Culfa (Azərbaycan)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Culfa (şəhər) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Bu məqalə Culfa şəhəri haqqındadır. Digər mənalar üçün Culfa səhifəsinə baxın.
Şəhər
Culfa
Culfa.jpg

38°57′21″ şm. e. 45°37′51″ ş. u.


Ölkə
Rayon Culfa rayonu
İcra başçısı Siyam Hacıyev
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub b.e. VI əsr
Sahəsi 60 km²
Mərkəzin hündürlüyü 715 m
Saat qurşağı UTC+04:00
Əhalisi
Əhalisi 15 319 nəfər (2013)
Sıxlığı 255 nəf./km²
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +994 36 546
Poçt indeksi AZ7200
Nəqliyyat kodu 72
culfa-ih.nakhchivan.az
Xəritəni göstər/gizlə
Culfa xəritədə
Culfa
Culfa
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

CulfaAzərbaycan Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikası, Culfa rayonunda respublika tabeli şəhər, Culfa rayonunun inzibati mərkəzidir.

Culfa Naxçıvan Muxtar Respublikasının ikinci ən böyük şəhəridir.

Şəhər muxtar respublika mərkəzindən 46 km cənub-şərqdə, Araz çayının sol sahilində, İran İslam Respublikası ilə sərhəddə yerləşir.

İran ərazisində, Araz çayının əks sahilində Culfa şəhərinə simmetrik şəkildə eyniadlı şəhər yerləşməkdədir. Bu, vaxtilə vahid şəkildə mövcud olmuş Culfa şəhərinin sonradan iki yerə bölündüyünü göstərir.

Tarix və etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Culfa Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biridir. Tarixi mənbələrdə Culfa şəhərinin salınması bizim eranın VI əsrinə aid edilir.

Tarixçi Şərafəddin Əli Yəzdi “Zəfərnamə” əsərində yazır ki, Culfa şəhəri Azərbaycanın şimal və cənub torpaqlarının göründüyü yerdə, Araz çayının dağın ətəyindən keçdiyi ərazidə yerləşir. Burada məşhur Ziya-ül-mülk körpüsü də salınmışdır.

Culfa şəhəri qədim dövrlərdə onun indi yerləşdiyi ərazidən bir qədər aralıda qərar tutmuşdur. Araz çayı boyunca uzanan karvan yolu üzərində yerləşən Qədim Culfa o dövrdə bölgənin iqtisadiyyatının tənzimlənməsində mühüm rol oynayırdı. Qədim Culfa indiki Culfa şəhərindən 4 km qərbdə yerləşmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində burada yaşayış binaları, qala divarları, karvansara, bazar və dini binaların qalıqları, o cümlədən qədim qəbiristanlıq aşkar edilmişdir. 1939-1940-cı illər ərzində Culfa şəhərində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı isə tunc dövrünə aid monoxrom və polixrom boyalı gil qablar, tunc xəncər, ox və nizə ucluqları, toppuz, bilərzik, boyunbağı və s. aşkar edilmişdir.

Tranzit karvan yolu üzərində yerləşən Culfa bölgənin iqtisadi əhəmiyyətinin artmasında daim mühüm rola malik olmuşdur. IX-XII əsrlərdə Culfada sənətkarlıq və ticarət daha da inkişaf etmişdir. Culfa şəhəri XI əsrin ikinci yarısından etibarən beynəlxalq ipək ticarətində mühüm rol oynamağa başlamışdır. Həmin dövrdə Culfada təqribən 3000 ev mövcud idi və 15-20 min nəfər əhali yaşayırdı. Culfa tacirləri İran, Rusiya, Şərq ölkələri, Venesiya, Marsel və s. Avropa şəhərləri ilə ipək ticarəti edirdilər.

Culfa şəhəri Səfəvilər dövlətinin başlıca şəhərlərindən biri kimi tanınmışdır, lakin sonrakı dövrlərdə başlanan Səfəvi-Osmanlı müharibələri Culfanın iqtisadiyyatına böyük zərbə vurmuş, onun iqtisadi əhəmiyyətini xeyli azaltmış, həmçinin əhalisinin də əvvəlki dövrlərə nisbətdə xeyli sayda azalmağına səbəb olmuşdu. O cümlədən I Şah Abbasın apardığı köçürmə siyasəti Culfanın ipək ticarətində tutduğu mövqeyinə ağır zərbə vurmuş, əhalisinin İranın mərkəzi bölgələrinə köçürülməsinə səbəb olmuşdu. Alman alimi A.Oleari öz əsərində qeyd edirdi ki, I Şah Abbas Culfa əhalisini köçürməklə kifayətlənməmiş, həmçinin şəhəri dağıtmışdı.[1]

1926-cı ildən dairə mərkəzi olan Culfaya şəhər statusu 1948-ci ildə verilmişdir. Şəhərin əhalisi 1970-ci ildə 5 min nəfər, 1991-ci ildə isə 8 300 nəfər olmuşdur.

Ehtimala görə «Culfa» adı orta əsrlərdə "cükki" adını daşıyan tacir təşkilatının adı ilə əlaqədardır. Culfanın adı bəzi mənbələrdə "Culağ" kimi də çəkilir. Şəhərin adı haqqında olan digər mülahizələrə görə isə, “Culfa” adı müxtəlif variantlarda işlənib. Bəziləri bu sözün “toxucu” mənasını verdiyini, müxtəlif mənbələrdə “Cula”, “Cülahə”, “Culh”, “Culha” şəklində qeyd olunan bu sözün fonetik dəyişikliklərə uğrayaraq “Culfa” şəklinə düşdüyünü söyləyirlər. Tarixi mənbələrdə də bu şəhərdə vaxtilə toxuculuqla məşğul olunduğu göstərilir. Bu da o deməkdir ki, Culfa Şərq və Qərb arasında mühüm ticarət əlaqələrinin keçid məntəqəsi olmaqla yanaşı, burada həmçinin müxtəlif istehsal sahələri də mövcud olmuşdur.[2]

Coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Culfa, Ağ dam
Culfa şəhəri, Ağ dam

Şəhər ərazisində kəskin kontinental iqlim hakimdir.

Azərbaycanda ən yüksək (+44°C) və ən aşağı (-33°C) temperatur Culfa şəhərində qeydə alınmışdır.

İnzibati ərazi bölgüsü[redaktə | əsas redaktə]

Şəhərdə 1 prospekt, 16 küçə vardır. Son illərdə şəhərin inzibati ərazi bölgüsünə 3 məhəllə də əlavə edilmişdir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Şəhərin əhalisi 15 319 nəfər, orta sıxlıq isə 1 km²-də 255 nəfərdir.

İl Sayı
1926 625 [3]
1939 2.530 [4]
İl Sayı
1959 4.017 [5]
1970 5.431 [6]
İl Sayı
1979 6.887 [7]
1989 8.840 [8]
İl Sayı
2012 12.500

Tanınmış şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda Culfa şəhərində 5 çörək istehsalı, 1 göbələk emalı müəssisəsi, 2 şadlıq evi, bazar, 2 ticarət mərkəzi və digər istehsal, emal və xidmət müəssisələri fəaliyyət göstərir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.serqqapisi.az/index.php/iqtisadiyyat/2409-zhoezaelliklaer-yurdunun-daha-bir-zhoezael-zhushaesi-dzulfa-shaehaeri
  2. http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2011/fevral/154145.htm
  3. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1926)
  4. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1939)
  5. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1959)
  6. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1970)
  7. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1979)
  8. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1989)

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]