünki 16% dərəcəsinə 2010 ilin yanvarın birisində düşmək üçün. Yaxın gələcəkdə yeni dəyəşiklər də planlaşdırılır, amma onlar İsraeli parlamentdəki siyasi dəyişiklər ilə bağlıdır.

Qeyd 8: 3%-lıq mallar və xidmətlər vergisi 2008-ci ilin may ayının 6-da vergi dərəcələrin azaldılmasının ardınca Şirkət Məfəət Vergisindən gəliri əvəz etmək üçün təqdim edilib.

Qeyd 9: 2005-ci ilin büdcəsində, hökümət bildirib ki GST 2007-ci ilin yanvar ayında güvvəyə minəcək. Çoxlu təfsialtılar hələ də təstiq olunmayıb, amma bəyan olunub ki, əhəmiyyətli məhsullar və kiçik bizneslər vergidən azad və ya vergini 0 dərəcəsində ödəməyi olmalıdılar.

Qeyd 10: Filippinlər Presidentinin 2006-cı ilin yanvar ayının 1-dən vergini 12%-a qalxdırmaq hüququ var. O da fevralın birisində baş verib.