Qacar şahbanusu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şahbanu
Vəzifəni icra edir
Safavid Dynasty, Woman with a Spray of Flowers, circa 1575 AD.jpg
Şahənşahi Səltənətül-Dərüssalam

{{{təyin edilib}}}
Müraciət forması Əzəmətli Şahbanu Həzrətləri[1]
Səlahiyyət müddəti 1501-1978
Maaşı Şahbanu xəzinəsi

Qacar şahbanusu və ya Şahənşahül Şahbanuye-Qacariyyə (شهبانو‬‎) - Qacar imperiyası dövründə ən yüksək dövlət adlarından biridir, Qacar İmperiyasını idarə edən şahın qanuni xanımı olan əsas (baş) xanımına deyilirdi.[2] Qacariyyə Şahbanusu anlayışı XVIII əsrdə formalaşmışdır, şahın anası isə "Məhdi Ülya" adlandırılırdı. Qacarlar sülaləsinin ilk şahbanusu Ağa Məhəmməd şah Qacarın həyat yoldaşı olan Xanbacı adını almış Andriana adlı ABŞ səfirinin qızı olmuş xanımdır.[3] Sonuncu şahbanu isə Əhməd şah Qacarın sonuncu həyat yoldaşı Fatiməbanu xanım olmuşdur.[4] Məlum məsələdir ki, şahbanu adını şahın həyatda olan xanımı əldə edirdi, o vəfat edərdisə, digər bir xanımı və yaxud şahın bacısı şahbanu ola bilirdi.[5] Həyat yoldaşı vəfat edəndən və yaxud hakimiyyətdən gedəndən sonra xanım şahbanu ola bilməzdi. Şahbanu adını alan bir hökmdar xanımının nəvələri və övladları da var idi.[6] Qacar İmperiyasını tarixində 16 nəfər şahbanu olmuş və onlardan 10 nəfəri Azərbaycan Türkü olmayan başqa millətlərin nümayəndələri idilər.[7]

"Şahbanu" termini[redaktə | əsas redaktə]

Şahbanu (yaxud Şərəbanu) sözünün mənası "Şahın Xanımı" deməkdir. Qacar İmperiyası dövründə heç-vaxt tacqoyma mərasimi keçirilməmiş, yalnız son şahbanu Fərəh Pəhləviyə Tacqoyma Mərasimi keçirilmişdir. Ümumiyyətlə, Əfşarlar imperiyası dövründən 1960-cı illərə qədər tacqoyma hadisəsi baş verməmişdir. Şahbanu sözü ilk dəfə Midiya İmperiyasında istifadə edilmiş, kral ailəsi daxilində "birinci xanım" statusunun müəyyənləşdirilməsi üçün yaradılmışdır, monarxın əsas həyat yoldaşı olan şəxsə Şahbanu deyilirdi və bunu nəzərdə tutan söz "bâmbişnân bâmbişi" adlanırdı (e.ə IV əsr). İranda şahlıq devrilənədək şah şahənşah adı ilə mövcud idi. Padşah (farsca şahlar hökmdarı) titulu şahənşah və imperator titullarına uyğundur.[8]

Qərb ənənəsində Qacar hökmdarını "şah" kimi tanıyırlar, lakin Qacarlılar öz hökmdarlarına istinad etmək üçün "padşah" (imperator) və ya "xan" kimi qədim Türk sözlərini istifadə edirlər.[9] İmperatorun rəsmi adı "şah" ilə birlikdə "xan" idi (məsələn, Ağa Məhəmməd xan Qacar). Rəsmi müraciətdə padşahın uşaqları "ağa" adlandırdılar, imperiya şahzadələri (şahzadə) adını daşıyır və imperial prenslər idilər. Məsələn, Fətəli şah Qacarın oğlu Məhəmmədəli mirzə Qovanlı-Qacar, qızı Ziba bəyim. "Vəliəhd" isə atasından sonra imperiya hökmdarı olacaq övlada deyilirdi.[10] "Şahənşah" həm şaha, həm də xanımına müraciətdə deyilirdi. Məsələn, Şahənşahi Mələkcahan xanım (Məhəmməd şah Qacarın həyat yoldaşı), Ümbülxaqan xanım (Müzəffərəddin şah Qacarın xanımı). Həmçinin, Qacar şahbanusu elə Qacar padşahının səlahiyyətli nümayəndəsi idi. Eləcə də, qədim dövrlərdə olduğu kimi, XIX əsrdə türk, ərəbfars mənşəli "xanım", "xatın", "banu", "bəyim", "şəhribanu" kimi sözlərdən də istifadə olunmuşdur.[11] Bundan əlavə, padşahın anası "Məhdi Ülya" adını daşımaq üçün imperial sülalə üzvü olan yeganə şəxsidir. Qacarlarda Şahbanuluq adətləri, məvzi-ixtiyarları fərqli idi, dəyişdirilmişdi amma buna baxmayaraq, əvvəlki dövrlərdəki kimi yenə də güclü bir post olaraq qalırdı[12]

Şahbanu adı şəxsin adının yalnız əvvəlində istifadə olunurdu. Lakin elə sözlər var ki, həm əvvəldə, həm də sözdən sonra istifadə oluna bilər. Şəcərə qanunlarına əsasən, bir valideynə müraciətin rəsmi yolu bu cür idi - Dövlətli Şahənşahe Vəhdəti Aliyyəyi İsməti-Şân Həzrətləri. Bu istifadə Qacar suveren hakimiyyət anlayışını ailə hüququ kimi vurğulayır.[13] Bu məlumatlar elə XIX əsrdəQərblilərə məlum idi. XVIII əsrin sonlarında, Qacar xanədanının kişi və qadınları tərəfindən istifadə olunmuş bu ad, imperial ailəsinin görkəmli üzvləri (xüsusilə qadınlar üçün "xanım" və kişilər üçün "bəy") tərəfindən tanınmış digər adlarla əvəz olunmağa başlandı.[14]

Qacar İmperiyası[redaktə | əsas redaktə]

Qacarlar (farsca: سلسله قاجاریه) — İranda 17961925-ci illər arasında hakimiyyətdə olmuş Azərbaycanlı sülaləsidir [15][16]. Qovanlı Türk tayfasından olan Qacarlar, Monqol işğalı zamanlarında İrəvan ətrafında kök salmışlar və Səfəvi sülaləsini Azərbaycandaİranda hakimiyyətə gətirən yeddi Qızılbaş-türk tayfalarından biri olmuşlar [17].

XVI əsrin əvvələrində Azərbaycandaİranda hakimiyyəti ələ keçirən Səfəvilər indiki Azərbaycan Respublikasının ərazisini yerli türk xanlarına buraxmışlardır [18]1554-cü ildə Gəncə şəhərinin Şahverdi Soltan Ziyadoğlu Qacar tərəfindən idarə edildiyi haqda tarixi məlumatlar mövcuddur [19]. Ziyadoğulları ailəsi sonralar Qarabağa da hökmdarlıq etmişdir. 16-17-ci əsrlərdə Qacarlar Səfəvi dövlətində bir sıra rəsmi vəzifələr tutmuşlar. I Şah Abbas Səfəvi dövründə Şahsevən türk tayfaları kimi tanınan Qacarları İranın müxtəlif bölgələrinə yerləşdirmişdir və bunların bir çoxu Astarabad (hal-hazırda Qorqan) ərazisində qoyulmuşdur. 1796-cı ildə Zənd sülaləsinin sonuncu hökmdarını məğlub etdikdən sonra Ağa Məhəmməd xan Azərbaycanıİranı Qacar hakimiyyəti altında birləşdirmişdir. Qacar ​​boyları, 18. əsrdə dəvəli qolu və Koyunlu (Kovanlı) qolu olmaqla iki qoldan ibarət olan boylar birliyi olub iki qol arasında güc mübarizəsi yaşanmaqda idi. Bu mübarizəni qazanan Koyunlu qolundan Məhəmməd Həsən xan, Əfşar Xanədanının kurcusu Nadir Şahın ölümündən sonra Gilan, Mazandaran və Curcan olmaqla Xəzər dənizi sahilini alaraq Güney İranda Zend xanədanını quran Kərim xan Zənd ile mübarizə etməyə başlamışdır. Kərim xan Zənd Qacarların daxili mübarizəsindən istifadə etmək üçün Məhəmməd Həsən xanın oğlu Ağa Məhəmmədi Şirazdakı sarayında əsir götürərək Develilere dəstək vermişdir. 1758-ic ildə Məhəmməd Həsən Xan Koyunlu qolunun başına keçmiş və Zənd Xanədanı içində iştirak etmişdir. Ağa Məhəmməd, Kərim xan Zəndin ölümündən sonra 1779-da Şirazda qaçmağı bacarmış və 178-'de Çar Rusiyasını geri çevirərək Astarabadda dəvəli qolunu məğlub edərək Qacar ​​Konfederasiyasının birləşdirmişdir. 1796-cı ildə İranı birləşdirərək Tehranın paytaxtı Kaçar sülaləsini qurdu. Ağa Məhəmməd bir tərəfdən Güney İrandakı Zend Xanədanı ilə mübarizə edərək digər tərəfdən Şimali İranda hakimiyyətini genişləməyə davam etmişdir. 1785-ci ildə Xəzər dənizinin sahilini əldə etdi və mərkəzini Tehrana köçürdü.

Şahbanular[redaktə | əsas redaktə]

  • Burada Azərbaycan Türkləri Türk etnosunun bir qolu kimi başa düşülməlidir.
  • Həyat yoldaşıyla birgə dəfn edildiyi məqbərə/türbə "Həyatı" hissəsinə ən üstdə M. olaraq göstərilmişdir
  • Bu şahbanulardan bəziləri müəyyən səbəblərə görə vəfat etməmişdən əvvəl şahbanuluqları əllərindən alınıb. 5000 illik Azərbaycan tarixində ən çox şahbanusu olan padşah Nəsrəddin şahdır, ən çox xanımı, həmərxanasında kölələri olan hökmdar isə Fətəli şah Qacardır.[20]
  • Digər dövlətlərimiz və imperiyalarımızdandan fərqli olaraq, ən son hökmdarın sonuncu xanımı Şahbanuluq adını əldə edə bilməmişdir, baxmayaraq ki, qadınlar arasında təkcə Fatiməbanu xanım oğul dünyaya gətirib və soy onunla davam edib.
Şəkli Şahbanu Qızlıq ad&soyadı Əsli Həyatı Səltənət dövrü Övlad sayı Həyat yoldaşı
1 Andriana Jockinfy.jpg Xanbacı Cokinfy Andriana Rendolf Amerikalı d.1751
ö.07.11.1839
Nəcəf
21.03.1782
17.06.1797
3 Ağa Məhəmməd şah Qacar
2 Asyabanu Asya Məhəmmədxan qızı Qovanlı Azərbaycan Türkü d.21.01.1777
ö.14.08.1841
Təbriz
17.07.1797
11.12.1802
8 Fətəli şah Qacar
3 Tacəldövlət Tavuş Gürcü d.08.11.1780
ö.07.04.1881
İsfahan
11.12.1802
23.10.1834
7 Fətəli şah Qacar
4 Antoin Sevruguin 43 8 SI.jpg Mələkcahan Mələkcahan Məhəmmədqasım qızı Qovanlı Azərbaycan Türkü d.26.02.1805
ö.02.04.1873
Tehran
23.10.1834
05.09.1848
5 Məhəmməd şah Qacar
5 Mahd od Owlia.jpg İzzətdövlət İzzətdövlət Məhəmməd qızı Qacar Azərbaycan Türkü d.1829
ö.27.06.1905
Ərdəbil
05.09.1848
01.10.1849
11 Mirzə Tağı
6 Furuğəlsəltənət Ceyran Fars d.22.01.1832
ö.02.04.1873
Tehran
01.10.1849
27.12.1855
4 Nasirəddin şah Qacar
7 Anis-aldole1.jpg Ənisəddövlət Sitarəcan Türkmən d.1820
ö.1900
Gilan
27.12.1855
15.04.1867
13 Nasirəddin şah Qacar
8 Madam Ləsi Lasya Svaraj Hind d.1840
ö.02.04.1923
Məşhəd
15.04.1867
23.10.1875
1 Nasirəddin şah Qacar
9 Əminəəğdəşt Mələkcahan Məhəmmədqasım qızı Kürd d.1833
ö.1887
Kirmanşah
23.10.1875
30.06.1882
5 Nasirəddin şah Qacar
10 Fatiməcan Xatın Fatimə Nurməmməd qızı Ərəb d.25.07.1842
ö.19.08.1897
Tehran
30.06.1882
02.05.1896
2 Nasirəddin şah Qacar
11 Ümbülxaqan Tacəlmələk Kəbir qızı Mirzalı Puştunlar d.1857
ö.1925
Məkkə
02.05.1896
11.10.1900
3 Müzəffərəddin şah Qacar
12 Əşrəfxan Əşrəfxan Firuz qızı Nüsrətdövlət Özbək d.1870
ö.1944
Tehran
11.10.1900
03.01.1907
1 Müzəffərəddin şah Qacar
13 Malekeh Jahan 3.jpg Məleykəcahan Zəhra Kamran qızı Mirzənaib Azərbaycan Türkü d.30.11.1877
ö.05.04.1947
San-Remo
03.01.1907
16.07.1909
7 Məhəmmədəli şah Qacar
14 Fakhr-ol-Dowleh.jpg Məhinsəltənət Fəxrüldövlət Müzəffərəddin şah qızı Qacar Azərbaycan Türkü 07.03.1883
02.11.1955
Məşhəd
16.07.1909
04.06.1915
2 Möhsünxan Əmini
15 Lida Cahanbanu Lida Yakob qızı Brezinski Polyak d.1898
ö.1934
Tehran
04.06.1915
01.02.1922
1 Əhməd şah Qacar
16 Xanuma-Müəzzi Müəzzi Müəzzəzdövlət qızı Minuyi Urdu d.1898
ö.1970
Paris
01.02.1922
15.12.1925
1 Əhməd şah Qacar

Azərbaycan sülalələri
Shah Ismail I.jpg

Azərbaycan Dövlətçiliyi
Midiya imperiyasının bayrağı

Monarxiya
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Cetro.svg
Portal silver.svg
redaktə

Şahbanuların İmarətləri[redaktə | əsas redaktə]

Əvvəlki imperiyalardan fərqli olaraq, Qacar İmperiyasında şahbanunun yalnız bir sarayı ola bilərdi, xüsusi yay bağları yox idi. Hər-bir şahbanunun özünün sarayı olardı lakin saray dəyişdirmək adəti şahbanularda yox idi. Saraylar paytaxtların dəyişdirilməyi nəticəsində dəyişildi çünki şahbanunun imarəti mütləq paytaxt və ya paytaxtətrafı ərazidə yerləşməli idi. Vəfat etdikdən yada şahbanuluq vəzifəsi əllərindən çıxdıqdan sonra öz övladlarına (şah olan yaxud olmayan və ya qızlarına cehiz kimi) pay verirdilər.[21] Bu saraylar heç-vaxt satıla, nəyəsə görə girov qoyula bilməzdi. Lakin şahlardan fərqli olaraq, şahbanuların hamiliyində iki və yaxud daha artıq sarayı ola bilməzdi. Bu sarayların əksəriyyəti XIX əsr Qacar dövründə tikilib amma bəzilərinin tarixi hətta qədim illərə qədər gedib-çıxır və sonradan Qacarlar sülaləsi o yerləri öz ixtiyarlarına keçiriblər. Aşağıda sarayların siyasısı və bəzi əlavə məlumatlar verilmişdir. Burada şahbanular xarici qonaqları qəbul edir, yerli saray əyanları, vilayət başçıları və s. hökumət nümayəndələriylə görüşlər keçirirdilər. Tipik olaraq, bu saraylarda adətən, lüks kitabxana, tikişxana, gözəllik evi, muzey, qalereya (rəsmxana), fontanlı fəvvarələr, hovuz, bağça, qışlaq, tövlə, hamamxana köşkü, elçilik sarayı, təcrübə zalı, dəftərxana və ibadətxana mövcud idi. Bu sarayların öz işçi heyyəti mövcud idi və onlar sarayın alt hissəsindəki otaqlarda yaşayırdılar, iş məcburi deyildi.[22] Elə buna görədir ki, bəzi nüanslarda Qacar İmperiyası demokratiya baxımından hətta bir-çox Avropa dövlətlərini geridə qoyurdu. Şahbanuların sayı 16 olsa da, sarayların sayı 17-dir, çünki Ləsi xanım ard-arda özünə iki saray tikdirmişdir:[23]

Görünüş Saray Sahibəsi Ünvanı Tikilib
Kakh Yaghut Tehran.jpg Yaqutrüba Ev Xanbacı Tehran 1780
Sahebgharanie.JPG Sahibgiraniyyə Evi Asyabanu Tehran 1797
Badgir Palace (15).JPG Rüzgari-Bədgir Tacəldövlət Tehran 1802
Qajar Qasr 2.jpg Qəsri-Ailə Mələkcahan Tehran bağları 1835
Negarestan garden.jpg Nigarıstan İzzətdövlət Əlburz 1807
Saltanatabad palace.jpg Səltənətabad Köşkü Furuğəlsəltənət Tehran 1851
Shahrestanak11.jpg Şəhər Evi Ənisəddövlət Əlburz 1852
Eyn ol Doleh (Eynoldoleh).jpg Eynəldövlət Madam Ləsi Tehran 1866
عمارت بیگلر بیگی3.jpg Mahalguşə Madam Ləsi Kirman 1477
Emarate Kazemi - Arash G Tehrani.jpg Kazımı-Xudav Mülkü Əminəəğdəşt Urmiya 1871
Abyaz Palace (3).JPG Ağ Ev (Əbyaz) Fatiməxatın Gülüstan sarayı (Tehran) 1879
The Trocadero, Exposition Universal, 1900, Paris, France.jpg Fərəhabad Ümbülxaqan Tehran 1893
Baghche jough.jpg Şahbanu Baxçası Əşrəfxan Maku 1896
Masoudieh Palace (25).jpg Mabəyni-Məsudiyyə Məleykəcahan Tehran 1870
کاخ میان‌پشته.jpg Orta Ev Vətəgəsi Məhinsəltənət Gilan 1907
Green-Palace-Tehran.JPG Yaşıl Ev (Şahvənd) Lida Cahanbanu Saadabad Sarayı (Tehran) 1909
غروب در پنجره کاخ.jpg Topxana Qəsri Xanuma-Müəzzi Tehran 1918

Rolu və təsir imkanları[redaktə | əsas redaktə]

Şahbanu Qacar İmperiyasında padşahın özündən sonra ən əhəmiyyətli mövqedə idi. Hökmdarın anası İslam ənənəsinə əsasən ("Ananın haqqı Allahın haqqıdır") imperiyanın mühüm hökumət, hərbi və mədəni işlərinə əhəmiyyətli təsir göstərərdi. Məhkəmədə, öz saraylarında (çox vaxt oğullariyla birgə yaşayardılar) və dövlət məmurluğunda böyük gücə sahib idilər.[24] Şahbanu həmçinin, ənənəvi olaraq böyük iqtisadi mənbələrdən istifadə edərək, əsasən maliyyələşdirilən mühüm memarlıq layihələrinə rəhbərlik etməyə malikdir. Xüsusilə XIX əsrin ortalarındakı "Şahbanuluq Davası" olaraq bilinən bir dövrdə, bir sıra qeyri-səlahiyyətli şəxslər və ya azyaşlı hərəm qızları, şahbanuluq kimi yüksək postu əldə etmək üçün mühüm işlər görür, saray intriqaları yaradırdılar ki, buda onların sürətlə yüksəlməsi tempini artırırdı.[25] Qeyd etmək lazımdır ki, tarixə nəzər salsaq görərik ki, Şahbanuların Şahlara olan təsir imkanları çox güclü olmuşdur və tarixin bəzi dövrlərində elə Şahbanular tərəfindən imperiya idarə edilmişdir. Ümumiyyətlə isə, şahların bütün xanımları, fərqi yoxdur ki, övladı olub yoxsa yox, Bəyim adlanırdı.[26]

Qacar İmperiyasının tarixində bütün qüdrətli şahbanular arasında ən güclü və tanınmış şəxslərindən Asya bəyimi, Mələkcahan xanımı, Ləsi xanımı, Ənisəddövlət banunu və Fatiməxan xatını nümunə göstərə bilərik.

Qulları olan çoxlu hərəmxana qadınları hökmdarlarla rəsmi olaraq heç-vaxt evlənməmişdirlər. Buna baxmayaraq, ataları tərəfindən tanındıqları təqdirdə, uşaqları İslam hüququ əsasında tam qanuni sayılırdılar. Hərəmxana (الحريم من أنا همايون, Şəhvət-i Hərəmun) — lüğətdə qorunan, müqəddəs və möhtərəm yer mənasını verir. Evsaraylarda ümumiyyətlə içəri həyətə baxacaq bir şəkildə planlaşdırılmış, qadınların başqa kişilərlə qarşılaşmadan rahatca gündəlik həyatlarını davam etdirdikləri yer idi. Burada yaşayan qadınlara da hərəm deyilirdi. İslamiyyətin bu yerlərə, xüsusilə hərəmxana qadınlarıyla hər hansı bir qan bağlılığı olmayan kişilərin (naməhrəm) daxil olması qadağan idi.[27]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Almanach de Gotha. Annuaire Génèaloqique, diplomatique et statistique 1897
  2. Məmmədova Ş. Xülasət ət-təvarix Azərbaycan tarixinin mənbəyi kimi. Bakı: Elm, 1991, 120 s.
  3. AMEA M.Füzuli adına Ədəbiyyat İnstitutunun arxivi
  4. İslam ansiklopedisi. X cild, İstanbul: Milli Egitim basımevi, 1966, 785 s.
  5. XVI-XVIII-ci yüzilliklərdə Qacarların Azərbaycanın siyasi həyatında rolu
  6. [1]
  7. [2]
  8. Mahmudov Y.M. Odlar yurduna səyahət. Bakı: «Gənclik», 1980, 119 s
  9. Əliyarlı S. Tariximiz açıqlanmamış mövzuları ilə. Bakı 2012
  10. J.Zibel - Powerful Islamic Empires - Safavid, Ottoman, and Mughal
  11. Fekete L. Einführung in die persische palaographie 101 persische dokumente. Budapeşt: Akademıaı Kıado, 1977
  12. Erol Güngör. Tarihte türkler. İstanbul: Ötüken neşriyyat A.Ş., 1990, 425 s.
  13. M. E. Saltıkov-Şedrin adına Sankt-Peterburq Dövlət Kütləvi Kitabxanasının Əlyazmalar Şöbəsi, B. Dorunun kataloqu
  14. بوداق قزوينی، جواھراالخبار
  15. Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House
  16. Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1
  17. Encyclopedia Iranica. The Qajar Dynasty. Online Edition
  18. K. M. Röhrborn, Provinzen und Zentralgewalt Persiens im 16. und 17. Jahrhundert, Berlin, 1966, p. 4
  19. Encyclopedia Iranica. Ganja. Online Edition
  20. سازمان اداری حکومت صفوی يا تعليقات مينورسکی بر تذکرة الملوک، ترجمه
  21. Azərbaycan MEA A. A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun Elmi Arxivi
  22. Azərbaycan MEA A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu arxivi, inv. № 4105
  23. Алиев Ф.М. Миссия посланника русского государство А.П. Волынского в Азербайджане. Баку
  24. Бушев П.П. История посольства и дипломатических отношений Русского и Иранского государствo
  25. Иванов М.С. Очерк истории Ирана. Москва
  26. Kərimov Q. Şəriət və onun sosial mahiyyəti
  27. ابو القاسم سحاب، تاريخ زندگی شاه عباس کبير، تھران، چاپخانه علمی، 1325، 309 ص

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]