Şəki dövləti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Şəki knyazlığı səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Bu məqalə sonuncu dəfə Aydinsalis tərəfindən redaktə olundu. 0 saniyə əvvəl. (Yenilə)
Şəki dövləti
təxminən VII əsrin ortaları — 1117



Shaddadid.gif
Cənubi Qafqaz XI-XII əsrlərdə
Paytaxt Şəki/Xayzan
Telavi (X əsrin əvvəllərindən)
Kiş (XI əsrin əvvəllərində)

Şəki dövləti[1][2]; Şəki məlikliyi[3][4]; Şəki şahlığı[5][6]; Şəki çarlığı[7][q 1]Cənubi Qafqazda – indiki Azərbaycan Respublikası ərazisinin qərbində, Gürcüstan Respublikası ərazisinin şərqində və Dağıstan Respublikası ərazisinin cənubunda ən geci VII əsrin ortalarından 1117-ci ilə qədər mövcud olmuş dövlət[8].

Adlanması[redaktə | əsas redaktə]

Çağdaş gürcü tarixçilərindən David Musxeleşvili qeyd edir ki, ərəb mənbələrində adı çəkilən Şəki çarlığı, gürcü mənbələrində Ereti, erməni və Bizans mənbələrində isə Albaniya çarlığı kimi göstərilir. David Musxeleşviliyə görə gürcülər bu dövləti ən yaxın qonşularının, qədim alban tayfalarından biri olan erlərin adı ilə, ərəblər bu dövləti paytaxtı Şəki şəhərinin adı ilə, ermənilər və bizanslılar isə onu bu yerdə daha əvvəl mövcud olmuş Albaniya çarlığının adı ilə tanıyırmışlar[9]. David Musxeleşvili bununla yanaşı olaraq həm də qeyd edir ki, nədənsə, “Kartlis tsxovreba”da da «bəzən “Hereti” termininin əvəzinə “Şəki” termini işlədilir»[10]; «gürcü mənbələrində X əsrə qədər Hereti barədə heç bir məlumat yoxdur»[11].

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Şəkinin adı çəkilən ilk tarixi hadisələr və Şəki yepiskopları[redaktə | əsas redaktə]

Сənubi Qafqaz XI əsrin əvvəllərində, Şəki dövləti "Albaniya çarlığı" adı ilə göstərilir, - Böyük Sovet ensiklopediyası
Сənubi Qafqaz XI əsrin əvvəllərində, Şəki dövləti "Albaniya çarlığı" adı ilə göstərilir, - Travelgeorgia.ru

IX əsr ərəb tarixçisi əl-Bəlazuri VI əsrdə baş vermiş hadisələrdən bəhs edərkən, göstərir ki İran şahı I Xosrov Ənuşirəvan öz hakimiyyəti dövründə (531-579) «Arran torpağında Şəkkən, Kəmibəran qapılarını və dudaniyyə qapılarını saldırdı»[12]. Bu Şəkinin adı çəkilən ilk iki tarixi tarixi hadisələrdən biridir[q 2]. Şəkinin adı çəkilən ikinci ilk tarixi hadisə isə erməni katolikosu II İovannesin öz katolikosluğu dövründə – 557-574-ci illərdə, Albaniya katolikosu Abbasa (551-595) ünvanladığı məktubda Şəki yepiskopu Ambakumun da adını çəkməsidir[13]. Məktubdan aydın olur ki, artıq 557-574-ci illər arasında Alban kilsəsinin tabeliyində olan 8 yepiskopluqdan birinin adı Şəki imiş və Şəki yepiskopun adı isə Ambakum imiş. Bundan sonra “Albaniya tarixi”ndə daha bir Şəki yepiskopunun – Yeliazarın, və bir də Şəkidə kiçik keşiş olmuş Mikayılın adları göstərilir. Bunlardan birincisi 683-689-cu illərdə, ikincisi isə 707-744-cü illərdə Albaniya katolikosu idi və hər ikisi katolikos kürsüsünə əyləşənə qədər Şəkidə dini fəaliyyətlə məşğul olmuşlar. “Albaniya tarixi”ndə Şəkinin vilayət, yaxud şəhər olması ilə bağlı heç bir qeyd yoxdur. Əvəzində isə VII əsr erməni müəlifi Ananiya ŞiraklıAşxaratsuyts”da Şəkini Qafqaz Albaniyasının bir vilayəti olaraq göstərir[14]. O cümlədən, VIII əsr erməni tarixçisi Gevond da Şəkinin adını vilayət olaraq çəkir – o, VII əsrin sonlarında Cənubi Qafqazda xəzrlərin hücumuna məruz qalmış vilayətlərin adlarını sadalayarkən, Şəkinin adını da göstərir və bu vilayətin Albaniya vilayəti olduğunu qeyd edir[15].

Hökmdarlığın meydana çıxması və anonim hakimlər[redaktə | əsas redaktə]

Şəkinin Albaniyanın bir vilayətindən, müstəqil bir hökmdarlığa çevrilməsi mənbələrdə ilk olaraq VII əsrin ortalarında baş vermiş bəzi tarixi hadisələrin təsvirində göstərilir. Məsələn, Bəlazuri yazır ki, Osman ibn Əffanın xəlifəliyi zamanı (644-656) Salman ibn Rəbiənin komandanlığı altında Qafqaz Albaniyasına gələn ərəblər, Kür çayını keçərək Qəbələni tutmuş, sonra isə ŞəkkənKəmibəran hökmdarları ilə vergi ödəmələri şərti ilə müqavilə bağlamışdılar[16]. Gürcü mənbələrinə görə isə VIII əsrin qırxıncı illərində gürcü çarı Arçilin himayəsi altında Tarondan Şəki vilayətinə köçmüş üç qardaş, Arçilin özünün və oğlunun ölümündən sonra vilayətin müstəqilliyinə nail olmuş və çar adlanmışdılar[17]. “Alban ölkəsinin tarixi”ndə isə Şəkidə hökmdarlığının mövcud olması faktı bir qədər də gec, yalnız IX əsrin ortaları üçün, özü də ötəri olaraq tanınır: təxminən, 820-853 arasında Albaniya katolikosu olan Davudun həmdövrü olmuş hansısa Şəki hökmdarından bəhs edilir, amma adı çəkilmir[18][19].

Ərəblərə qarşı üsyan[redaktə | əsas redaktə]

Münəccimbaşının yazdığına görə xəlifə Məmun (813-833) Xalid ibn Yezid əş-Şeybaninini Azərbaycan, Arran və Ermənistana vali göndərən zaman Şəki əhalisi üsyan qaldırmış və onun nümayəndəsini (amilini) öldürmüşdür. “Xalid onlara qarşı hərəkət etdi, baxmayaraq ki onlar Xalidə gecə vaxtı hücum etdilər, Xalid onları məğlubiyyətə uğratdı və onlardan çoxunu öldürdü. Onlar sülh təklif etdilər, Xalid onlarla ildə 500 min dirhəm ödəmələri şərti ilə sülhə razılaşdı və girov adamlar götürüb getdi[20][q 3]. Hadisənin təsvirində Şəki hökmdarının adı çəkilməsə də, fəaliyyəti qabarıq şəkildə hiss edilir. Aydındır ki, Xalidlə sülh bağlayan və ona ildə 500 min dirhəm ödəməyə boyun olan Şəki ağsaqqalları yox, hansısa Şəki hökmdarı ola bilərdi.

Adları məlum olan Şəki hökmdarları[redaktə | əsas redaktə]

Səhl ibn Sunbat, yaxud Müəvviyə ibn Səhl (?)[redaktə | əsas redaktə]

“Alban ölkəsinin tarixi”ndə Səhl ibn Sunbat haqqında və ona aid ola biləcək yalnız aşağıdakı məlumatlar var:

  • Səhl ibn Sunbatın knyaz titulu daşıması;
  • Səhl ibn Sunbatın “cəsarətli və ləyaqətli” olması;
  • Səhl ibn Sunbatın Zərmihr padşah nəslindən olan knyaz Eranşahik Smbatın oğlu olması;
  • Səhl ibn Sunbatın qardaşlarının olması və döyüşə qardaşları ilə birlikdə getməsi;
  • Səhl ibn Sunbatın 821/22-ci ildə Bərdədən çıxıb Amaras vilayətini qarət edən, min nəfərə qədər əsir alıb Mets İranika yeparxiyasına aid Şikarkar məntəqəsində möhkəmlənən ərəblərə öz qardaşları və öz qoşunu ilə səhərçağı hücum edərək əsirləri azad etməsi, ərəblərdən çoxunu qılıncdan keçirib qalanını qaçırtması;
  • 837/838-ci ildə Bağdaddan Albaniyaya gələn onikiminlik ərəb suvari qoşununu məğlub etməsi;
  • 837/838-ci ildə Babəki tutub ərəblərə təslim etməsi, əvəzində isə xəlifə tərəfindən “Erməniyə, İberiya və Albaniya” üzərində ali hakimiyyətin ona verilməsi;
  • Qelam havarını zəbt etmiş Sünik hakıminin Hayk nəslindən olması və onun da adının Səhl olması;
  • Səhl ibn Sunbatın Babəyi ərəblərə təslim etməsindən cəmi 1 il sonra “Erməniyə, İberiya və Albaniya” hakiminin “hökmdarlar ağası” Hovannesin olması[21].

Ərəb mənbələri Səhl ibn Sunbat haqqında “Alban ölkəsinin tarixi”ndəki məlumatları təsdiqlənməklə yanaşı, həm də Səhl haqqında daha ətraflı əlvə məlumatlar verir. Ən əhəmiyyətli məlumatlar aşağıdakılardır:

  • Səhlin iştirak etdiyi Babəyin tutulma səhnəsi daha geniş təsvir edilir;
  • Səhlin Kazac adlı şəhərin sahibi olması və Babəklə bu şəhərdə qarşılaşması;
  • 837-ci ildə Araz boyunca uzanan torpaqların Səhl ibn Sunbata məxsus olması;
  • Səhl ibn Sunbatın Babəyi təslim etməsi müqabilində xəlifədən “batriklərin başçısı” tütulu və xeyli pul alması;
  • O cümlədən, Səhlin oğlu Müaviyəyə Babəyin qardaşını ərəblərə təslim etdiyi üçün də mükafat verilməsi;
  • Səhlin daha əvvəl – 835-ci ildə, həqiqətən də ərəblərə qarşı vuruşması və qalib gəlməsi;
  • “Alban ölkəsinin tarixi”ndən fərqli olaraq, Səhl ibn-Sunbatın həm də “əl-Ərməni” kimi təqdim edilməsi.

“Alban ölkəsinin tarixi”ndə Səhl ibn Sunbatın əcdadı kimi təqdim edilən Zərmihr bütün tədqiqatçılar tərəfindən vaxtilə, mehrani Vardanın arşak xanədanından 60 nəfəri nahara dəvət edərək, onlara "zəhərli çörək" verib hamısını məhv edərkən sağ buraxdığı yeganə nümayəndənin adı hesab edilir. Lakin unutmaq olmaz ki, “Alban ölkəsinin tarixi”ndə padşah nəslindən olan daha bir Zərmehrin də adı çəkilir: Deyləm hakiminin oğlu Zərmehr-i Varaz Kürdakean, – o, Albaniyada Albaniya çarının bağışladığı torpaqlarda məskunlaşmışdı.

Səhl ibn Sunbata xəlifə tərəfindən “Erməniyyə, İberiya və Albaniya üzərində” ali hakimiyyətin verilməsini göstərən “Alban ölkəsinin tarixi”ndə, cəmi 1 il sonra adı çəkilən 3 ölkə hakiminin artıq “hökmdarlar ağası” Hovannesin olması qeyd edilir. Bundan sonra tarix səhnəsində uzun müddət Səhl ibn Sunbatın adına təsadüf olunmur. Yalnız X əsrin ikinci yarısı – X əvvəllərində yaşamış erməni tarixçisi Tovma Artsruni, 980-cı ildə yazmağa başlıadığı əsərində Səhl ibn Smbatın 854-cü ildə Xaçın hakimi AtrnersehArtsakdakı Ktiş hakimi Yesai əbu Musa ilə birlikdə ərəb sərkərdəsi Buğa əl-Kəbir tərəfindən tutularaq Xilafətin paytaxtına aparıldığını yazır[22]. Lakin eyni hadisə barədə məlumat verən ərəb mənbəsi Samirəyə göndərilənlərin adları arasında Səhlin yox, oğlunun – Arran patriki Müəvviyə İbn Səhl, ibn Sunbatın adını çəkir[23]. Mümkündüqr ki, Tovma Artsruni mətndə Müəvviyənin adını buraxmış, əvəzində mətndə yalnız Müəvviyənin atasının adı qalmışdır; əgər belədirsə, deməli, Tovma Artsruninin Şəki hakimi kimi təqdim etdiyi şəxs, İbn əl-Əsirdə Arran batriki kimi göstərilir; Səhl ibn Sunbat isə Babəyi ərəblərə təslim edəndən 1 il sonra artıq həyatda olmamışdır.

Tarixi mənbələrdə Səhl ibn Sunbat haqqında verilən məlumatlar yalnız Araz çayı ətrafındaki ərəzilərlə bağlı olsa da, Tovma Artsruninin Səhl ibn Sunbatı Şəki hakimi kimi təqdim etməsi həqiqətən də mübahisəlidir. Lakin bir çox tədqiqatçılar bunu ciddi qəbul edirlər. O cümlədən, Vladimir Minorski də Şəki vilayəti hüdudlarının Sunbatman adlı qalada qurtarmasını və bu qalanın adının da “Sunbat evi” mənasını daşımasının birbaşa Səhl ibn Sunbatla əlaqəli ola biləcəyini əsas götürərək, Tovma Artsruninin yazdığını ciddi qəbul etmişdir.

Atrnerseh[redaktə | əsas redaktə]

Katolikos İohann Drasxanakertsinin verdiyi məlumata görə, artıq, 909-cu ildə Şəki hökmdarı Adarnerseh idi. Müvafiq dövrdə yaşamış Katolikos İohann bilavasitə hadisələrin iştirakçısı olub. 909-cu ildə sacilərin təqiblərindən qaçaraq Şəki hökmdarı Adarnersehə sığnmışdır[24].

X əsr ərəb müəllifi İbn Rüstə isə yazır ki, Xayzan şəhərində üç dinə sitayiş edən və Adzarnarse adlanan çar var. O, cümə günü müsəlmanlarla, şənbə günü yəhudilərlə, bazar günü isə xristianlarla ibadət edir. Mənbəni ruscaya tərcümə edən N.A.Karaulova bu hökmdarın Şəki hökmdarı Adernerse ilə eyniləşdirir. Bu baxımdan İbn Rüstəyə istinadən Xayzan şəhəri ən azı Şəki dövlətinin yay iqamətgahı hesab edilə bilər.

X əsr ərəb tarıxçisi və coğrafiyaşünas-səyyahı Məsudi isə Şəki vilayətinin Sanariya ilə Qəbələ arasında yerləşdiyini, vilayət əhalisinin xristian olduğunu, lakin vilayətdə ticarət və s. işlərlə məşğul olan müsəlmanların da yaşadığını göstərməklə yanaşı həm də qeyd edir ki, onun kitabının yazıldığı vaxt – 944-cü ildə, şəkililərin hökmdarı Atrnerseh ibn Hamam idi[q 4].

Gürcü mənbəsindən Yusif ibn Əbu-s-Sacın yürüşündən bir neçə il sonra xorepiskop I Kvirikenin Abxaz çarı III Konstant ilə birlikdə Şəkiyə qarşı müharibəyə başladıqları qeyd olunur: “...bir neçə il keçəndən sonra ölkə qaydaya düşən kimi, xorepiskop Kvirike Abxaz çarı Konstantı çağırdı, onlar Heretiyə daxil olub Vejini qalasını mühasirə etdilər. Abxaz çarı yüksəkliklər olan yerdən, Kvirike isə aşağı tərəfdən (qalaya) yaxınlaşdılar. Mühasirə başa çatmaqda və qala alınmaqda ikən Adarnase patriki gəldi və “Paraskeviscvari”də (“Cümə-xaçı”) barışıq təklif etdilər. (Adarnarse) Abxaz çarına Arişi, Qavazani, Kvirikeyə isə Orçobini verdi...” Vaxuşti Baqrationinin verdiyi məlumata görə, itirilmiş əraziləri bir müddət sonra Şəki çarı geri almışdır. Vaxuşti yazır ki, Kaxeti korikozu (xorepiskopu) I Kvirike ərəb əmirinin köməyi ilə gücləndiyi zaman Şəki çarı Adarnase (Adarnerseh) özünü çar adlandırmağa cəsarət etməyib, yalnız patriki titulunu daşıyırdı. Adarnasenin oğlu və şah qızı Dinarın əri (burada Adarnersehin oğlu İşxan nəzərdə tululmur. Vaxuştiyə görə, sonralar Şəki çarı olan İşxan Adarnasenin oğlu yox, nəvəsidir Sacilərin Kaxetiyə növbəti yürüşü zamanı Kvirikenin və çar Konstantın ələ keçirdiyi Hereti ərazilərini yenidən tutdu və yenidən çar adlanmağa başladı. M.D.Lordkipanidze Sacilərin bu yürüşünün təxminən 936-cı ildə baş verdiyini güman edir.

Gürcü mənbəsindən Şəki çarı Adarnersehin eristavlar eristavı Qurgenin bacısı, şah qızı Dinar ilə ailə qurub Kartli çar ailəsi ilə qohumluq əlaqələri yaratdığı məlum olur.

Bəzi müasir tədqiqatçılar Məsudinin “şekinlər şahı Adarnerse ibn Hammam” haqqında məlumatına istinad edərək Adarnersehin I Qriqor Hammamın oğlu və varisi hesab etmişlər. Əslində isə A.Y.Krımskinin qeyd edildiyi kimi Adarnerseh II Qriqor Hammamın oğlu, Sahaqın nəvəsi, I Qriqor Hammamın nəticəsi idi.

İşxanik – Əbu Əbd ül-Malik[redaktə | əsas redaktə]

Ərəb mənbəsindən artıq 955-ci ildə Şəki hakiminin İşxan olduğu məlum olur. Deməli, çar Adarnersehin hakimiyyəti 944-955-ci illər arasında başa çatmış və çarlıq taxtında onun oğlu İşxan, əyləşmişdir. T.Q.Papuaşvili İşxanın 943-960-cı illərdə A.Y.Krımski isə 950-960-cı illərdə hakimiyyətdə olduğunu hesab edirlər. Gürcü mənbəsindən Şəki hökmdarı İşxanın (İşxanikin) eristavlar eristavı Qurgenin bacısı oğlu və anasının çar qızı Dinar olduğu məlum olur . M.Kalankatuklu isə “İşxan adlanan Sevadanı” Adarnersehin qardaşı, II Qriqor Hammamın oğlu olduğunu göstərir.

Gürcü mənbəsi Şəki çarı İşxan (İşxanik) haqqında çox qısa, lakin son dərəcə mühüm məlumat verir: “İşxanikin çarlığınadək Heretidə əvvəl başdan hamısı kafir (dönük-“erməni küfrü”) idi. İşxanik isə eristavlar eristavı Qurgenin bacısı oğlu idi və anası şah qızı Dinar (onu və yaxud onları) pravoslavlığa (diofizit-xalkidon - Ş.H.) döndərdi. Bu zaman Salarilər Bərdə və Adarbadaqanı (Azərbaycan) ələ keçirdilər”.

İbn Havqəlin verdiyi məlumata görə, Salarilər dövlətinin banisi Mərzban ibn Məhəmməd ibn Müsafirin (941-957) vəziri Əbu-1-Qasım Əli ibn Cəfər Azərbaycana tabe digər vilayətlərlə yanaşı Şəki və Xayzan vilayətlərindən aşağıdakı miqdarda vergi alırdı:

1. Şirvanşah hakimi və şahı Məhəmməd ibn Əhməddən 1 milyon dirhəm; eyni şərtlərlə bu miqdarda məbləğ Əbu Abdulməlik adlanan Şəki hakimi Asxasdan (İsxas-İşxan); 2. Xayzan hakimi Əbu Qasım Xayzanlıdan borc qalıqları ilə birlikdə 4 milyon dirhəm (Z.M.Bünyadov 400 min dirhəm yazır - 73, s. 134- 135). O, məbləği azaltmaq istədi və öz xahişləri ilə (hamını) təngə gətirməyə başladı. Bu səbəbdən onun hərəkətlərinə cəza olaraq, ödəməli olduğu məbləğə daha 300 min dirhəm və 100 zərxarə rum paltarı əlavə olundu. Yuxarıda qeyd edilmişdi ki, Xayzan şəhəri və vilayəti əvvəlcə Şəki çarlığı tərkibində olub. İbn Havqəlin məlumatından isə göründüyü kimi, artıq X əsrin 40-50-ci illərində Xayzan yenidən birbaşa Salarilərə tabe vilayətə çevrilmiş və onun hakimi Əbu Qasımın Şəki hakimi İşxandan heç bir asılılığı olmamışdır.

Anani Mokasi 958-ci ildə yazdığı məktubunda İşxaniki Albaniya hökmdarı adlandırıb.

İlkin mənbələr çar İşxanın hakimiyyətinin sonları ilə bağlı heç bir məlumat vermir. Həmçinin, onun neçənci ilədək hakimiyyət başında olduğunu dəqiq müəyyənləşdirmək olmur.

Lakin çar İşxanın hakimiyyətinin sonuncu ilini müəyyənləşdirmək üçün Anani Mokasinin məlumatını nəzərdən qaçırmaq olar; 958-ci ildə Albaniyada (müvafiq dövrdə alban və erməni mənbələri bu adda məhz Şəki çarlığını nəzərdə tutur) antixalkidonçuluğun yenidən zəfər çalmasını bilavasitə İşxanın hakimiyyətinin başa çatması ilə əlaqələndirmək daha düzgün olardı. Burada iki mümkün versiya yaranır ki, bunlardan birincisi xalkidon təriqətinin tərəfdarı olan çar İşxanın vəfatından sonra, yəni 958-ci ildə ölkədə yenidən antixalkidonçuluğun zəfər çalmasıdır, ikincisi isə xalkidonçuluğa qarşı qüvvələrin təzyiqi altında (sui-qəsd ehtimalı istisna olunmur) 958-ci ildə çar İşxanın hakimiyyətinə son qoyulmasıdır.

İoann Sənəkərim (?)[redaktə | əsas redaktə]

M.Kalankatuklu yazır ki, İşxan dünyaya dörd oğul gətirdi:Yovhannesi, Qriqoru, Adarnersehi və Filippi. “Allah-təalə İşxanın böyük oğlu Senekərim adlanan Yovhannesi seçib onu çarlığa layiq gördü; Allah-təalənin bu buyuruğu Senekərimin vasitəsilə çoxdan yox olmuş çarlığı bərpa etdirdi. İran şahı onu təmtəraqlı və qiymətli hədiyyələrlə təltif etdi və ona öz atasının tacını və atını göndərdi. Elə həmin il Davud adlı Yunan magistri bu allahsevər ərə gözəl tac və çar əbasını göndərib, ona hörmət göstərdi və katolikos onun çarlığına öz razılığını verdi”

A.Y.Krımski “Davud adlı Yunan magistri”ni gürcü mənbəsi “Kartlis tsxovreba”ya görə 966-cı ildə vəfat etmiş David Magistros ilə eyniləşdirir və buna əsasən Senekərimin 960-965-ci illər arasında “çoxdan yox olmuş çarlığı” bərpa etdiyini müəyyənləşdirir.

İbn Havqəl Senekərim adı altında eyni zamanda iki şəxsi, iki vilayətin hakimini qeyd edir: “Rab ərazisinin hakimi İbn-Suvar adlanan Sanxarib” və “Xacin hakimi Sanxarib” (42, s. 105). A.Y.Krımski Rab ərazisini Sanariya ilə, onun hakimi Sanxarib ibn Suvarı isə Sevadanın (İşxanın) oğlu Senekərim ilə eyniləşdirir. Lakin Xacin/Xaçın hakimi Sanxaribin kimliyi barədə heç bir fikir irəli sürmür. Hərçənd, Senekərimin bərpa etdiyi çarlığın tərkibinə Kürün sağ sahilində yerləşən Xaçın ərazisinin daxil olması mümkün idi və Sanariyadan fərqli olaraq bu ehtimal daha inandırıcı görünür. Lakin Kaxeti (Sanariya) xorepiskoplarını ardıcıl qeyd edən gürcü mənbələrinə Senekərim məlum deyil.

M.Kalankatuklu istisna olmaqla, ilkin mənbələr Senekərimin çarlıq illəri və onun neçə il hakimiyyət başında olması haqqında heç bir məlumat vermir. A.Y.Krımski yenə M.Kalankatukluya istinad edərək Senekərimin təxminən 999-cu ilədək hakimiyyət başında olduğunu hesab edir. Daha doğrusu, 999-cu ilədək hadisələri ardıcıl izləyən “Albaniya tarixi”nin üçüncü hissəsinin ( Kalankatuklu, III, 20) Şəki/Hereti çarı Senekərimin hələ sağlığında ikən yazıldığını qeyd edir.

Çox güman ki, Albaniya tarixində Senekərimin fəaliyyəti şişirdilmişdir. Onun bərpa etdiyi Alban çarlığı isə əslində Xaçın ərazisi ilə məhdudlaşmışdır. Şəkidə isə İşxannikin ölümündən sonra, gürcü mənbələrinin göstərdiyi kimi hakimiyyət nənəsinin – şahzadə Dinarın əlində olub.

Dinar[redaktə | əsas redaktə]

Kvirike[redaktə | əsas redaktə]

Qaqik[redaktə | əsas redaktə]

Axistan (Aqsartasn, Axsartan)[redaktə | əsas redaktə]

Kvirike[redaktə | əsas redaktə]

Asat və Şot Qriqolisdzelər[redaktə | əsas redaktə]

X əsrin ikinci yarısında İbn Havqəl tərəfindən tərtib olunmuş bu xəritədə Şəki də göstərilir.
Hökmdarın adı Hakimiyyətdə olduğu dövr "Şəki hökmdarı" kimi göstərilir "Albaniya çarı" kimi göstərilir "Ereti çarı" kimi göstərilir "Kaxeti çarı" kimi göstərilir
Anonim Osman ibn Əffanın xəlifəliyi dövründə (644-656) əl-Bəlazuri
Anonim Albaniya katolikosu IV Davudun katolikosluğu dövründə (təxminən, 820-853) "Alban ölkəsinin tarixi"
Səhl ibn Sunbat 822-854 Tovma Artsruni "Alban ölkəsinin tarixi"
Qriqor Hammam IX əsrin 2-ci yarısı "Alban ölkəsinin tarixi", Stepanos Taronetsi, Stepanos Orbelian Eredvi kəndindəki kilsənin kitabəsi
Atrnerseh 910 - X əsrin ortaları[25] Məsudi Hovanes Drasxaakertsi "Kartlis tsxovreba"
İşxanik - Əbu Əbd ül-Malik (Artnersenin oğlu, Hamamın nəvəsi) 944-951 İbn Xaykal Stepanos Orbelian, Konstantin Porfiroqent, Ananiya Mokatsi
İoann Sənəkərim 951-959
II Kvirike (Kaxetiya çarı) ? - 1009 Samuel Anetsi Vardan "Kartlis tsxovreba"
Axistan (Aqsartasn, Axsartan), Qaqikin oğlu 1058-1084 Sədrəddin Əli əl-Hüseyni, Münəccimbaşı "Kartlis tsxovreba"
Qriqolisdze Asat və Şot ?-1117 "Kartlis tsxovreba"

Ərazisi[redaktə | əsas redaktə]

Orta əsr gürcü mənbələri Şəki çarlığının sabit sərhədlərini aşağıdakı şəkildə təsvir edir: Şərqdə İori çayı mənsəbi, Əyri çayın mənsəbinədək Alazan çayı, Əyri çay; qərbdə Debed çayının Xrami ilə birlikdə Kürə qovuşduğu mənsəbi (Ağstafa rayonu ərazisi), Xunanın qarşı tərəfindən Samebis-xevi çayının İoriyə qovuşduğu mənsəbinədək uzanan sərhəd xətti, Samebis-xevi çayı boyunca Şuamta dağlarınadək, dağın əks tərəfində Turdos-xevi çayı boyunca Qulqulayadək, Ştoris-xevi çayı; şimalda Dağıstan, Didoeti, Tuşeti boyunca Qafqaz dağları; cənubda Kür çayı.

982/983-cü ildə yazılmış anonim mənbədə – “Hüdud əl-aləm”də, Şəki 70 fərsəx uzunluğu olan bir vilayət kimi təqdim edilir. Mənbədə Şəki ilə Tiflis arasında uzunluğu 20 fərsəx olan Sanar vilayətinin yerləşməsi, Qəbələnin isə Şəki-Şirvan-Bərdə arasında olması, Şəki vilayəti əhalisinin müsəlman olması, amma burada həm də “kafir”lərin yaşaması, vilayət hüdudlarının Arranın paytaxtı Bərdə şəhərinin qapısı qarşında yerləşən və nə vaxtsa rusların düşərgəsi olan[q 5] Mübarəki adlı böyük kəndən başlamaqla (“əvvəli-həddi”) Sunbatman adlı möhtəşəm qala-şəhərdə bitməsi (“axiri-həddi Şəki”), vilayət ərazisində Bərdədən çox da uzaqda olmayan Suq əl-Cəbəl adlı şəhərin olması da qeyd edilib[26]. Vladimir Minorski hesab edir ki, Sunbatman qala-şəhərinin adı “Sunbatın evi” mənasını daşıyır və birbaşa Səhl ibn Sunbatla bağlıdır[27][28].

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Rusca mənbələrdə:
    • Şəki knyazlığı (
    1. Усейнов М. А. Памятники азербайджанского зодчества. — Гос. изд-во архитектуры и градостроительства, 1951. — С. 8. — 162 с.,
    2. Восканян С. С. Очерк истории армяно-азербайджанских этнополитических отношений. — ВолГУ, 2002. — С. 26. — 409 с.
    3. Пономарев Б. Н., и др. История СССР с древнейших времен до наших дней. — Наука, 1966. — Т. 1. — С. 420.
    4. Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — С. 116. — 296 с.
    5. Шихсаидов А. Р., Аликберов А. К., Бобровников В. О. Дагестан и мусульманский Восток: сборник статей. — Издательский дом Марджани, 2010. — С. 66. — 430 с.
    6. Маковельский А. О. История логики. — Москва: Наука, 1967. — С. 237. — 501 с.
    7. Исмаил М. История Азербайджана (Краткий обзор с древней до 1920 г.). — Баку: Азербайджанское государственное издательство, 1995. — С. 17. — ISBN 5-552 01428-6.
    );
    • Şəki çarlığı (
    1. Алиев Ш. Ингилойцы – кто они?(rus.). — 2013.
    2. Мамедова Ф. Дж. Кавказскии Албания и албаны. — Баку, 2005. — С. 395, 397. — 500 экз. — ISBN 9952-8073-0-9.
    3. Греков Б. Д. Очерки истории СССР 9 - 13 вв.. — М.: Академии наук СССР, 1953. — Т. 3. — 998 с.
    4. Дружинин Н. М., Греков Б. Д. 1 // Очерки истории СССР. — М., 1956. — Т. 3. — С. 649, 975.
    5. Историческая география Азербайджана. — Баку: Ėлм, 1987. — С. 64. — 146 с.
    6. Гумба Г. Кавказская Албания по «Ашхарацуйцу» Вардана Вардапета (XIII в.)(rus.) // Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների. — № 9. — С. 72-73. — ISSN 0320-8117.
    7. Ольденбург С. Ф., Крачковский И. Ю. Сергею Федоровичу Ольденбургу: к пятидесятилетию научно-общественной деятельности, 1882-1932 : сборник статей. — Изд. Академии наук СССР, 1934. — С. 302. — 642 с.
    );
    • Şəki əmirliyi (
    1. Исмаил М. История Азербайджана (Краткий обзор с древней до 1920 г.). — Баку: Азербайджанское государственное издательство, 1995. — С. 23. — ISBN 5-552 01428-6.
    )
  2. Ziya Bünyadovun “Azərbaycan IIV-IX əsrlərdə” kitabında «ilk dövrlərin ən yaxşı və mötəbər məxəzlərindən biri hesab olunan Bəlazuridən (əl-Bəlazuridən) götürül»məsi göstərilməklə belə bir cümlə getmişdir: «Bundan sonra I Qubad özü Arrana gəldi, burada Beyləqan, Bərdə, Qəbələ, Dərbənd və Şəki şəhərlərini salıb möhkəmləndirdi» (Bünyadov Z. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə. — Bakı: Şərq-Qərb, 2007. — Səh.: 52. — 25.000 nüsx. — ISBN ISBN 978-9952-34-085-3.) Bu Şəkinin adının bir qədər də əvvəlki tarixi hadisələrin təsvirində çəkilməsi kimi qəbul edilə bilərdi. Lakin müvafiq hissənin Hikmət Əkbərov tərəfindən edilmiş tam tərcüməsində Şəkinin adı yoxdur: «Onun ardınca (Şah) Qubad buraya gəldi. Arranda Beyləqan şəhərini və ölkənin əsas şəhəri sayılan Bərdəni və Qəbələni- yəni Xəzər şəhərini saldırdı. Daha sonra o, Şarvan vilayəti ilə Alan qapısı arasında çiy kərpicdən sədd tikdirdi və həmin çiy kərpicdən tikilmiş səddin boyunca 360 şəhər saldırdı ki, bu şəhərlər də Bəbu-l-Əbvab salınandan sonra dağıdıldı.» (əl-Bəlazuri Kitəb futuhi-l-buldən; Ərməniyyənin fəthi // Orta əsr ərəb mənbələrindən Azərbaycan tarixinə aid materiallar. — Bakı: Nurlan, 2005. — Səh.: 105. — 200 nüsx.)
  3. Münəccimbaşı hadisənin tarixini 820-ci il göstərir və bütün tədqiqatçılar bunu ciddi qəbu ediblər. Lakin, məsələ burasındadır ki, Xalid Cənubi Qafqazda ən azı 4 dəfə qubernator olmuşdur (813/814-cü ildə, 828-832-ci illərdə, az müddət 841-ci ildə və bir daha xəlifə əl-Vasiqin (842-845) dövründə) (Ter-Ghewondyan, Aram (1976). The Arab Emirates in Bagratid Armenia, Transl. Nina G. Garsoïan, Lisbon: Livraria Bertrand, 28. OCLC 490638192.) və Xalidin 820-ci ildə Cənubi Qafqazda olması barədə heç bir məlumat yoxdur. Buna görə də, Şəki əhalisinin Xalidə qarşı üsyan etdiyi tarix 813/814-cü il üçün daha uyğun görünür.
  4. Məsudidən azərbaycan dilinə edilən bir tərcümədə: Azər ibn Nəbih ibn Mühacir
  5. Ruslar Bərdəni 943-cü ildə tutmuşdular.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mahmudov Y. M. Azərbaycan: qısa dövlətçilik tarixi. — Bakı: Təhsil, 2005. — Səh.: 22. — 1.000 nüsx.
  2. Əliyev Ş. H. Şimal-Qərbi Azərbaycan: ingiloylar (I kitab: Ən qədim zamanlardan XIII əsrin ortalarınadək). — Bakı: Təhsil, 2007. — Səh.: 2, 6, 8, 82, 89, 100, 197. — 1.000 nüsx.
  3. Şahin Fazil Fərzəlibəyli XV əsr Azərbaycan dövlətlərinin quruluşu. — Təkmilləşdirilmiş II nəşri. — Bakı: "Elnur-P" mətbəəsi., 2003. — Səh.: 7. — 500 nüsx.
  4. Azərbaycan tarixi. — Bakı: Elm, 2007. — II  cild. — Səh.: 269. — ISBN 978-9952-448-34-4.
  5. Şərifli M.X. IX əsrin II yarısı – XI əsrdə Azərbaycan feodal dövlətləri. — Bakı, 2013. — Səh.: 75.
  6. Əliyev Ş. H. Şimal-Qərbi Azərbaycan: ingiloylar (I kitab: Ən qədim zamanlardan XIII əsrin ortalarınadək). — Bakı: Təhsil, 2007. — Səh.: 28, 29, 30. — 1.000 nüsx.
  7. Əliyev Ş. H. Şimal-Qərbi Azərbaycan: ingiloylar (I kitab: Ən qədim zamanlardan XIII əsrin ortalarınadək). — Bakı: Təhsil, 2007. — Səh.: 99, 107, 108, 120, 121, 122, 125, 127, 129, 130, 131,. — 1.000 nüsx.
  8. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982. — С. 37.
  9. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982. — С. 38.
  10. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982. — С. 37.
  11. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982. — С. 36.
  12. əl-Bəlazuri Kitəb futuhi-l-buldən; Ərməniyyənin fəthi // Orta əsr ərəb mənbələrindən Azərbaycan tarixinə aid materiallar. — Bakı: Nurlan, 2005. — Səh.: 106. — 200 nüsx.
  13. Moisey Kalankatuklu. II kitab // Albaniya tarixi. — Bakı: AVRASİYA PRESS, 2006. — S. 296. — Səh.: 130. — 10.000 nüsx. — ISBN 9952-421-52-2 , 978-9952-421-52-1.
  14. Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому). — СПб., 1877.
  15. Гевод История халифов. — СПб., 1862.
  16. əl-Bəlazuri Kitəb futuhi-l-buldən; Ərməniyyənin fəthi // Orta əsr ərəb mənbələrindən Azərbaycan tarixinə aid materiallar. — Bakı: Nurlan, 2005. — Səh.: 113. — 200 nüsx.
  17. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982. — С. 35, 36.
  18. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982. — С. 37.
  19. Moisey Kalankatuklu. II kitab // Albaniya tarixi. — Bakı: AVRASİYA PRESS, 2006. — S. 296. — Səh.: 341. — 10.000 nüsx. — ISBN 9952-421-52-2 , 978-9952-421-52-1.
  20. Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — С. 116. — 296 с.
  21. Мовсес Каланкатуаци. Книга третья // История страны Алуанк. — Ереван, 1985.
  22. C.Dowsett. A Neglected Passage in the "History of Albanians".— Bulletin of the School of Oriental and African Studies —University of London, V. 19, No. 3, 1957 — p. 463 ("Among theprisoners captured by Boga al Kabir in 854 John Catalicos and Tovma Arcrunimention three Albanian princes: Atrnerseh, lord of Xacen, Sahl son of Smbat, lord of Sake, and Esay Abu Muse, lord of Ktis in Arcax.
  23. Материалы по истории Азербайджана из Тарих-ал-камиль (полного свода истории) Ибн-ал-Асира. Баку. АзФан. 1940.
  24. Иованнес Драсханакертци. История Армении. Ереван. 1986 , qeyd 60
  25. Bax: qeyd 60
  26. § 36. Arminiya and Arran // Hudud al-'Alam 'The Regions of the World'. — 2015 — P. 144. — ISBN 978-0-906094-03-7.
  27. V. Minorsky. Caucasia IV // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. — University of London, 1953. — С. 506.
  28. Commentary § 35-36 // Hudud al-'Alam 'The Regions of the World'. — 2015 — P. 400. — ISBN 978-0-906094-03-7.


Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]