Qaraqalpaqıstan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Qaraqalpaqıstan Respublikası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qaraqalpaqıstan Respublikası
Özbəkistan
Flag of Karakalpakstan.svg
Bayraq
Coat of arms of Karakalpakstan.svg
Gerb
Əsas məlumatlar
orijinal ad Qaraqalpaq dilində: Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы,
özb. Qoraqalpog`iston Respublikasi, Қорақалпоғистон Республикаси
ölkə Özbəkistan
inzibati mərkəz Nukus
paytaxt Nukus
ərazi 164.900
əhali 200.000
əhali sıxlığı 8.3 (2009)
Xəritə
Xəritə 2
Karakalpakstan map.png

Qaraqalpak Muxtar RespublikasıÖzbəkistan Respublikasına bağlı muxtar bir respublikadır. 12 inzibati bölgəyə, 8 şəhər və 9 yerləşmə mərkəzinə ayrılmışdır.

Qaraqalpakıstan torpaqları cənub-şərqdə Özbəkistan, cənubda Türkmənistan, qərb, şimal və şərqdə Qazaxıstanla əhatə olunub. Qaraqalpakıstan tarixi Xarəzm torpaqları üzərində qurulmuşdur. Bu torpaqlar Aral gölünə tökülən Amur-Dəryanın (Ceyhun) deltası ilə iki tərəfdəki ərazidən yaranmışdır. Aral gölü Qaraqalpakıstanla Qazaxıstan arasında paylaşılmışdır. Qaraqalpakıstan Respublikası Qızılqum çölünün qərbini, Amur-Dərya deltasını və Üstyurd yaylasının cənub-şərq hissəsini əhatə edir. Qızılqum səhrası qum təpələriylə dolu çox geniş bir sahədir. Çölün cənubunda Sultan-Ulzdağ dağları uzanır (ən yüksək təpəsi 473 m).

Şəhərləri[redaktə]

Qaraqalpak Respublikasının paytaxtı ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzi olan Nukus şəhəridir. Ən önəmli şəhərləri Törtkül, Çimbay, Hocaeli, Moynak, Kongrat, BiruniTaxta Köprüdür. SSRİ dövründə də Tahiataş, Şumanay, Karauzyak, Leninabad, Akmangit, Bustanlik, Komsomolsk, Üstürte, Karatav kimi yeni şəhərlər qurulmuşdur. Sahəsi 164.900 km2 olub, əhali sıxlığı hər km2-ə 8.3 adamdır.[1]

Təbiəti[redaktə]

Qaraqalpakıstanda quru iqlim hökm sürür. Yağışlar çox azdır. İllik istilik təqribən 10-13 °C təşkil edir. Mövsümlər və gecə ilə gündüz arasındakı istilik fərqi böyükdür. Tipik bitki örtüyü step və bozqırlardan ibarətdir. Amur-Dərya deltasında isə Aralıq dənizi bitkiləri yetişir.

Əhalisi[redaktə]

Qaraqalpak Türklərinin 92%-i Qaraqalpak Muxtar Respublikasında yaşayır. Bundan başqa, Özbəkistanın Xarəzm, Fərqanə bölgələri, Türkmənistanın Taşauz bölgəsi, Qazaxıstanın bəzi bölgələri və Rusiya Federasiyasının Həştərxan bölgələrində də Qaraqalpak Birliyi vardır. Əfqanıstanda 2000 nəfər və İranda bir neçə min Qaraqalpak olduğu zənn edilməkdədir.

Tarixi[redaktə]

Qaraqalpak Türkləri, əslləri etibarilə X-XII əsrlərdə yaşayan peçeneqlərin nəvələridir. Tarixi mənbələrdə “Qara Külahlılar” və ya yalnız “Külahlılar” adı ilə keçir. XII-XIII əsrlərdə Qıpçaqlarla birlikdə Moğollara tabe olmuşlar. Qaraqalpak Türkləri aədim rus mənbələrində “Çorniye klobuki”, ərəb mənbələrində “Qarabörklü” adlarıyla xatırlanırlar. Rus mənbələrinə görə, Qaraqalpaqlar Uzlar, Peçeneqlər və Xəzərlər ilə qardaş bir qövmdür. Rəvayətə görə, Qaraqalpakların bir qismi XI əsrdə Səlcuqluların cənub və qərbə doğru reallaşdırdıqları yayılma hərəkətinə qatılmış, əksəriyyəti isə Aral Dənizi ətrafında qalmışlar.

Qaraqalpak Türkləri 1722-1740-cı illər arasında qonşu xalqların hücumlarına qarşı Pyotrdan dəfələrlə kömək istəmiş, ancaq heç bir dəstək gəlməmişdir. Yenə 1722-1744-cü illərdə bir neçə dəfə Yayın (Ural) çayı kənarındakı Rus şəhərinə hücum etmişlər. Hətta Samariyaya qədər getmişlər. 1863-cü ildə Buxarada olan Vambery “köhnə zamanda Nogayların sultanının Qaraqalpaklardan olduğunu” eşitmişdir.

1917-ci il qiyamından sonra Qaraqalpaqlar 1918-ci ildə elan edilən Türküstan Muxtar Respublikasına daxil edildilər. 1920-ci ildə Xivə xanlığı tamamilə Rusiyanın hakimiyyətinə girmiş, beləcə burada olan digər Qaraqalpaqlar da Rus hakimiyyətini qəbul etmişlər. 1924-cü ildə bura Sovetlər Birliyinə daxil edildi. 11 May 1925-ci ildə Rusiya Federasiyası içində yaradılan Qazax Sovet Sosialist Respublikasının bir muxtar bölgəsi halına gətirilmiş, ancaq bu muxtar bölgə 20 Mart 1932-ci ildə Qazaxıstandan ayrılaraq Rusiya Federasiyasına bağlı Qaraqalpak Muxtar Respublikasına çevrilmişdi. 5 dekabr 1936-cı ildə SSRİ Konstitusiyasına görə, Özbəkistana təhvil verildi. 6 İyun 1990-cı ildə Özbək SSR Ali Soveti tərəfindən “Hakimiyyət Fərmanı” qəbul edildi. 31 Avqust 1991-ci ildə Özbək soveti müstəqillik qərarı aldı və noyabr 1991-ci ildə Qaraqalpakıstan, Özbəkistana bağlı olmaq şərtilə, öz suverenliyini elan etdi. 1 Sentyabr tarixi Özbəkistan ilə birlikdə Qaraqalpakıstanda da Müstəqillik Bayramı kimi qeyd edilir. Bu gün Qaraqalpakıstan Özbəkistana bağlı muxtar bir respublikadır.

Qaraqalpak dili[redaktə]

Qaraqalpak dili Qıpçaq qrupunun Qıpçaq-Nogay As bölümünə daxildir. Səs və tələffüz xüsusiyyətləri baxımından bu cəhətlər ön plana çıxır. Yazı dili bütün Türküstan əhalisinin XIX əsrin sonuna qədər müştərək istifadə etdikləri Türkcədir. Danışıq dilləri Qazax-Qırğızcaya çox yaxındır.

Qaraqalpak yazı dili Qaraqalpakıstanın qurulması (1925) ilə başlayır. Qaraqalpak şivəsi şimal-şərqi və cənub-qərbi olmaq üzrə, əsas iki ağıza bölünməkdədir. Bir-birindən çox fərqli olmayan bu iki ağızdan başqa, Qaraqalpakıstan hüdudları boyunca, Qaraqalpak-Qazax, Qaraqalpak-Türkmən və Qaraqalpak-Özbək qarışıq ağızları vardır. Qaraqalpak dili Nogayca və Qazaxcaya çox yaxındır. Qaraqalpak dili ilk dəfə Sovet dövründə yazı dili halına gəlmiş və əvvəl ərəb hərflərinə söykənən bir əlifba inkişaf etdirilmişdir.

Din[redaktə]

Qaraqalpaqlar sünni Hənəfi məzhəbindəndirlər. İslam dinini nə vaxt qəbul etdikləri tam olaraq bilinmir. Ancaq ehtimalla, fərqli bir etnik qrup kimi ortaya çıxdıqları X və XIII əsrlər arasında qəbul etmişlər. Qaraqalpaqlar dindarlıqları ilə məşhurdur. Rus araşdırmaçıları da Qaraqalpakların Orta Asiyada yaşayan türklər arasında dininə ən çox bağlı bir birlik olduqlarını təsbit etmişlər. Nəqşibəndi, Kübrəvi, Yəsəvi və Kalender təriqətləri bölgədə olduqca təsirlidir.

Region xalqı ilə ən güclü əlaqə yaradan təriqət Kübrəviliktir. Qurucusu Nəcməddin-i Kübradır (1145-1221-ci illər). Kübrəviyə təriqətində müəyyən bir şiə nüfuzu da söz mövzusudur. Qaraqalpakıstanda təsəvvüf hələ təsirlidir. 1914-cü ildə 553 məscid olmasına baxmayaraq, indiki vaxtda bu məscidlərdən çoxu qalmamışdır. Nukus, Törtkül, Hocaeli və Çimbayda çoxlu məscidlər mövcuddur.

İstinadlar[redaktə]

  1. Qaraqalpaqıstan