Şəki dövləti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Şəki knyazlığı səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tireless Contributor Barnstar.gif
Laboratoriya.jpg
Məqalənin laboratoriya səhifəsi
Məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün kömək edin!
Şəki dövləti
Çarlıq
Coatof Mihranids.png
ən geci VII əsrin ortaları — 1117


BagrationCOA.JPG
 
Shirvan.png
 
Flag of the Ilkhanate.svg
Rani bayrağı.gif Şəkinin gerbi.jpg
Rani bayrağı[qeyd 1] Şəki xanlarının sarayının tavanında Sfinks təsviri[qeyd 2].
Kingdom of Shaki-Kakheti (XI-XII).jpg
paytaxt Xayzan, Şəki, Telavi (XI əsrin ikinci yarısında), Kiş (XII əsrin əvvəllərindən)
Böyük şəhərləri Şəki, Vecini, Telavi, Kvetera, Xayzan, Kiş, Xornabuci, Tianeti
Din xristianlıq, islam
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə mehranilər, arevmanelilər
ranlar çarı, yaxud Şəki hökmdarı
 -  Atrnerseh
 -  İşxan Əbu Əbdülmalik
 -  Dinar
ranlar və kaxlar çarı, yaxud Şəki-Kaxeti hökmdarı
 -  Böyük Kvirike
 -  Qaqik
 -  I Axsartan
 -  II Kvirike
 -  II Axsartan
Kiş qalasının rəhbərləri
 -  Asat Qriqol oğlu və Şot Qriqol oğlu
Bugünki dövlətlər Flag of Azerbaijan.svgAzərbaycan
Flag of Georgia.svgGürcüstan
Flag of Russia.svgRusiya
Tarix
 - ən geci VII əsrin ortaları Hökmdarlığın meydana çıxması
 - 1008; 1010-1014/1015 III Baqrat tərəfindən tutuldu
 - ən geci 1032/1038-ci ildən Kaxeti ilə birləşdi
 -  1104 Kaxeti IV David tərəfindən tutuldu
 -  1117 Kiş qalası IV David tərəfindən tutuldu
Hansı dövlətin ərazisində yaranmış və sonda ərazisi hansı dövlətin ərazisinə qatılmışdır:
Qafqaz Albaniyası
Gürcüstan çarlığı
Şirvanşahlar dövləti
Hülakülər dövləti

Şəki dövləti[1][2]; Şəki məlikliyi[3][4]; Şəki şahlığı[5][6]; Şəki çarlığı[7][qeyd 3] — indiki Azərbaycan Respublikası ərazisinin şimal-qərbində, Gürcüstan Respublikası ərazisinin şərqində və Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikası ərazisinin cənubunda ən geci VII əsrin ortalarından 1117-ci ilə qədər mövcud olmuş dövlət.

Mənbələrdə ilk olaraq ərəblərin VII əsrin ortalarında Cənubi Qafqaza etdikləri yürüşlərindən bəhs edilərkən adı çəkilir. Daha sonra gürcü mənbələrində IХ əvvəlləri üçün Şəkidə çarlığın meydana çıxması göstərilir. “Albaniya tarixi”ndə isə Şəki hökmdarlığının mövcud olması faktı IХ əsrin ortaları üçün xatırlanır.

IХ əvvəllərində Şəki hökmdarı Qriqor Hammamın oğlu Atrnerseh, həmin əsrin ortalarında isə Atrnersehin oğlu İşxan Əbu Əbdülmalik olmuşdur. XI əsrin onuncu illərinin əvvəlləri üçün isə mənbələrdə çariça Dinarın adı çəkilir. Dinar Atrnersehin arvadı və İşxan Əbu Əbdülmalikin anası idi, XI əsrin onuncu illərində onun 90-dan çox yaşı olmalı idi.

XI əsrin birinci rübündə Şəki iki dəfə gürcü çarı III Baqrat (1008–1014/15) tərəfindən tutulmuş, onun ölümündən sonra (1014/15) isə yenidən müstəqillik əldə etmiş, az sonra – XI əsrin otuzuncu illərinin əvvəllərindən geç olmayaraq Kaxeti ilə birləşmişdir.

Yeni dövlət gürcü mənbələrində “Hereti-Kaxeti”, yaxud “Kaxeti”, digər mənbələrdə isə əvvəlki kimi yenə də “Şəki” yaxud, “Albaniya”, adlanırdı. Yeni dövlətin hökmdarları “ranların və kaxların çarı” tütulunu daşıyırdılar[8]. Birləşməyə qədər isə Şəki hökmdarlarının titulu “ranların çarı[9], yəni “albanların çarı” olmuşdur. Birləşmə 1104-ci ilə qədər – gürcü çarı IV David tərəfindən Kaxetinin tutulmasına qədər davamlı olmuş, birləşmiş dövlətin birinci hökmdarı Böyük Kvirikedən sonra onun bacısının oğlu, nəvəsi, nəticəsi və ən nəhayətdə kötücəsi hakimiyyətdə bir-birlərini əvəz etmişlər.

1117-ci ildə isə IV David Şəkinin yerli knyazı Qriqolun Asat və Şot adlı iki oğlunun sığındığı Kiş qalasını da tutaraq Şəki dövlətinin müstəqilliyinə son qoyur. Bundan sonra gürcü çarlarının rəsmi, yaxud qeyri-rəsmi titulları sırasına “ranların çarı”, yaxud “Şəki çarı” titulu da əlavə olunur.

1117-ci ildə Şəkinin müstəqilliyi uğrunda Kiş qalasının müdafiəsinə başçılıq etmiş Asat Qriqol oğlunun oğlu Qriqol Asat oğlu isə 61 il sonra 1178-ci ildə Şəkidə mərkəzi hakimiyyətə qarşı baş vermiş üsyanın rəhbərlərindən biri olmuş, onun oğlu Asat çariça Tamaranın (1184-1213) dövründə əvvəlcə Hereti eristavı, sonra ali orqanın üzvü olmuş, Asatın oğlu Qriqol isə atasından sonra Hereti eristavı vəzifəsini tutmuşdur.

XIII əsrin birinci rübündə Şəki ərazisi Şirvanşahlar dövlətinin, daha sonra – XIV əsrin əvvəllərində isə ayrıca vilayət kimi Hülakülər dövlətinin Azərbaycan adlı bölgəsinin tərkibində idi[10]. XIV əsrin son rübündə isə Şəkinin müstəqilliyi bərpa olunur – 1117-ci ildə ləğv olunmuş Şəki dövlətinin yerində Şəki hökmdarlığı meydana çıxır.

Mündəricat

Adlanması[redaktə | əsas redaktə]

Сənubi Qafqaz XI əsrin əvvəllərində, Şəki dövləti “Albaniya çarlığı” adı ilə göstərilir, - Böyük Sovet ensiklopediyası

Müasir gürcü tarixçilərindən David Musxeleşvili hesab edir ki, ərəb mənbələrində adı çəkilən Şəki çarlığı, gürcü mənbələrində Ereti, erməni və Bizans mənbələrində isə Albaniya çarlığı kimi göstərilir. David Musxeleşviliyə görə gürcülər bu dövləti ən yaxın qonşularının, qədim alban tayfalarından biri olan erlərin adı ilə, ərəblər bu dövləti paytaxtı Şəki şəhərinin adı ilə, ermənilər və bizanslılar isə onu bu yerdə daha əvvəl mövcud olmuş Albaniya çarlığının adı ilə tanıyırmışlar[11]. David Musxeleşvili bununla yanaşı olaraq həm də qeyd edir ki, nədənsə, “Kartlis tsxovreba”da da «bəzən “Hereti” termininin əvəzinə “Şəki” termini işlədilir»[12]; «gürcü mənbələrində X əsrə qədər Hereti knyazlığı barədə heç bir məlumat yoxdur»[13].

“Şəki” adı “Kartlis tsxovreba”da[redaktə | əsas redaktə]

Şəki dövləti tarixinin öyrənilməsi üçün ən əhəmiyyətli ilkin mənbə rolunu oynayan və XIV əsrə qədərki tarixi hadisələrdən bəhs edən “Qədim Kartlis tsxovreba” müxtəlif dövrlərdə, ayrı-ayrı müəlliflər tərəfindən yazılmış, bir-birini tamamlayan 10 məqalədən ibarətdir; XV—XVII əsrlərə aid redaktə variantları var, son redaktəsi isə XVIII əsrdə edilib. “Qədim Kartlis tsxovreba”da yer adı kimi “Şəki” sözünə yalnız 1 dəfə, XI əsr müəllifi Cauanşer Cauanşerianinin qələmə aldığı “Vaxtanq Qorqasalın həyatı” adlı məqalədə “Şakix” şəklində təsadüf edilir[14]; 1 yerdə – XI əsr gürcü tarixçisi Sumbat Davitisdzenin(en) “Baqrationilərin tarixi və hekayəsi”ndə isə etnos adı kimi “şaklar” sözü işlədilir[15]. Bunlar istisna olmaqla “Qədim Kartlis tsxovreba”da Şəki ərazisi “Hereti”, Şəki əhalisi isə “herlər” adı ilə təqdim olunur.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Şəkinin adı çəkilən ilk tarixi hadisələr və Şəkidən çıxmış Albaniya katolokosları[redaktə | əsas redaktə]

Kishchurchsideview.JPG
Kiş kilsəsi. “Albaniya tarixi”nə görə hələ I əsrdə həvari Yelisey Giş kəndində kilsə tikmişdir. Bundan üç əsr sonra Mesrop Maştots (361/362 - 440) bir müddət bu kənddə missionerlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuş, gedərkən, şagirdlərindən birinə müqəddəs xaçın zərrəciyini vermişdir. Mesropun getməsindən sonra onun şagirdləri basqına məruz qalmış və öldürülmüşlər. Kənd əhalisi isə öldürülənlərin qəbri üzərində dördbucaqlı sövmə tikir. Daha üç əsr keçəndən sonra Cavanşirin (616-681) qardaşı Varaz Peroz həmin sövməni təmir etmək istəyir, lakin günbəzini sökə bilmir. Varaz Perozdan sonra, əvvəl Şəki yepiskopu, 683-689-cu illərdə isə Albaniya katolikosu olmuş Yeliazar sövmənin günbəzini sökür və Mesropun gətirdiyi müqəddəs xaç zərrəciyini tapır.

IX əsr ərəb tarixçisi əl-Bəlazuri VI əsrdə baş vermiş hadisələrdən bəhs edərkən, göstərir ki İran şahı I Xosrov Ənuşirəvan öz hakimiyyəti dövründə (531-579) «Arran torpağında Şəkkən, Kəmibəran qapılarını və dudaniyyə qapılarını saldırdı»[16]. Bu Şəkinin adı çəkilən ilk iki tarixi tarixi hadisələrdən biridir[qeyd 4].

Şəkinin adı çəkilən ikinci ilk tarixi hadisə isə erməni katolikosu II İovannesin öz katolikosluğu dövründə – 557-574-ci illərdə, Albaniya katolikosu Abbasa (551-595) ünvanladığı məktubunda Şəki yepiskopu Ambakumun da adını çəkməsidir[17]. Məktubdan aydın olur ki, artıq 557-574-ci illər arasında Alban kilsəsinin tabeliyində olan 8 yepiskopluqdan birinin adı Şəki imiş və Şəki yepiskopun adı isə Ambakum imiş. Bundan sonra “Albaniya tarixi”ndə daha bir Şəki yepiskopunun – Yeliazarın[qeyd 5], və bir də Şəkidə kiçik keşiş olmuş Mikayılın adları göstərilir. Bunlardan birincisi 683-689-cu illərdə, ikincisi isə 707-744-cü illərdə Albaniya katolikosu idi və hər ikisi katolikos kürsüsünə əyləşənə qədər Şəkidə dini fəaliyyətlə məşğul olmuşlar. Adları çəkilənlərdən sonra Albaniya katolikos kürsüsü hələ 1000 il mövcud olsa da bu kürsüdə Şəkidən bir nəfər belə oturmamışdır, o cümlədən, Albaniya katolikosuna tabe olan sonrakı Şəki yepiskop və keşişlərinin adları da məlum deyil.

Şəkinin adının ilk dəfə vilayət kimi çəkilməsi[redaktə | əsas redaktə]

“Albaniya tarixi”ndə Şəkinin vilayət, yaxud şəhər olması ilə bağlı heç bir qeyd yoxdur. Əvəzində isə VII əsr erməni müəllifi Ananiya ŞiraklıAşxaratsuyts”da Şəkini Qafqaz Albaniyasının bir vilayəti olaraq göstərir[18]. O cümlədən, VIII əsr erməni tarixçisi Gevond(ru) da Şəkinin adını vilayət adı kimi çəkir – o, VII əsrin sonlarında Cənubi Qafqazda xəzərlərin hücumuna məruz qalmış vilayətlərin adlarını sadalayarkən, Şəkinin adını da göstərir və bu vilayətin Albaniya vilayəti olduğunu qeyd edir[19].

Hökmdarlığın meydana çıxması və anonim hakimlər[redaktə | əsas redaktə]

Maday dövlətinin bayrağı
Azərbaycan Dövlətçiliyi
  

Şəkinin Albaniyanın bir vilayətindən, müstəqil bir hökmdarlığa çevrilməsi mənbələrdə ilk olaraq VII əsrin ortalarında baş vermiş bəzi tarixi hadisələrin təsvirində göstərilir. Məsələn, Bəlazuri yazır ki, Osman ibn Əffanın xəlifəliyi zamanı (644-656) Salman ibn Rəbiənin komandanlığı altında Qafqaz Albaniyasına gələn ərəblər, Kür çayını keçərək Qəbələni tutmuş, sonra isə ŞəkkənKəmibəran hökmdarları ilə vergi ödəmələri şərti ilə müqavilə bağlamışlar[20]. Gürcü mənbələrinə görə isə gürcü çarı Arçilin(en) hakimiyyəti dövründə – 736-786-cı illərdə, onun himayəsi altında Tarondan(ru) Şəki vilayətinə köçmüş üç qardaş[21][qeyd 6] Arçilin özünün ölümündən (786) və oğlunun ölümündən (807) sonra vilayətin müstəqilliyinə nail olmuş və çar adlanmışdılar[22]. “Alban ölkəsinin tarixi”ndə isə Şəkidə hökmdarlığının mövcud olması faktı bir qədər də gec, yalnız IX əsrin ortaları üçün, özü də ötəri olaraq tanınır: təxminən, 820-853 arasında Albaniya katolikosu olan Davudun həmdövrü olmuş hansısa Şəki hökmdarından bəhs edilir, amma adı çəkilmir[23][24].

Ərəblərə qarşı üsyan[redaktə | əsas redaktə]

XI əsrin son rübünün əvvəlində naməlum müəllif tərəfindən yazılmış “Tarix-i əl-Bab”a görə xəlifə Məmun (813-833) Xalid ibn Yezid əş-Şeybanini Azərbaycan, Arran və Ermənistana vali göndərdiyi zaman Şəki əhalisi üsyan qaldırmış və onun nümayəndəsini (amilini) öldürmüşdür.

« Xalid onlara qarşı hərəkət etdi, baxmayaraq ki onlar Xalidə gecə vaxtı hücum etdilər, Xalid onları məğlubiyyətə uğratdı və onlardan çoxunu öldürdü. Onlar sülh təklif etdilər, Xalid onlarla ildə 500 min dirhəm ödəmələri şərti ilə sülhə razılaşdı və girov adamlar götürüb getdi[25][qeyd 7]. »

Hadisənin təsvirində Şəki hökmdarının adı çəkilməsə də, fəaliyyəti qabarıq şəkildə hiss edilir. Aydındır ki, Xalidlə sülh bağlayan və ona ildə 500 min dirhəm ödəməyə boyun olan Şəki ağsaqqalları yox, hansısa Şəki hökmdarı ola bilərdi.

Səhl ibn Sunbat, yaxud Müaviyə ibn Səhl (?)[redaktə | əsas redaktə]

“Alban ölkəsinin tarixi”ndə (Мовсес Каланкатуаци. 1985) Səhl ibn Sunbat haqqında və ona aid ola biləcək yalnız aşağıdakı məlumatlar var:

  • Səhl ibn Sunbatın knyaz titulu daşıması;
  • Səhl ibn Sunbatın “böyük knyaz” və “igid” olması;
  • Səhl ibn Sunbatın Zərmihr padşah nəslindən olan knyaz Eranşahik Smbatın oğlu olması;
  • Səhl ibn Sunbatın qardaşlarının olması və döyüşə qardaşları ilə birlikdə getməsi;
  • Səhl ibn Sunbatın 821/22-ci ildə Bərdədən çıxıb Amaras vilayətini qarət edən, min nəfərə qədər əsir alıb Mets İranika yeparxiyasına aid Şikarkar məntəqəsində möhkəmlənən ərəblərə öz qardaşları və öz qoşunu ilə səhərçağı hücum edərək əsirləri azad etməsi, ərəblərdən çoxunu qılıncdan keçirərək qalanını qaçırtması;
  • 837/838-ci ildə Bağdaddan Albaniyaya gələn onikiminlik ərəb süvari qoşununu məğlub etməsi;
  • 837/838-ci ildə Babəyi tutub ərəblərə təslim etməsi, əvəzində isə xəlifə tərəfindən “Erməniyə, İberiya və Albaniya” üzərində ali hakimiyyətin ona verilməsi;
  • Qelam havarını zəbt etmiş Sünik hakıminin Hayk (Haykazuni[qeyd 8]) nəslindən olması və onun da adının Səhl olması[qeyd 9];
  • Səhl ibn Sunbatın Babəyi ərəblərə təslim etməsindən cəmi 1 il sonra “Erməniyə, İberiya və Albaniya” hakiminin “hökmdarlar ağası” Hovannesin olması.

Ərəb mənbələri Səhl ibn Sunbat haqqında “Alban ölkəsinin tarixi”ndəki məlumatları təsdiqlənməklə yanaşı, həm də Səhl haqqında daha ətraflı əlavə məlumatlar verir. Ən əhəmiyyətli məlumatlar aşağıdakılardır:

  • Səhlin iştirak etdiyi Babəyin tutulma səhnəsi daha geniş təsvir edilir;
  • Səhlin Kazac adlı şəhərin sahibi olması və Babəklə bu şəhərdə qarşılaşması;
  • 837-ci ildə Araz boyunca uzanan torpaqların Səhl ibn Sunbata məxsus olması;
  • Səhl ibn Sunbatın Babəyi təslim etməsi müqabilində xəlifədən “batriklərin başçısı” titulu və xeyli pul alması;
  • O cümlədən, Səhlin oğlu Müaviyəyə Babəyin qardaşını ərəblərə təslim etdiyi üçün də mükafat verilməsi;
  • Səhlin daha əvvəl – 835-ci ildə, həqiqətən də ərəblərə qarşı vuruşması və qalib gəlməsi;
  • “Alban ölkəsinin tarixi”ndən fərqli olaraq, Səhl ibn Sunbatın həm də “əl-Ərməni” kimi təqdim edilməsi.

“Alban ölkəsinin tarixi”ndə Səhl ibn Sunbatın əcdadı kimi təqdim edilən Zərmihr bütün tədqiqatçılar tərəfindən vaxtilə, mehrani Vardanın arşak xanədanından 60 nəfəri nahara dəvət edərək, onlara "zəhərli çörək" verib hamısını məhv edərkən sağ buraxdığı yeganə nümayəndənin adı hesab edilir. Lakin unutmaq olmaz ki, “Alban ölkəsinin tarixi”ndə padşah nəslindən olan daha bir Zərmehrin də adı çəkilir: Deyləm hakiminin oğlu Zərmehr-e Varaz Kürdəkeyan, – o, qardaşı Məhəmməd-e Şiruyan ilə birlikdə Albaniyada Albaniya çarının bağışladığı torpaqlarda məskunlaşmışdı[26], 703-705-ci illər arasında baş tutmuş Bərdə kilsə qrultayında iştirak etmişdir.

Səhl ibn Sunbata xəlifə tərəfindən “Erməniyyə, İberiya və Albaniya üzərində” ali hakimiyyətin verilməsini göstərən “Alban ölkəsinin tarixi”ndə, cəmi 1 il sonra adı çəkilən 3 ölkə hakiminin artıq “hökmdarlar ağası” Hovannesin olması qeyd edilir. Bundan sonra tarix səhnəsində uzun müddət Səhl ibn Sunbatın adına təsadüf olunmur. Yalnız X əsrin ikinci yarısı – X əvvəllərində yaşamış erməni tarixçisi Tovma Artsruni, 980-cı ildə yazmağa başladığı əsərində Səhl ibn Smbatın 854-cü ildə Xaçın hakimi AtrnersehArtsakdakı Ktiş hakimi Yesai əbu Musa ilə birlikdə ərəb sərkərdəsi Buğa əl-Kəbir tərəfindən tutularaq Xilafətin paytaxtına aparıldığını yazır[27]. Lakin eyni hadisə barədə məlumat verən ərəb mənbəsi Samirəyə göndərilənlərin adları arasında Səhlin yox, oğlunun – Arran patriki Müəvviyə İbn Səhl, ibn Sunbatın adını çəkir[28]. Mümkündüqr ki, Tovma Artsruni mətndə Müəvviyənin adını buraxmış, əvəzində mətndə yalnız Müəvviyənin atasının adı qalmışdır; əgər belədirsə, deməli, Tovma Artsruninin Şəki hakimi kimi təqdim etdiyi şəxs, İbn əl-Əsirdə Arran batriki kimi göstərilir; Səhl ibn Sunbat isə Babəyi ərəblərə təslim edəndən 1 il sonra artıq həyatda olmamışdır.

Tarixi mənbələrdə Səhl ibn Sunbat haqqında olan məlumatlar yalnız onun Araz çayı ətrafındaki fəaliyyəti ilə bağlı olmaqla məhdudlaşsa da, Tovma Artsruninin Səhl ibn Sunbatı birdən-birə Şəki hakimi kimi təqdim etməsi həqiqətən də mübahisə doğurur. Lakin bir çox tədqiqatçılar bunu ciddi qəbul edirlər. O cümlədən, Vladimir Minorski də Şəki vilayəti hüdudlarının Sunbatman adlı qalada qurtarmasının və bu qalanın adının da “Sunbat evi” mənasını daşımasının birbaşa Səhl ibn Sunbatla əlaqəli ola biləcəyini əsas götürərək, Tovma Artsruninin yazdığını – yəni Səhl ibn Sunbatın Şəki hakimi olmasını ciddi qəbul edir[29].

Əsas məqalə: Səhl ibn Sunbat
Əsas məqalə: Müaviyə ibn Səhl

Mehranilər sülaləsinin hakimiyyət dövrü[redaktə | əsas redaktə]

“Albaniya tarixi” görə 886-cı ildə “mömin knyaz Hammam” tənəzzül etmiş Albaniya çarlığını bərpa etmişdir. Qriqori Hammamın Mehranilər sülaləsinin davamçısı olması aşağıdakı nəsil şəcərəsindən aydın görünür:

Qriqori Hammamın bərpa etdiyi Albaniya çarlığına Kürün sol sahilindəki ərazilərin, o cümlədən, Şəkinin də daxil olub-olmaması barədə mənbələrdə konkret heç nə deyilmir. Yalnız məlumdur ki, Eredvi(ru) kəndindəki kilsənin kitabəsində Hammamın adı çəkilir[30][31] və Hammamın əvvəlcə oğlu, sonra isə nəvəsi X əsrdə Şəkidə hakimiyyətdə olmuşdur.

Atrnerseh[redaktə | əsas redaktə]
906/907-ci il tarixli Tatev monastırının mülki haqqında sənəddə adının çəkilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Stepanos Orbelyanın “Sünik vilayətinin tarixi”ndə Atrnersehin Albaniya knyazları Saak və Qriqor Yesaye ilə birlikdə və Albaniya katolikosu Simeonun (902-923) iştirakı ilə 906/907-ci ildə təsdiq etdiyi Tatev monastırının mülki haqqında sənəddən bəhs edilir[32].

906-cı il hadisələrində “heretilərin çarı", yaxud "patrik Adarnerse”[redaktə | əsas redaktə]
Şəki dövləti (Gürcüstan)
Bild.gif
Vecini
qalası
Set01-church1.svg
Cvari
Locator Dot.svg
Bredza
Locator Dot.svg
Eredvi
Abxaz çarı III Konistantinin 906-cı il yürüşü ilə bağlı mənbələrdə adı çəkilən bəzi yerlər müasir Gürcüstan xəritəsində

906-cı ildə Abxaz çarı III Konstantin(en) və Kaxeti xorepiskopu[qeyd 10] I Kvirike(en) Şəki ərazisinə daxil olaraq Vecini qalasını mühasirəyə aldılar. Vecini qalası Şəkinin Kaxetiya ilə sərhəddəki ilk qalalarından biri hesab olunurdu;

Eredvi kəndindəki kilsənin kitabəsində göstərilir ki, 906-cı ilin yayında abxaz çarı III Konstantin

" Heretiyə daxil oldu, heretililərin çarını qaçmağa məcbur etdi, oradan sülhlə geri döndü, Alavedidə ibadət etdi, Bredzada(ce) gecələdi, bir daha qalxdı və Vecini qalasını dağıtdı[33]. "

Bu hadisə “Kartli salnaməsi”ndə (“Matiane kartlisay”da) aşağıdakı şəkildə təsvir edilir:

« Xorepiskop Kvirike abxaz çarı Kostantini çağırdı; Heretiyə daxil oldular və Vecini qalasını mühasirə etdilər. Abxaz çarı yuxarı tərəfdən, Kvirike isə aşağıdan qalaya doğru hərəkət etdi. Az qalmışdı ki qalanı ələ keçirələr, onda patrik Adarnerse gəldi, cümə günü Cvaridə sülh bağladılar; (Adarnerse) abxaz çarına Arişi və Qavazanini, Kvirikeyə isə Orçobini verdi. Barışıqdan sonra geri döndülər. Abxaz çarı Kostanti Alaverdiyə gedib Müqəddəs Georgiyə(ru) dua etdi və onun ikonasını qızıla tutdu[34]. »
909-cu il hadisələrində “Albaniya çarı Atrnerseh”[redaktə | əsas redaktə]

Erməni katolikosu və tarixçisi Ovanes Drasxanakertli(ru) müəllifi olduğu “Ermənistan tarixi”ndə Albaniya çarı Atrnersehin adını çəkir; Ovanes Drasxanakertli 909-cu ilin yayında Ermənistandan baş götürüb “Qafqazın şimal-şərqinə” – Albaniya knyazı Saakın (Sevedanın) və Albaniya çarı Atrnersexin yanına qaçmışdır[35].

Xayzan şəhərindəki “çar Adzarnarse”[redaktə | əsas redaktə]

X əsr ərəb müəllifi İbn Rüstənin yazılma tarixi ən geci 930-cu il hesab olunan əsərində göstərilir ki,

« (Sərir(ru)) hökmdarının qalasının sağından uca dağlar və sıx meşəliklər arasında yol uzanır. Bu yol ilə 12 mərhələyə Xayzan adlı şəhərə yetişmək olar. Bu şəhərdə Adzarnarse adlanan çar var, o, üç dinə sitayiş edir – cümə günü müsəlmanlarla, şənbə günü yəhudilərlə, bazar günü isə xristianlarla ibadət edir. Hər kimsə, kimə çar olmaq nəsib olsa, qərar verir: «Bu dinlərin bütün tərəfdarları başqalarını öz dininə dəvət edir və hər biri hesab edir ki, məhz, o haqq yolundadır, onun sitayiş etmədiyi din isə yalandır; mən isə bütün dinlərə sitayiş edirəm, deməli bütün dinləri doğru hesab edirəm[36]. »

Mənbəni ruscaya tərcümə edən Karaulova Adzarnarseni Məsudidə adı çəkilən Şəki hökmdarı Adernerse olduğunu qeyd edir. IX əsr ərəb coğrafiyaşünası İbn Xordadbeh 846-886-cı illər arasında yazdığı “Yollar və ölkələr” əsərində Cənubi Qafqaz ərazisini təsvir edərkən Sanariyadan sonra qərbə doğru ardıcıllıqla əl-Baq, Kisal (Kasak), Абхаз, Qələ'ət əl-Cərdiman, Xayzan və Şəkkinin gəldiyini göstərir[37]. Buradan da aydın olur ki, İbn Rüstədə adı çəkilən Xayzan Şəkidən bir qədər qərbdə yerləşirmiş. Şirinbəy Hacıəli mənbələrdə buna qədər hələ Şəki şəhərinin adının çəkilmədiyini əsas götürərək, Şəkinin ilk paytaxtının Xayzan şəhəri olması ehtimalını irəli sürür və hesab edir ki, Xayzan şəhəri ən azından Şəki dövlətinin yay iqamətgahı hesab edilə bilər[38].

944-cü ildə “şəkililərin hökmdarı Atrnerseh” (adının mənbələrdə son dəfə çəkilməsi)[redaktə | əsas redaktə]

X əsr ərəb tarıxçisi və coğrafiyaşünas-səyyahı Məsudi isə Şəki vilayətinin Sanariya ilə Qəbələ arasında yerləşdiyini, vilayət əhalisinin xristian olduğunu, lakin vilayətdə ticarət və s. işlərlə məşğul olan müsəlmanların da yaşadığını göstərməklə yanaşı həm də qeyd edir ki, onun kitabının yazıldığı vaxt – 944-cü ildə, şəkililərin hökmdarı Atrnerseh ibn Hamam idi[qeyd 11].

Bununla da tarixi mənbələrin Atrnerseh haqqında 38 illik (906-944) dövrü əhatə edən məlumatları bitir, Məsudidən sonra mənbələrdə Atrnersehin 944-cü ildən sonrakı həyatı və fəaliyyəti barədə heç bir məlumat yoxdur.

Adının “Albaniya tarixində” çəkilməməsi və bunun ehtimal olunan səbəbi[redaktə | əsas redaktə]

“Albaniya tarixi”nə görə Qriqor Hammamdan sonra hakimiyyətə oğlu Sahaq Sevada gəlmişdir:

« Sevada adlanan Sahaq igid və bacarıqlı olduğu üçün Girdıman və Parisos vilayətlərini özünə tabe etdi və quldurları ram edərək Coraygetin(ru) ağası oldu. O, maarifin tərəfdarı idi və öz evində müəllim saxlayırdı. Erməni çarı Smbat dəfələrlə onunla döyüşürdü, lakin onu özünə tabe edə bilmədi[39]. »

Yuxarıda 906/907-ci il tarixli Tatev monastırının mülki haqqında sənəddə və 909-cu il hadisələrində Sahak Sevedanın adının çəkilməsi, ikincidə "Albaniyanın böyük knyazı" kimi təqdim edilməsi barədə məlumat verildi. Onun həqiqətən, Girdimana hakim olması, Coraygeti tutması, erməni çarı ilə mübarizə etməsi erməni mənbələri tərəfindən də təsdiqlənir. Bununla yanaşı, erməni mənbələrində Saak barədə daha dəqiq və daha ətraflı məlumatlar var. Məsələn, Ovanes Drasxanakertli Saakın erməni çarı II Aşotun(ru) (914—928/929) qayınatası və müttəfiqi olduğunu göstərir. Bununla yanaşı Ovanes Drasxanakertli məlumat verir ki, Saakın Coraygetdəki (Ağstafaçay ətrafı) qalaları tutması, bu mahalı öz knyazlığının ərazisinə qatması kürəkəninin xoşuna gəlməmiş, qayınatasının üzərinə qoşun yeritmiş, sonda təslim olan Saakın və Saakın oğlu Qriqorun gözlərini çıxartdırmışdır [40].

“Albaniya tarixi”ndə Qriqor Hammamın 5 oğlunun olması göstərilsə də, onlardan yalnız 3-nün adı çəkilir; böyük oğlu Əbu Əlinin digər oğlu Smbat tərəfindən öldürülməsi qeyd edildikdən sonra, yalnız bir oğlunun – Saak Sevadanın evladlarının, nəvə-nəticələrinin adları açıqlanır, Atrnersex və 5-ci oğlu barədə isə heç nə deyilmir, nəinki, onların övladları barədə. Buna diqqət yetirməyən bəzi tədqiqatçılar, çox vaxt Şəki hakimi Atrnersexi və onun oğlu İşxan Əbu Əbdülmaliki müvafiq olaraq, “Albaniya tarixi”ndə adları çəkilən Saak Sevedanın nəvələri Atrnersex və Seveda İşxanla eyniləşdirməyə cəhd edirlər, bəzən isə Moisey Kalankatuklunun “qeyri-dəqiqliyə” yol verməkdə günahlandırmağa çalışırlar[41].

“Albaniya tarixi”ndə Qriqor Hammamın yalnız bir oğlunun – Saak Sevadanın, evlad və nəvə-nəticələrinin adlarının açıqlanmasının səbəbi isə bu ola bilər ki, kitabın son cildi yazılarkən, Saak Sevadanın nəticəsi İoan Senekerim hələ sağ idi[42] və hansısa ərazinin[qeyd 12] hakimi idi. Məhz bu amil “Albaniya tarixi”ndə onun nəsil şəcərəsinə daha çox diqqət yetirilməsinə, özünün isə padşah kimi təqdim edilməsinə səbəb ola bilərdi[43].

İşxan Əbu Əbdülmalik[redaktə | əsas redaktə]

X əsr erməni tarixçisi, katolikos Ananiya Mokasi(ru) yazır ki, Х əsrin 40-cı illərində Albaniyada

X əsrin ikinci yarısında İbn Havqəl tərəfindən tərtib olunmuş bu xəritədə Şəki də göstərilir.
« hökmdar Atrnersehin oğlu, mömin çar mübarək Hammamın nəvəsi İşxannik padşahlıq taxtına oturdu. »

İşxanniki Stepannos Orbelean da “Albaniya hökmdarı” kimi tanıyır[31].

“Kartli salnaməsi”ə görə

« Heretidə İşxanikin çarlığına qədər onun bütün sələfləri qeyri-pravoslav idilər. İşxannik isə eristavlar-eristavı Qurgenin(en) bacısının oğlu idi, onun anası Dinar, onu pravoslav etdi. Həmin vaxt Bərdə və Azərbaycan salarilər tərəfindən tutuldu[34]. »

İşxanın həm də “Əbu Əbdülmalik” adı ilə tanındlğını göstərən digər mənbədən isə məlum olur ki, o, 941-957-cü illər arasında Salarilər dövlətinə ildə 1 milyon dirhəm bac verirmiş[44].

Müasir erməni tədqiqatçılardan Qriqor Qriqoryanın yazdığına görə 962-ci ildə yeni Albaniya katolikosunun seçilməsi münasibəti ilə təşkil olunmuş mərasimdə İşxan da iştirak etmiş və hətta pravoslav məzhəbindən imtina etmişdir[45].

Bununla da tarixi mənbələrin və müasir tədqiqatçıların İşxan Əbu Əbdülmalik haqqında qısa bir dövrə – X əsrin ortalarına təsadüf edən məlumatları bitir. Lakin tarixi mənbələrdə İşxan Əbu Əbdülmalikdən sonra yalnız 1010-cu il üçün növbəti Şəki hökmdarının – onun anasının adı çəkilir. Bu nöqteyi-nəzərdən İşxan Əbu Əbdülmalikin hakimiyyət dövrü 1010-cu ilədək davam edə bilərdi.

XI əsrin son rübünün əvvəlində naməlum müəllif tərəfindən yazılmış “Tarix-i əl-Bab”a görə 981/982-ci ildə şirvanşah Məhəmməd ibn Əhməd (881-991) Qəbələni ələ keçirmiş, Qəbələ hakimi Əbdülbar ibn Ənbası əsir götürmüşdür. Bu hadisədən düz 10 il sonra, 992-ci ildə – Məhəmməd ibn Əhmədin qardaşı Yəzid ibn Əhmədin (991-1027) hakimiyyəti dövründə, Qəbələ mahalında şirvanlılarla şəkililər arasında böyük müharibə baş vermiş, döyüşlərdə şirvanşahın vəziri Həbəşi və Şirvanın adlı-sanlı sərkərdələrinin 400 süvarisi həlak olmuşdur[46].

Çariça Dinar[redaktə | əsas redaktə]

Dinar ağ atın belində – Moskva kremlinin mərmər palatası, taxt-tac zalının şimal tərəfdəki divarında şəkil. Müasir gürcü ikonoqrafiyasında da analoji obraz təsvir olunur.

“Kartli salnaməsi”nə görə gürcü çarı III Baqrat(ru) (1008–1014/15[qeyd 13]) (abxaz çarı II Baqrat (975-1014/15)) atası Qurgenin ölümündən sonra (1008) Heretini tutmuş və bura Əbu Lalanı mtivar (knyaz) təyin etmişdir. Lakin Baqrat gedən kimi, heretililər Kaxeti xorepiskopu Davidin (976-1010) tərəfinə keçmiş və David Heritini tutmuşdur. Kaxeti xorepiskopu Davidin ölümündən sonra (1010) III Baqrat yenidən Heretini tutmuş və çariçə Dinarı əsir götürür[47].

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, çariça Dinar Atrnersehin arvadı və İşxan Əbu Əbdülmalikin anası idi və o, oğlu İşxan Əbu Əbdülmalikə pravoslav məzhəbini qəbul etdirmişdi. Əsir götürüldüyü zaman isə onun 90-dan çox yaşı olmalı idi[48].

XI əsr gürcü tarixçisi Sumbat Davitisdze(en) yazır ki, III Baqratın ölümündən sonra (1014, yaxud 1015), oğlu

« I Georginin(ru) hakimiyyəti dövründə Heret-Kaxeti ölkəsi müstəqillik əldə etdi, aznaurların xəyanətinə görə eristavlar tutuldu və əvvəlki hakimlər öz ölkələrinə sahib oldular[49]. »

Burada adları çəkilməsə də çariça Dinarın və Kaxeti xorepiskopu III Kvirikenin(fr) 4-5 ildən sonra müvafiq olaraq Şəkidə və Kaxetidə yenidən hakimiyyətə qayıtmalarına işarə olunur. “Kartli salnaməsi”ə görə III Baqrat çariça Dinarı əsir götürdükdən 1 il sonra Kaxeti xorepiskopu III Kvirikeni(fr) də əsir götürmüş və özü ilə sarayına aparmışdı[47]. Lakin bundan sonra tarixi mənbələrdə yalnız III Kvirikenin həyat və fəaliyyəti haqqında məlumatlar var, çariça Dinar haqqında isə heç bir məlumat yoxdur.

Hesab edilir ki o, XV – XVI əsrin əvvəllərinə aid rus povestlərindən birinin – “İberiya çariçası Dinara haqqında povest”in baş qəhrəmanidir.

Həmçinin iddia edilir ki, o, Qafan şəhəri yaxınlığında yerləşən Vahanvəng monastırında dəfn olunub və qəbri də indi orada durur[50].

Əsas məqalə: Dinar, çariça

Şəkililər 1021/22-ci ildə Bizans-gürcü müharibəsində[redaktə | əsas redaktə]

1014-cü ildə başlamış və 1023-cü ilə qədər davam etmiş Bizans-gürcü müharibəsində Şəki ordusu 1021/22-ci ildə gürcü çarı I Georginin müttəfiqi kimi Bizans imperatoru II Vasiliyə qarşı iştirak etmişdir.

Sumbat Davitisdzenin yazdığına görə

« Georgi... Trialetiyə gəldi, Vasili də Trialetiyə yaxınlaşdı. Onlar qarşılaşan zaman, Georgi öz ordusunu yenidən gücləndirdi, belə ki sanarlar və şaklar (şəkililər) də gəldilər. Bunu görən Vasili Trialetidən geri döndü... [15]. »


Bizans-gürcü müharibəsinə aid miniatür; sol tərəfdə II Vasili, sağ tərəfdə isə təqib olunan I Georgi.
Magnify-clip.png
Bizans-gürcü müharibəsinə aid miniatür; sol tərəfdə II Vasili, sağ tərəfdə isə təqib olunan I Georgi.

Şəki ilə Kaxetinin birləşməsi və Arevmanel sülələsinin hakimiyyət dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Şəkinin qərbində yerləşən Sanariya/Kaxetiyanın hakimləri XI əsrin birinci rübünün ortalarına qədər “xorepiskop” titulu daşıyırdılar. Belə ki ilk dövrlərdə Sanariya xorepiskopları dini hakimiyyətlə yanaşı, dünyəvi hakimiyyəti də əllərinə almış, bundan sonra sanarlara rəhbərlik edərək Kaxetiyanın birləşdirilməsinə və erkənfeodal gürcü dövlətinin – Kaxeti knyazlığının yaranmasına nail olmuşdular. Nəticədə bu dövlətin başında duran knyazlar ənənəvi qaydada xorepiskop titulu qəbul edirdilər. Xorepiskop titulu artıq teokratik funksiyasını itirmiş, feodal dövlətinin dünyəvi başçısının tituluna çevrilmişdir[51].

Yuxarıda məlumat verildi ki III Baqrat çariça Dinarı əsir götürdükdən 1 il sonra Kaxeti xorepiskopu III Kvirikeni də əsir almış və özü ilə sarayına aparmışdır; hər ikisi III Baqratın ölümündən sonra sərbəstlik əldə edərək yenidən öz ölkələrinə sahib olmuşlar.

Bundan təxminən, 20 il sonrakı hadisələri təsvir edən tarixi mənbələrdə isə III Kvirike artıq xorepiskop kimi yox “ranları və kaxların çarı” kimi təqdim edilir. Nəzərə alsaq ki “rani” gürcü dilində Qafqaz Albaniyasına verilən adlardan biridir[52] və Şəki dövləti həm də “Albaniya”, Şəki hökmdarları isə “Albaniya çarları” kimi tanınırdı, o zaman məlum olur ki, III Kvirike dövründə Şəki ilə Kaxeti birləşmişdir.

David Musxeleşvili hesab edir ki, Şəki ilə Kaxetiya konkret olaraq 1008-ci ildə birləşmiş, lakin bu birləşmə elə həmin il III Baqratın Heretini, sonra isə Kaxetini tutması nəticəsində davamlı olmamış, lakin XI əsrin iyirminci illərində bərpa olunmuşdur[53]. Şirinbəy Hacıəli isə birləşmənin 1014-cü ildən sonra baş verdiyini ehtimal edir[54].

Tarixi mənbələrdə isə XI əsrin otuzuncu illərinədək Şəki ilə Kaxetinin birləşməsi ilə bağlı heç bir məlumat yoxdur.

Şəki ilə Kaxetiyanın birləşməsindən sonra meydana çıxan yeni dövlət gürcü mənbələri istisna olmaqla, digər mənbələrdə “Şəki”, yaxud “Albaniya” adlanıb[55].

Bu birləşmə 1104-ci ilə qədər – gürcü çarı IV David tərəfindən Kaxetinin tutulmasına qədər davamlı olmuş, III Kvirikedən sonra onun bacısının oğlu, nəvəsi, nəticəsi və ən nəhayətdə kötücəsi hakimiyyətdə bir-birlərini əvəz etmişlər.

Böyük Kvirike[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi mənbələrdə ilk dəfə olaraq 1032 – 1037/38-ci illər arasında baş vermiş hadisənin təsvirində Kvirike “ranların və kaxların çarı” və “Böyük Kvirike” kimi təqdim olunur[56].

Erməni tarixçisi Vardan Arevelsi (Böyük Vardan) Böyük Kvirikeni Albaniya çarı kimi tanıyır[57].

1037/38-ci il Tiflisin mühasirəsi zamanı Böyük Kvirike artıq həyatda yox idi. “Kartli salnaməsi”nə görə o, ov zamanı hansısa osetin qul tərəfindən qətlə yetirilmişdir, səbəbi də bu imiş ki, hansısa döyüşdə osetin çarını öldürmüşdür[56].

Əsas məqalə: Böyük Kvirike
Qaqik[redaktə | əsas redaktə]
Tibaani (Xirsa) kəndindəki Xirsa monastırı. Müasir Kaxeti (Gürcüstan) xəritəsində Xirsa monastırının yeri

Böyük Kvirikenin övladı olmadığı üçün onun ölümündən sonra hakimiyyətə bacısı oğlu Qaqik keçdi. Böyük Kvirikenin başqa bacısının əri Aşot Marileli – Alazan çayının mənbəyi yaxınlığında yerləşən Marelisi qalasının sahibi də hakimiyyətə iddialı idi[58].

Yuxarıda qeyd edilən Tiflisin 1037/38-ci il mühasirəsi isə “Kartli salnaməsi”nə görə Kürün sağ sahili tərəfdən gürcü çarı IV Baqratın(ru) (1027—1072), solsahildən – İsani qalası tərəfdən, Kaxeti çarı Qaqikin “kaxetilərin və heretilərin” ordusu ilə şəhərə yaxınlaşması ilə başlamış və iki il davam etmişdir. Sonda IV Baqrat Tiflis hakimi Cəfər ibn Əli ilə sülh bağlamış, bundan sonra bəzi Kaxeti əyanlarını, o cümlədən hakimiyyətə iddialı olan Aşot Marilelini də öz tərəfinə çəkərək Kaxetiyə hücum etmişdir. Mikel və Qabriel dağında baş vermiş toqquşmada IV Baqrat qalib gəlir, Tianetiyə qədər irəliləyir, burada Böyük Kvirikenin tikdirdiyi məşhur Bodoci sarayını yandırır. Lakin öz ölkəsində Kldekari eristavı Liparitin (1021—1059) qiyamından ehtiyatlanaraq geri dönməyə məcbur olur[59]. Bundan sonra IV Baqrat Liparita qarşı illərlə mübarizə aparmış, Qaqik isə canlı qüvvə sarıdan Liparita köməyini əsirgəməmişdir.

Xirsa monastırının divarındakı relyef xaçı; müasir erməni tarixçisi Hamlet Mkrtumyana görə relyef xaçının sol qanadında, iki sətirlik gürcü dilində yazının tərcüməsi belədir: “Ya İsa, çar Qaqiki şöhrətləndir![60].

1046-cı ildə Tiflis əmiri Cəfər ibn Əlinin ölümündən sonra sağsahil Tiflis əhalisi şəhərin bu hissəsini IV Baqrata döyüşsüz təslim etdi. Sol sahildəki İsani qalası müdafiəçiləri isə Kür çayı üzərindəki körpünü dağıdaraq IV Baqratı şəhərin bu hissəsinə buraxmadılar. Bu zaman Qaqik İsani qalasının müdafiəçilərinin köməyinə gəldi və IV Baqratla danışıqlara gedərək qalanın onun əlinə keçməsinə imkan vermədi[61].

“Tarix-i əl-Bab”da 1049-cu il hadisələrindən bəhs edilərkən Şəddadilər dövləti ərazisində “kafirlərə” qarşı tikilmiş sərhəd qalalarının adları bir-bir sadalanır və onlardan üçünün – Tatiyan, Muckank və al-Baydau qalasının təyinatının məhz Şəki hakimlərindən gözlənilən təhlükənin qarşını almaq olduğu qeyd olunur. Daha sonra göstərilir ki, 1053-cü ildə Şəddadi hakimi Əbüləsvar Şavur (1022-1067) gürcülərin hansısa “Bəsrə” adlanan qalasını tutmuş, qalanı “adamlarla, ərzaqla və silahla gücləndirmişdir”[62]. Eyni ildə Şirvanşah Sallar ibn Yəzid (1050 — 1063) isə Şəki ilə Şirvan arasına yerləşən “Maluq”, yaxud “Baluq” adlı qalanı silah gücünə tutmuş, orada qarnizon, silah və ərzaq yerləşdirərək qalanın müdafiə qabiliyyətini gücləndirmiş, əlavə olaraq qalanın yaxınlığında qala kimi bir şəhər də saldırmış və həmin şəhəri məskunlaşdıraraq orada Cümə məscidi tikdirmişdir[63]. Maluq qalası kimi Bəsrə qalasının da Şəki ərazisində olması ehtimal edilir və bu nöqteyi-nəzərdən 1053-cü ildə Şirvanşah Sallar ibn Yəzid ilə Şəddadi Əbüləsvar Şavurun eyni vaxtda Şəkiyə hücum etmələri inandırıcı görünür.

I Axsartan[redaktə | əsas redaktə]
IV Baqratın Şəki-Kaxeti qalalarını tutması[redaktə | əsas redaktə]
Kvetera şəhər-qalasının içindəki Kvetera kilsəsi bu gün.

IV Baqratın əbədi rəqibi, Şəki-Kaxetinin isə müttəfiqi olan Liparitin 1059-cu ildə Konstantinopolda ölməsindən sonra IV Baqrat Şəki-Kaxeti qalalarını bir-bir ələ keçirməyə başladı. Alp Arslanın birinci Gürcüstan yürüşünə (1064-1065) qədər IV Baqrat Kvetera və Naxçivani[qeyd 14] qalaları istisna olmaqla, artıq bütün Hereti və Kaxeti qalalarını tutmuşdu[64].

Tiflisi və açarlarını qəbul etməsi və satması[redaktə | əsas redaktə]

“Tarix-i əl-Bab”a görə 1062-ci ildə Tiflisin tanınmış adamlarından bir qrupu Şəddadi hökmdarı Əbüləsvar Şavurun yanına gedərək Tiflisin açarlarını ona təqdim edirlər və ondan xahiş edirlər ki, kim olur olsun, bir nəfəri göndərsin qalanı təslim edək. Çünki Tiflis hakimi Cəfər ibn Əli ölüb, özündən sonra iki oğlu qalıb – Mənsur və Əbul Xeyc; və onlar arasında qalada hakimiyyət üstündə dava gedir. Əhali onların hər ikisini qaladan qovub. Gələnlər Əbüləsvar Şavurdan Tiflisə adamlar, ərzaq və silah göndərməsini istəyirdilər. Əbüləsvar Şavur əvvəlcə onların təkliflərini qəbul etsə də onun vəziri onu bu fikrindən daşındırır. Bundan sonra Əbüləsvar Şavur Tiflisin açarlarını gələnlərə qaytarır. Tiflisdən gələnlər geri dönürlər və bu açarı və qalanı Şəki hökmdarı Axsartan ibn Qaqikə verirlər, Axsartan onları qəbul etmiş, onlara yaxşı hədiyyələr vermiş və yola salmişdir. Bundan sonra Axsartan onu Rum hökmdarına çoxlu pula satır və Rum hökmdarı ləngimədən ora mühafizəçilər göndərir, oranın adamlarını ərzaq və silahla təchiz edir[62].

Şəddadi hökmdarı Əbüləsvar Şavurun Vecinini tutması və buna cavab reaksiyası[redaktə | əsas redaktə]

Şəddadi hökmdarı Əbüləsvar Şavur 1062-ci ildə Tiflisdən imtina etsə də elə 1063–1067-ci illər arasında Şirvana qarşı dəfələrlə qarətçi yürüşlər etmiş, yalnız birinci yürüşü zamanı 50 mindən çox adamı əsir götürmüşdür.

“Tarix-i əl-Bab”a görə Əbüləsvar Şavur 1065-сi ildə isə alınmaz bir qala hesab edilən Vecinini mühasirəyə alır; qalanın yaxınlığında öz düşərgəsini salır və zor yolu ilə qalanı tutub ora öz adamlarını yerləşdirir. Bundan sonra Gəncəyə qayıdır və ordusunu evə buraxır. Bu zaman – 1065-ci ilin oktyabr ayında, alanlar böyük dəstələrlə Bab-Allandan çıxıb Şəki və Xazrana gəlirlər.

« Bundan sonra onlar “dinsiz şəkililər”lə birlikdə Arran ərazisinə hücum etdilər. Onlar Arranın hər yerində vurnuxur, müqavimətə rast gəlmədən onun dağlarında və düzlərində azğın basqınlar edərək qətl və qarətlər törədirdilər. Sərhəd vilayəti olan Şəmkirin girişində onlar 200 nəfərdən çox din yolunda könüllü-döyüşçünü öldürdülər. Onlar həmçinin Gəncə qapılarına basqın etdilər və ətraf kəndlərdə kimi tapdılarsa hamısını öldürdülər. Əbüləsvar hərbi rəisləri ilə birlikdə Gəncədə yerləşmişdi və onların gözünə görünməyə, döyüşməyə cəsarət etmədilər. Sonra lənətə gəlmiş düşmənlər Bərdəyə yollandılar və onun qapıları önündə üç gün qaldılar. Onlar vilayətə basqınlar etdilər və onun sərhədlərini keçərək Araz çayı yaxınlığındakı Xanakinə çatdılar. Arran ölkəsindən onlar çoxlu sayda - sayagəlməz miqdarda müsəlmanı və onların müttəfiqlərini əsir götürdülər”[62][65]. »
Daskarat əl-Hüseyn qalasına sahib olması[redaktə | əsas redaktə]

“Tarix-i əl-Bab”a görə 1067-ci ilin aprel ayında “C.rx.sri ibn Kurki” şirvanşaha qarşı açıq-aşkar çıxış edərək, yaxud şirvanşaha qarşı üsyan edərək qoşun ilə Şəkiyə getmiş, Daskarat əl-Hüseyn qalasını ələ keçirmiş, öz qoşununu ilə birlikdə qardaşını və oğlunu ora yerləşdirmiş, lakin sonda qalanı Şəki hökmdarı Axsartan ibn Qağikə vermişdir. Şirvanşah qoşun toplayıb bu qalanı geri almağa getsə də uğur qazana bilməyərək kor-peşman Yəzidiyəyə qayıtmışdır[63].

Alp Arslanın yanına gedərək islamı qəbul etməsi[redaktə | əsas redaktə]

Sədrəddin əl Hüsayninin “Əxbar əd-daylat əs-selcuqiyyə” əsərindəki 1067/1068-ci il hadisələrindən bəhs edilən bölmədə Şəki hökmdarı Axsartinlə bağlı aşağıdakı məlumatlar var:

« 460-cı (1067/1068-cı) ildə Abxzın Baqrat adlı çarı Bərdəyə hücum etdi[qeyd 15], bu isə müsəlman şəhərlərindən biri idi. Buna görə sultan (Alp Arslan (1063 — 1072)) Abxaz ölkəsinə yürüşə qərar verdi. Yürüşün ön dəstəsinə Say-Teqin sərkərdəlik edirdi. Rum əsgərlərindən ən igidləri franklar və Şəkidən olan piyadalar idilər. Şəki isə — bu bir dairə, hansı ki Axsitan knyazlıq edirdi. Şəki dairəsi meşələr və kolluqlarla zəngin idi, hansı ki Rum və Abxaz əsgərləri gizlənirdilər. Sultan neftatanlarla həmin kolluqları yandırmağı əmr etdi və onlar bunu etdilər. Bu zaman sultan bu kolluqların arasında iki qala gördü – mıxlarla bir-birinə bənd edilmiş dəmir lövhələrdən (atbak) tikilmişdilər. Amma ki ora atın üstündə qalxmaq mümkün deyildi və sultan bunu araşdırdıqdan sonra onları tutmaq fikrindən daşındı.

Həmin iki qalanın sahibləri ilə Şəki məliyi arasında köhnə ədavət vardı. Buna görə qalaların sahibləri çıxıb sultanın yanına gəldilər, islamı qəbul etdilər və qalalarını təslim etdilər. Bundan sonra sultan başqa qalaları tutmaq üçün bu ölkənin içərisinə girdi və o vaxta qədər ölkəni qarət etdi ki, həmin vaxta qədər heç kim o qədər sərvət toplaya bilməmişdi, əgər bunların hamısı yazılarsa gözlər oxumaqdan yorular. Sultanın iqamətgahına frankların başçısı və bir dəstə süvari ilə Şəkinin sahibi Axsitan gəldi. O astanada dayandı və sultan dedi: «Ona kömək edin gəlsin və ona xidmət edin, çünki o əsilli-nəsilli hökmdardır».

Alp Arslan

Bu zaman o, tələm-tələsik sultanın yanına gəldi, o, dedi: «Təcrübəm mənə öyrətdi ki, öz adamlarımdan və yolumdan dönüm, amma sənin taxtının astanasına məni heç də bu gətirmədi, mənim məqsədim islam dinini qəbul etmək, həm də xristianlıqla bağlı əlaqələrimdən və düşüncələrimdən imtina etməkdir». Sultan taxtından durdu, onun qabağına getdi, qucaqladı və başından öpdü. Axsitan sultanın ayağından öpdü, hər ikisi təsirlənərək ağladılar və onların ürəklərində mehribançılıq atəşi alovlandı.

Və məlik Axsitan «Allahdan başqa tanrı yoxdur, Məhəmməd, Allahın ona rəhməti və salamı olsun, — onun qulu və onun rəsuludur», - kəlməye-şəhadətini dedi. Sultan öz xəzinəsindən qiymətli daşları götürüb Axsitanın başından səpdi, bundan sonra isə ona fəxri və məxsusi hörmət göstərdi, onu öz atına ouzdurdu. Onların qarşısından atlarından enən əmirlər və xaciblər keçdilər, daha sonra onlar içi yaxşı şeylərlə dolu dəbdəbəli padşah çadırına girdilər.

Sultan ona din alimi göndərdi ki islamın qanunlarını, namaz qılmağı və Quran surələrini öyrətsin. O, əmr etdi onu sünnət etsinlər və bu vilayətlərin idarəsini ona təhvil verdi[66].

»
Xornabuc və Aradeti qalalarını Şəddadilərdən, Boçorma və Ucarmanı isə IV Baqratdan döyüşsüz geri alması[redaktə | əsas redaktə]
Khornabuji Fortress, Georgia.jpg
Xornabuci qalası
Şəki dövləti (Kaxeti)
Castlesymbol.svg
Naxçivani
Castlesymbol.svg
Vecini qalası
Müasir Kaxeti ölkəsi (Gürcüstan) xəritəsində Kvetera, Naxçivani, Vecini, Boçorma, Ucarma və Xornabuci qalasının yeri

“Kartli salnaməsi”nə görə Alp Arslanın bu yürüşü ərəfəsində Axsartan öz ölkəsinin ərazisinin çox yerinə nəzarəti itirmiş, əlində yalnız “azacıq əmlak” qalmışdır. Ölkənin didebulları IV Baqrataın tərəfində idilər və ölkəni ona təslim etmək istəyirdilər[qeyd 16]. Hamısı qalalarını buraxıb Qafqaz dağlarına qaçmışdılar. Belə bir vəziyyətdə IV Baqrat Kaxetini tutmaq üçün yürüşə başladı. İlk olaraq Vecini eristavı Sirkvalelinin üzərinə qoşun göndərdi. Gedənlər sülhlə qayıtdılar və sultan Alp Arslanın yürüşə başlaması səbəbindən qalanı tuta bilmədiklərini, yaxud tutub əllərində saxlaya bilmədiklərini məruzə etdilər. Bunu eşidən IV Baqrat ləngimədən öz ölkəsinə geri döndü. Axsartan isə Alp Arslanın tərəfinə keçdi, ona çoxlu hədiyyələr apardı, dinindən döndü, sünnət etdirdi və xərac verməyi boynuna götürdü. Alp Arslan isə istər IV Baqrataın adamları tərəfindən, istərsə də Axsartanın öz adamları tərəfindən tərk edilmiş bütün qalaları ona qaytardı. Üç həftədən sonra Alp Arslan IV Baqrata qarşı yürüşə başlayır. Bu yürüşdə Axsartan Alp Arslanın tərəfində iştirak edir[67].

Altı həftə davam etmiş bu yürüşdən sonra Sultan Alp Arslan Tiflis və ətrafındakı ərazilərin idarəsini Şəddadi hakimi Fəzl ibn Şavurun ixtiyarına buraxır. 1068-ci ilin avqustunda Fəzl ibn Şavur 33 minlik qoşunla Tiflisə gələrək həmsərhəd Kartli vilayətlərini qarət etməyə başlayır. Lakin IV Baqrat onu Silkan dağı yaxınlığında haqlayaraq ağır məğlubiyyətə uğradır. Mühasirədən və təqibdən çox çətinliklə canını qurtaran Fəzl ibn Şavur cəmi 15 süvari ilə Kaxetinin Erso vilayətinə keçə bilir. Burada qarşısına çıxan sakinə əvvəlcə özünü Fəzlin elçisi kimi təqdim edir, guya Fəzl ibn Şavur IV Baqrata qalıb gəlib və bu xəbəri Axsartana çatdırmaq üçün onu Axsartanın yanına göndərib. Lakin onu dərhal tanıyırlar və cavab verirlər ki, “sən Fəzlin elçisi deyilsən, Fəzlin özüsən!”. Fəzl ibn Şavurun onu gizlətməsi müqabilində qızıl-gümüş, var-dövlət təklifini qəbul etməyən sakin, onu Jaletiyə – Mesx aznauru İsak Toloşelisdzenin yanına, İsak isə onu Telaviyə – Axsartanın yanına aparır. Axsartan Fəzli Xornabuci və Aradeti[qeyd 17] müdafiəçilərinə göstərir və hər iki qalanı döyüşsüz geri alır. Sonra isə Fəzli IV Baqrata təhvil verir, əvəzində BoçormaUcarmanı IV Baqratdan döyüşsüz geri alır[68].

“Tarix-i əl-Bab”da Fəzl ibn Şavurun Şəki hökmdarı Axsarxana əsir düşməsi səhnəsi “Kartli salnaməsi”ndən bir qədər fərqlidir. “Tarix-i əl-Bab”a görə Fəzl ibn Şavur bütün adamları həlak olduqdan sonra azıb səhvən “Şəki-Curzan” batriklərindən biri olan İvan ibn Lifaritin (Liparitin) kəndinə gedib çıxıbmış. Fəzl ibn Şavur İvan ibn Lifaritin yanında bir saat qalır, sonra İvan ibn Lifarit onu “lənətə gəlmiş Axsartan ibn Qaqiqin” yanına aparır. Fəzl ibn Şavur Axsartanın yanında olanda, Axsartan “xəyanət yolu” seçir və onu həbs edib bir neçə gün saxlayır, sonra isə “Apxaz hakiminə” verir[62].

Maluq qalasını tutması, lakin əlində saxlaya bilməməsi[redaktə | əsas redaktə]

“Tarix-i əl-Bab”a görə 1071-ci ilin payızında Axsartin Maluq qalasını şəxsən özü müsəlmanların əlindən almış, oraya öz “müavinini” rəhbər təyin etmişdir. Bundan sonra – Şirvanşah I Fəribürz (1063-1096) ilə Şəddadi hökmdarı Fəzl ibn Şavur qalanı birlikdə geri almaq üçün öz aralarında razılığa gələrək qalanı mühasirə edirlər və 1072-ci ilin iyun ayında qalanı ələ keçirib bünövrəsinə qədər sökürlər; orada olan bütün “dinsizləri” – qalanın bütün müdafiəçilərini isə qətlə yetirirlər[63].

Bu arada - hicri 464-cü ildə (1071/1072) Şirvanşah I Fəribürzun qardaşı Qucaxam ibn Sallar Şəkidə vəfat etmiş, onun nəşi Şəkidən Yəzidiyyətə aparılaraq orada dəfn edilmişdir. Qucaxam 1068-ci ildən qardaşına qarşı çıxırdı, sonra isə Dağıstana qaçmışdı[63].

Rustaviyə və Losobani qalasına sahib olması[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıda – Qaqik haqqında bölmədə (), IV Baqrat ilə Kldekar eristavı Liparit arasasında mövcud olmuş davamlı mübarizə haqqında məlumat verildi. IV Baqrat və Liparitin ölümlərindən sonra isə onların varisləri II Georgi (1072–1089) və İvane (1059—1074) bir-birləri ilə mübarizə edirdilər. Axsartin isə məhz, bu mübarizədən yararlana bilərək 1073-cü ildə isə Losobani qalasına sahib olur. Buna qədər isə o, Rustavini öz ərazisinə qata bilmişdir[69][70].

Məlikşahın yanına getməsi və ikinci dəfə islamı qəbul etməsi[redaktə | əsas redaktə]
Məlikşah

Alp-Arslan vəfatından sonra (1072) Səlcuqilər dövlətində hakimiyyətə gələn oğlu Məlikşahın dövründə səlcuqilərin Gürcüstana yürüşləri xeyli intensivləşdi. “Çarlar-çarı Davidin həyatı” adlanan ХII əsr anonim gürcü mənbəsinə görə II Georgi 1082-ci ildə ölkəsindəki “xristianları xilas etmək üçünİsfahana – Məlikşahın yanına getməyə məcbur olur. Mənbəyə görə Məlikşah II Georgini sevimli oğlu kimi qarşılamış, Gürcüstana hücumları dayandırmağa söz vermiş, Kaxeti və Heretini ona vermiş və üstəlik, Kaxetini ələ keçirə bilməsi üçün ona böyük ordu da qoşmuşdur. Buna görə də II Georgi Kaxetiyə gəlir və Vecini qalasını mühasirə edir. Lakin qarın yağması ilə əlaqədar mühasirə baş tutmur. II Georgi ilə gələn türk ordusu isə Qabırrı çayı ətrafındakı ərazilərdə qışlayır. Bu zaman Axsartan Məlikşahın yanına gedir və yenidən islam dinini qəbul edir. “Bu yolla o, Kaxetini sultandan alır[71].

Əsas məqalə: I Axsartan
II Kvirike[redaktə | əsas redaktə]

ХII əsr erməni tarixçisi Samuel Anesi(ru) 1082-ci il üçün Şəki çarı Kverikenin adını çəkir[72]. “Çarlar-çarı Davidin həyatı” adlanan ХII əsr anonim gürcü mənbəsinə görə

« Kaxetidə Kviriki çarlıq edirdi, çarlıq etməyə layiq kişi, öz düşüncələrinə hakim, əsil xristian idi. Allah çar Davidə imkan verdi, o, Zeda-Zedeni qalasını Kvirikidən aldı[73]. »

Zeda-Zedeni (Zedazeni) qalası Tiflisin şimalında idi və “Kartlis tsxovreba”nın XVI əsr redaktəsində (“Çariça Annanın siyahısı”) çar Davidin həmin qalanı 1003-cü ildə ələ keçirməsi göstərilir[74].

II Axsartan[redaktə | əsas redaktə]

“Çarlar-çarı Davidin həyatı”na görə, Gürcü çarı IV David Zeda-Zedeni qalasını II Kvirikenin əlindən aldıqdan bir il sonra (1104) IV Kvirike vəfat etdi;

« Kaxlar (kaxetililər) taxta onun qardaşı oğlu II Axsartanı otutdurdular. Lakin əmisindən tam fərqli olaraq Axsartan çarlara məxsus əlamətlərinə malik olmayan boşboğaz, qanunsuz bir insan idi... Bizim kaxlar çarı kimi qeyd etdiyimiz bu Axsartanı, Heretidən olan didebulilər[qeyd 18] – Arişani və Baram qardaşları və onların dayıları Kavtar Baram oğlu tutub çara (IV Davidə) təhvil verdi. Çar (IV David) Hereti və Kaxetini tutdu, Ersuxidə böyük döyüş oldu, hansı ki həmin döyüşdə o, (IV David) parlaq bir qələbə qazandı; o zaman kiçik ordu və azsaylı süvari ilə o sultanın saysız-hesabsız süvarilərin məhv etdi; bizi Gəncə atabəyi və düşmənlərlə birlikdə Kaxeti ölkəsindən olan əsgərlərin böyük hissəsi əhatəyə almışdı...[75]. »

1117-ci ildə Şəkinin müstəqilliyinə son qoyulması və bundan sonra Qriqol oğullarının (Qriqolisdzelərin) Gürcüstanın ictimai-siyasi həyatında yeri[redaktə | əsas redaktə]

Gürcü çarı IV Davidin işğal etdiyi ərazilər, ilbəil.
Gürcü çarı IV Davidin (Qurucu David) Gelati monastırında şəkli

1117-ci ildə IV David Şəkinin yerli knyazı Qriqolun Asat və Şot adlı iki oğlunun sığındığı Kiş qalasını da tutaraq Şəki dövlətinin müstəqilliyinə son qoyur.

“Çarlar-çarı Davidin həyatı” adlanan ХII əsr anonim gürcü mənbəsinə görə 1117-ci ildə IV David

« Qriqolun oğulları Asat və Şotu tutdu və Kiş qalasını ələ keçirdi[76]. »

1125-1223-cü illər arasında yazılmış “Hökmdarların tarixi və mədhi” adlı anonim gürcü mənbəsində 1178-ci ildə gürcü çarı III Georgiyə qarşı Heretidə baş vermiş üsyanın rəhbərlərindən biri kimi Qriqol Asat oğlunun da adı çəkilir; o, həlledici döyüşdə atının öldürülməsi səbəbindən yıxılaraq yaralanmışdır[77].

“Hökmdarların tarixi və mədhi”nə görə çariça Tamaranın (1184-1213) hakimiyyətə başladığı ilk illlərdə Hereti eristavı Asat Qriqol oğlu idi. Daha sonra o, ali orqanda vəzifə almış, oğlu Qriqolu isə öz yerinə Hereti eristavı qoymuşdur[78].

Beləliklə, məlum olur ki, 1117-ci ildə Şəkinin müstəqilliyi uğrunda Kiş qalasının müdafiəsinə başçılıq etmiş Asat Qriqol oğlunun oğlu Qriqol Asat oğlu 61 il sonra 1178-ci ildə Şəkidə mərkəzi hakimiyyətə qarşı baş vermiş üsyanın rəhbərlərindən biri olmuş, onun oğlu Asat isə çariça Tamaranın dövründə əvvəlcə Hereti eristavı, sonra ali orqanın üzvü, Asatın oğlu Qriqol isə atasından sonra Hereti eristavı olmuşdur.

Gürcü çarlarının rəsmi, yaxud qeyri-rəsmi titulları sırasına “ranların çarı”, yaxud “Şəki çarı” titulunun əlavə edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

1117-ci ildə sonra gürcü çarlarının rəsmi, yaxud qeyri-rəsmi titulıarı sırasına “ranların çarı”, yaxud “Şəki çarı” titulunu da əlavə olundu. Məsələn, IV David XII əsrin əvvəllərində verdiyi fərmanlarından birində özünü “abxazların və kartvellərin, ranların və kaxların çarı” adlandırır [79]

Təbrizdə aşkar edilmiş Gürcüstanın tanınmış adamlarının rəsmi məktub nümunələrindən ibarət 1219-cu ilə aid “Məktublar məcmuəsi”ndəki bir nümunədə David (IV David?) “Abxaz, Şəki, Alan və Rus çarlar çarı”; digərində hansısa (anonim) gürcü çarı “Gürcü, Abxaz, Alan, Şəki və Xəzər çarlar çarı”; üçüncündə isə çariça Tamaranın oğlu çar Georgi-Laşa “Abxaz, Şəki və Alan çarlar çarı” kimi göstərilir. XII əsr Şirvan şairi Fələki Şirvani gürcü çarı I Demetrenin ölümünə yazdığı qəsidəsində onu “Abxaz və Şəki şahlar şahı” adlandırırdı[80].

Tarixi coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

David Musxeleşviliyə görə gürcü mənbələri IX əsr -X əsrin əvvəlləri üçün Şəki-Kaxeti sərhəddini bu şəkildə göstərir.

David Musxelişvili Orta əsr gürcü mənbələrinə əsəsən Şəki çarlığının tarixi sərhədlərini aşağıdakı şəkildə göstərir:

« Qərb tərəfdən Şəki, necə ki biz artıq bilirik, Sanariya ilə, yəni Kaxetiya knyazlığı ilə həmsərhəd idi. IX - X əsrin birinci yarısı üçün təxmini sərhəd xəttini gürcü tarixçilərinin göstərdiyi kimi qəbul edə bilərik: Alazan vadisində VeciniQavazi (Axalsopeli) kəndlərindən bir qədər qərbdə; Qabırrı çayı vadisində − Qareci monastırından və Bodbe kəndindən bir qədər şərqdə. Şərq tərəfdən Şəki kiçik Qəbələ çarlığı ilə həmsərhəd idi. Əgər Qəbələnin – Albaniyanın qədim paytaxının, yerləşdiyi ərazi məlumdursa (Çuxur Qəbələ kəndi yaxınlığında...), onda, təxmini hesab edə bilərik ki, Şəki ilə Qəbələ sərhədi hardasa Əlciqan çayı zonasından (Gürca-dağ? - dağ silsiləsi) keçirdi... Şimalda sərhəd rolunu, əlbəttə ki, Qafqaz Sıra dağları oynayırdı, amma heç bir şübhə ola bilməz ki, Dağıstanın cənub-qərb rayonları çarlığın tərkibinə daxil idi. O ki qaldı cənub sərhədlərinə, İstəxri (933) və “Hüdud əl-aləm”dəki məlumatları nəzərə alaraq ehtimal etmək olar ki, Kür çayı Şəkinin cənub sərhədi olmuşdur[81]. »
Qafqaz XI əsrin əvvəllərində, Şəki dövləti "Albaniya çarlığı" adı ilə göstərilir, Travelgeorgia.ru

Şirinbəy Hacıəliyə görə isə Orta əsr gürcü mənbələri Şəki/Heret çarlığının sabit sərhədlərini aşağıdakı şəkildə təsvir edir:

« Şərqdə İori çayı mənsəbi, Əyri çayın mənsəbinədək Alazan çayı, Əyri çay; qərbdə Debed çayının Xrami ilə birlikdə Kürə qovuşduğu mənsəbi (Ağstafa rayonu ərazisi), Xunanın qarşı tərəfindən Samebis-xevi çayının İoriyə qovuşduğu mənsəbinədək uzanan sərhəd xətti, Samebis-xevi çayı boyunca Şuamta dağlarınadək, dağın əks tərəfində Turdos-xevi çayı boyunca Qulqulayadək, Ştoris-xevi çayı; şimalda Dağıstan, Didoeti, Tuşeti boyunca Qafqaz dağları; cənubda Kür çayı[82]. »

982/983-cü ildə yazılmış anonim mənbədə – “Hüdud əl-aləm”də, Şəki 70 fərsəng uzunluğu olan bir vilayət kimi təqdim edilir. Mənbədə Şəki ilə Tiflis arasında uzunluğu 20 fərsəng olan Sanar vilayətinin yerləşməsi, Qəbələnin isə Şəki-Şirvan-Bərdə arasında olması, Şəki vilayəti əhalisinin müsəlman olması, amma burada həm də “kafir”lərin yaşaması, vilayət hüdudlarının Arranın paytaxtı Bərdə şəhərinin qapısı qarşında yerləşən və nə vaxtsa rusların düşərgəsi olan[qeyd 19] Mübarəki adlı böyük kəndən başlamaqla (“əvvəli-həddi”) Sunbatman adlı möhtəşəm qala-şəhərdə bitməsi (“axiri-həddi Şəki”), vilayət ərazisində Bərdədən çox da uzaqda olmayan Suq əl-Cəbəl adlı şəhərin olması da qeyd edilib[83]. Vladimir Minorski hesab edir ki, Sunbatman qala-şəhərinin adı “Sunbatın evi” mənasını daşıyır və birbaşa Səhl ibn Sunbatla bağlıdır[84][85].

Şəki və Şəki-Kaxeti hökmdarları narrativ mənbələrdə necə təqdim edilirlər?[redaktə | əsas redaktə]

Hökmdarın adı Hakimiyyətdə olduğu dövr “Şəki hökmdarı” kimi “Albaniya çarı” kimi göstərilir “Ereti çarı” kimi “Kaxeti çarı” kimi “ranların və kaxların çarı” kimi
Anonim Osman ibn Əffanın
xəlifəliyi dövründə (644-656)
əl-Bəlazuri
Anonim Albaniya katolikosu IV Davudun katolikosluğu dövründə (təxminən, 820-853-cü illər) “Alban ölkəsinin tarixi”
Səhl ibn Sunbat

(Müaviyə ibn Səhl)
822-854, yaxud 822-838/839[qeyd 20]

(838/839-854)
Tovma Artsruni

-
“Alban ölkəsinin tarixi”

(İbn əl-Əsir)
Qriqor Hammam IX əsrin 2-ci yarısı “Alban ölkəsinin tarixi”;
Stepanos Taronetsi;
Stepanos Orbelian
Eredvi kəndindəki kilsənin kitabəsi
Atrnerseh ən geci 906-cı ildən — ən tezi 944-cü ilə qədər Məsudi Hovanes Drasxaakertsi Eredvi kəndindəki kilsənin kitabəsi;
“Kartli salnaməsi”
İşxan Əbu Əbdülmalik ən tezi 1044-cü ildən — ən tezi 944-dən ən geci 1110-cu ilə qədər İbn Həvqəl Stepanos Orbelian;
Konstantin Porfiroqent;
Ananiya Mokatsi
“Kartli salnaməsi”
Dinar ən geci 1010-cu ildən — ən tezi 1114/1015-ci ilə qədər “Kartli salnaməsi”
Böyük Kvirike ən geci 1032/1038-ci il — ən geci 1037/1038 Vardan “Kartli salnaməsi” “Kartli salnaməsi”
Qaqik ən geci 1037/1038-ci il — 1058-ci il “Tarix-i əl-Bab” “Kartli salnaməsi”
I Axsartan 1058-ci il – 1082-ci il Sədrəddin Əli əl-Hüseyni;
“Tarix-i əl-Bab”
“Kartli salnaməsi”
II Kvirike 1082-ci il — 1004-cü il Samuel Anesi “Çarlar-çarı Davidin həyatı”
II Axsartan 1004 “Çarlar-çarı Davidin həyatı”
Asat Qriqol oğlu və Şot Qriqol oğlu ?—1117

Mehranilərin, o cümlədən, Qriqori Hammamın nəsil şəcərəsi[redaktə | əsas redaktə]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mehran
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Armayel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Vard
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Vardan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Vard
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Varaz-Qriqor
 
 
 
Şuşik
 
 
 
Varazman
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Varaz-Peroj
 
 
 
Cavanşir
 
 
 
Yezad-Xosrov
 
 
Varazman
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Varaz-Tiridat
 
 
 
Sparma
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Vardan
 
 
 
Qaqik
 
 
 
?
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Narse
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Qaqik
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Stepanos
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Varaz Trdat
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Səhl (Saak Süni?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Stepannos
 
 
 
Sparam
 
 
 
Adarnerseh[qeyd 21].
 
 
 
 
 
 
 
 
I Qurgen(fr)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qriqor Hammam
 
 
Abuset Qriqor
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
III Adərnerse(en)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Saak Sevada
 
Əbu Əli
 
Smbat
 
 
Atrnerseh
 
 
Dinar
 
 
Qurgen(en)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Vatçaqan
 
Qriqor
 
Davud
 
I Şahanduxt
 
I Smbat Saakyan(ru)
 
İoann Sənəkərim
 
Sahakanuş(ru)
 
II Aşot(ru)
 
İşxan Əbu Əbdülmalik
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kousçaq
 
 
Atrnerseh
 
İşxan Sevada
 
Seveda
 
Vasaq(ru)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Filipp
 
Sənəkərim
 
Qriqor Atrnerseh
 
Filipp
 
II Katranida
 
I Qaqik(ru)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Seveda
 
 
 
Sofya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ovhanes Smbat(ru)
 
IV Aşot(ru)
 
 
Senekerim(ru)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sənəkərim
 
 
 
II Şahanduxt
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Ruben(ru)
 
II Qaqik(ru)
 
Məryəm(en)
 
I Georgi(ru)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Qriqor
 
Smbat
 
Seveda
 
Kürike
 
Kata
 
IV Baqrat(ru)
 
Quranduxt(en)
 
Kata(en)
 
Marta
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şuşik
 
Kata
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Arevmanelilərin nəsil şəcərəsi[redaktə | əsas redaktə]


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Fadl(en)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Kvirike(en)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Fadl(en)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Kvirike(en)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
David(fr)
 
 
Fadl
 
 
 
 
 
 
 
1 Qurgen(fr)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Böyük Kvirike
 
 
 
 
 
 
 
Zolakertel
 
 
David(fr)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Qaqik
 
II Qurgen(fr)
 
Smbat
 
Adarnaze
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
I Axsartan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Kvirike
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
II Axsartan(fr)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Şəki hökmdarlarının “ranlar çarı” titulu daşıması səbəbindən bu bayrağın Şəki dövlətinə aid olması ehtimalı var.
  2. 19-cu əsrdə Şəki xanlığının gerbi olması ilə bağlı iddialar var, Sfinksin yunan mifologiyasına aid olması və 1010—1029-cu illər arasında tikilmiş Svetitsxoveli kilsəsinin divar rəsmlərində də anoloji təsvirə təsadüf edilməsi, bu təsvirin xristianlıq dövründən Şəkinin gerbi olması ehtimalını doğurur.
    1010—1029-cu illər arasında tikilmiş Svetitsxoveli kilsəsinin divar rəsmlərində Sfinks təsviri.
  3. Rusca mənbələrdə:
  4. Ziya Bünyadovun “Azərbaycan IIV-IX əsrlərdə” kitabında «ilk dövrlərin ən yaxşı və mötəbər məxəzlərindən biri hesab olunan Bəlazuridən (əl-Bəlazuridən) götürül»məsi göstərilməklə belə bir cümlə getmişdir: «Bundan sonra I Qubad özü Arrana gəldi, burada Beyləqan, Bərdə, Qəbələ, Dərbənd və Şəki şəhərlərini salıb möhkəmləndirdi» (Bünyadov Z. M. 2007, s. 52). Bu Şəkinin adının bir qədər də əvvəlki tarixi hadisələrin təsvirində çəkilməsi kimi qəbul edilə bilərdi. Lakin müvafiq hissənin Hikmət Əkbərov tərəfindən edilmiş tam tərcüməsində Şəkinin adı yoxdur: «Onun ardınca (Şah) Qubad buraya gəldi. Arranda Beyləqan şəhərini və ölkənin əsas şəhəri sayılan Bərdəni və Qəbələni- yəni Xəzər şəhərini saldırdı. Daha sonra o, Şarvan vilayəti ilə Alan qapısı arasında çiy kərpicdən sədd tikdirdi və həmin çiy kərpicdən tikilmiş səddin boyunca 360 şəhər saldırdı ki, bu şəhərlər də Bəbu-l-Əbvab salınandan sonra dağıdıldı.» (əl-Bəlazuri 2005, s. 105)
  5. Mixitar Qoş Yeliazarın arxiepiskop rütbəsindən katolikos seçildiyini göstərir (Moisey Kalankatuklu. 2006, s. 386.)
  6. “Kartlis tsxovreba”da Arçilin iki çay arasında Nuxpati şəhər-qalasını tikdirməsi də qeyd olunur: Əlbəttə ki Nuxpatini mənbələrdə adı XVII əsrdən etibarən kiçik kənd kimi çəkilən və yalnız XVIII əsrin ortalanında şəhərə çevrilən Nuxa ilə eyniləşdirmək mümkün deyil. Şirinbəy Hacıəli də hesab edir ki, gürcü mənbəsində açıq-aydın şəkildə Nuxpatinin Şəkidə yox, Kaxetidə yerləşdiyi göstərilir (Əliyev Ş. H. 2007, s. 78).
  7. Münəccimbaşı hadisənin tarixini 820-ci il göstərir və bütün tədqiqatçılar bunu ciddi qəbu ediblər. Lakin, məsələ burasındadır ki, Xalid Cənubi Qafqazda ən azı 4 dəfə qubernator olmuşdur (813/814-cü ildə, 828-832-ci illərdə, az müddət 841-ci ildə və bir daha xəlifə əl-Vasiqin (842-845) dövründə) (Ter-Ghewondyan 1976, s. 28) və Xalidin 820-ci ildə Cənubi Qafqazda olması barədə heç bir məlumat yoxdur. Buna görə də, Şəki əhalisinin Xalidə qarşı üsyan etdiyi tarix 813/814-cü il üçün daha uyğun görünür.
  8. “Haykazun” Qeqarkunikdə hakimiyyətdə olan knyaz sülaləsinin adı idi; onlar özlərini əfsanəvi Hayk nəslindən olduqlarını iddia edirdilər. (Иованнес Драсханакертци, XXI-XXX 1986, s. ...(qeyd: 124). Albaniya tarixində Qriqor Hamamın oğlu Əbu Əlinin də Haykazun olması göstərilir:
  9. 821—831/832-ci illərdə Qelam-Qeqarkunik vilayətinin hakimi Saak idi. O, Sünik knyazı Vasakın kiçik oğlu idi.
  10. Xorepiskop— sanar hakimlərinin titulu. İlk dövrlərdə Sanariya xorepiskopları dini hakimiyyətlə yanaşı, dünyəvi hakimiyyəti də əllərinə almış, bundan sonra sanarlara rəhbərlik edərək Kaxetiyanın birləşdirilməsinə və erkənfeodal gürcü dövlətinin – Kaxeti knyazlığının yaranmasına nail olmuşlar. Nəticədə bu dövlətin başında duran knyazlar ənənəvi qaydada xorepiskop titulu qəbul edirdilər. Xorepiskop titulu artıq teokratik funksiyasını itirmiş, feodal dövlətinin dünyəvi başçısının tituluna çevrilmişdir. Картлис Цховреба 2008, s. 167, qeyd 33
  11. Məsudidən azərbaycan dilinə edilən bir tərcümədə: Azər ibn Nəbih ibn Məhacir, — Vəlixanlı N. M. 1974, s. 61
  12. İbn Havqəl X əsrin ortaları üçün öz kitabında həm Əbu Əbdülməlik adı ilə tanınan Şəki hökmdarı Asxasın adını və həm də ətraf vilayətlərin Sanxarib adlı 3 hakiminin adını çəkir. Bunlardan birincisi Rab ərazisini idarə edən ibn Suvar adı ilə tanınan Sanxarib, ikincisi Xacin hakimi Sanxarib. 941-957-cü illər arasında Şəki hakimi Salarilər dövlətinə bac olaraq ildə 1 milyon dirhəm, Rab ərazisini idarə edən Sanxarib 300 min dirhəm və əlavə hədiyyələr, Xacın hakimi isə 100 min dirhəm və əlavə olaraq 50 min dirhəm dəyərində atlar və hədyyələr verirdi (səh.:105). Bunlar – Şəki hakimi Asxas və 2 Sanxarib eyni dövrdə yaşamışlar. 3-cü Sanxarib isə Sanariya hakimi kimi təqdim olunur (səh.: 99) (Караулова П. А. 1903, s. 99,105) və bunun hakimiyyətdə olduğu dövr İbn Havqəlin kitabının yazıldığı illərə – X əsrin 70-ci illərinə, gedib çıxa bilər. Buna görə də Rub ərazilərinin hakimi Sanxaribi Sanariya çarı Sanxariblə eyniləşdirmək mümkündür. Aqafangel Krımski də İbn Həvqəldəki Rab ərazisini Sanariya ilə, Rab ərazisini idarə edən Sanxaribi, Sanariya çarı kimi təqdim edilən İbn Suvar Sanxarib ilə və “Albaniya tarixi”ndəki Sevadanın oğlu Sənəkərim ilə eyniləşdirir (Əliyev Ş. H. 2007, s. 94). Çatışmayan yalnız bir şey qalır, o da Sənəkərim adlı çarın Sanariyada hakimiyyətdə olmasını təsdiqləyən digər mənbələrdir.
  13. 234 год грузинского хроникона соответствует 1014 году. По сообщению Аристакэса Ластивертци, Баграт скончался в 464 году армянского летосчисления, что соответствует 1015 году (см . Э. Такаишвили, указ. русский перевод, с. 161, прим. 2; К. Н. Юзбашян, комментарии к указ. переводу Аристакэса, с. 114, прим. 22(Картлис Цховреба 2008, s. 240, qeyd 129.).
  14. Vaxuşti Baqrationiyə görə Naxçivani qalası Ştoris-Xevi çayının Alazan çayına töküldüyü yerdə idi (Картлис Цховреба 2008, s. 177, qeyd 250.)
  15. Göstərilən ildə və göstərilən ilə yaxın illərdə IV Baqratın Bərdəyə hücum etməsi ilə bağlı digər mənbələrdə, o cümlədən gürcü mənbələrində heç bir məlumat yoxdur. Çox güman ki burada söhbət IV Baqratdan yox, əslində 1065-ci ilin oktyabr ayında Arrana yürüş etmiş, o cümlədən Bərdəni 3 gün mühasirədə saxlamış şəkililərlərlə allanların birgə yürüşündən gedir:
  16. IV Baqratın söy kökü bir tərəfdən Qriqor Hammama gedib çıxırdı və o, əvvəlki Şəki hökmdarları ilə – Atrnerseh və İşxan Əbu Əbdülmalik ilə uzaq qohumluq əlaqələrinə malik idi:
  17. Tarixçiliyə məlum olan “Aradeti” adlı qala(ka) XVII əsrdə tikilib və indiki Gürcüstan respublikasının Şida Kartli ölkəsinin Kareli bələdiyyə rayonu ərazisindəki Aradeti(ka) kəndindədir. Bu yer həm Kaxeti hüdudlarından bir qədər kənardır və həm də Şəddədilər dövlətinin nüfuz dairəsindən. Ehtimal etmək olar ki “Kartli salnaməsi”ndə adı çəkilən Aradeti, onunla birlidə adı çəkilən və yeri məlum olan Xornabuci‎dən çox da uzaqda deyildir.
  18. ДИДЕБУЛИ (от груз, “диди” - большой, великий) - лицо, принадлежавшее к высшему слою феодального класса, который уже в VII-IX вв. образовали дид-диди азнауры. Когда в XV в. феодальная аристократия сложилась в отдельное сословие тавадов, среди них дидебули тавады или просто дидебулы, букв, вельможи, являлись обладателями наиболее обширных владений и высших должностей; в начале XVIII в. в Картли дидебулами почитались главы пяти-шести наиболее крупных феодальных домов.([1]).
  19. Ruslar Bərdəni 943-cü ildə tutmuşdular.
  20. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi () Səhl ibn Sunbata xəlifə tərəfindən “Erməniyyə, İberiya və Albaniya üzərində” ali hakimiyyətin verilməsini göstərən “Alban ölkəsinin tarixi”ndə, cəmi 1 il sonra adı çəkilən 3 ölkə hakiminin artıq “hökmdarlar ağası” Hovannesin olması qeyd edilir. Bundan sonra tarix səhnəsində uzun müddət Səhl ibn Sunbatın adına təsadüf olunmur. Yalnız X əsrin ikinci yarısı – X əvvəllərində yaşamış erməni tarixçisi Tovma Artsruni, 980-cı ildə yazmağa başlıadığı əsərində Səhl ibn Smbatın 854-cü ildə Xaçın hakimi AtrnersehArtsakdakı Ktiş hakimi Yesai əbu Musa ilə birlikdə ərəb sərkərdəsi Buğa əl-Kəbir tərəfindən tutularaq Xilafətin paytaxtına aparıldığını yazır (Dowsett C. 1957, s. 463 ). Lakin eyni hadisə barədə məlumat verən ərəb mənbəsi Samirəyə göndərilənlərin adları arasında Səhlin yox, oğlunun – Arran patriki Müəvviyə İbn Səhl, ibn Sunbatın adını çəkir( Ибн-ал-Асир 1940). Mümkündüqr ki, Tovma Artsruni mətndə Müəvviyənin adını buraxmış, əvəzində mətndə yalnız Müəvviyənin atasının adı qalmışdır; əgər belədirsə, deməli, Tovma Artsruninin Şəki hakimi kimi təqdim etdiyi şəxs, İbn əl-Əsirdə Arran batriki kimi göstərilir; Səhl ibn Sunbat isə Babəyi ərəblərə təslim edəndən 1 il sonra artıq həyatda olmamışdır.
  21. Ziya Bünyadov “Albaniya tarixi” kitabında Adarnerseh barədə qeyd edir (III kitab, 118-ci qeyd): «Adərnersə ibn İshaq əl Xaçinin adı Təbəridə (III, s. 1416) rast olunur» (Moisey Kalankatuklu. 2006, s. 378).

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mahmudov Y. M. 2005, səh.: 22.
  2. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 2, 6, 8, 82, 89, 100, 197.
  3. Fərzəlibəyli Ş. F. 2003, səh.: 7.
  4. Azərbaycan tarixi, II cild 2007, səh.: 269.
  5. Şərifli M. X. 2013, səh.: 75.
  6. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 28, 29, 30.
  7. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 99, 107, 108, 120, 121, 122, 125, 127, 129, 130, 131,.
  8. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 41
  9. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 42
  10. Рашид ад-Дин. 1971, s. 42
  11. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 38
  12. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 37
  13. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 36
  14. Картлис Цховреба 2008, səh.: 112.
  15. 15,0 15,1 Картлис Цховреба 2008, səh.: 229.
  16. əl-Bəlazuri 2005, səh.: 106.
  17. Moisey Kalankatuklu. 2006, s. 130
  18. Армянская География 1877
  19. Гевонд 1862
  20. əl-Bəlazuri 2005, səh.: 113.
  21. Картлис Цховреба 2008, s. 112
  22. Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 35, 36.
  23. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 37
  24. Moisey Kalankatuklu. 2006, s. 341
  25. Минорский В. Ф. 1963.
  26. Moisey Kalankatuklu. 2006, səh.: 296, 300.
  27. Dowsett C. 1957, s. 463
  28. Ибн-ал-Асир 1940.
  29. Minorsky V. 1953, s. 506
  30. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 82.
  31. 31,0 31,1 Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 38.
  32. Moisey Kalankatuklu. 2006, səh.: 378.
  33. Гунба М. М. 2012.
  34. 34,0 34,1 Картлис Цховреба 2008, səh.: 144.
  35. Иованнес Драсханакертци. 1986
  36. Ибн Рустэ. 1903
  37. Ибн Хордадбех. 1986, səh.: 165.
  38. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 165.
  39. Moisey Kalankatuklu. 2006, səh.: 336.
  40. Иованнес Драсханакертци, ГЛАВА LI 1986, səh.: 336.
  41. Əliyev Ş. H. 2007, s. 85, 90
  42. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 99.
  43. Moisey Kalankatuklu. 2006, s. 336
  44. Караулова П. А. 1903, səh.: 99,105.
  45. Григорян Г. М. 1972, səh.: 223.
  46. Минорский В. Ф. (3) 1963.
  47. 47,0 47,1 Картлис Цховреба 2008, səh.: 149.
  48. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 97.
  49. Картлис Цховреба 2008, səh.: 228.
  50. Григорян Г. М. 1972, səh.: 222, 223.
  51. Картлис Цховреба 2008, səh.: 167, qeyd 33.
  52. Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 42.
  53. Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 40, 41.
  54. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 80, 94.
  55. Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 42, 43.
  56. 56,0 56,1 Картлис Цховреба 2008, səh.: 154.
  57. Вардан Аревелци. 1861.
  58. Мкртумян Г. 1981, səh.: 96.
  59. Картлис Цховреба 2008, səh.: 154, 155.
  60. Мкртумян Г. 1981, səh.: 101.
  61. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 106.
  62. 62,0 62,1 62,2 62,3 Мунадджим-Баши 1957.
  63. 63,0 63,1 63,2 63,3 Минорский В. Ф. (2) 1963.
  64. Картлис Цховреба 2008, səh.: 158.
  65. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 110.
  66. Садр ад-Дин Али ал-Хусайни. 1980, s. 185, 186 .
  67. Картлис Цховреба 2008, s. 159
  68. Картлис Цховреба 2008, səh.: 160, 161.
  69. Картлис Цховреба 2008, səh.: 162, 163.
  70. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 117.
  71. Картлис Цховреба 2008, səh.: 182, 183.
  72. Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 43.
  73. Картлис Цховреба 2008, səh.: 185.
  74. Картлис Цховреба 2008, səh.: 206, qeyd 54.
  75. Картлис Цховреба 2008, səh.: 185, 186.
  76. Картлис Цховреба 2008, səh.: 189.
  77. Картлис Цховреба 2008, səh.: 252.
  78. Картлис Цховреба 2008, səh.: 257, 258.
  79. Əliyev Ş. H. & 2007 122.
  80. Мусхелишвили Д. Л. 1982, səh.: 59, 60.
  81. Мусхелишвили Д. Л. 1982, s. 37
  82. Əliyev Ş. H. 2007, səh.: 94.
  83. Hudud al-'Alam 2015, səh.: 144.
  84. Minorsky V. 1953, s. 506
  85. Hudud al-'Alam 2015, s. 400

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mahmudov Y. M. Azərbaycan: qısa dövlətçilik tarixi. — Bakı: Təhsil, 2005. — 1.000 nüsx.
  2. Мусхелишвили Д. Л. Из исторической географии восточной Грузии (Шаки и Гогорена). — Тбилиси: Мацниереба, 1982.
  3. Əliyev Ş. H. Şimal-Qərbi Azərbaycan: ingiloylar (I kitab: Ən qədim zamanlardan XIII əsrin ortalarınadək). — Bakı: Təhsil, 2007. — 1.000 nüsx.
  4. Fərzəlibəyli Ş. F. XV əsr Azərbaycan dövlətlərinin quruluşu. — Təkmilləşdirilmiş II nəşri. — Bakı: "Elnur-P" mətbəəsi., 2003. — Səh.: 7. — 500 nüsx.
  5. Azərbaycan tarixi. — Bakı: Elm, 2007. — II  cild. — ISBN 978-9952-448-34-4.
  6. Şərifli M. X. IX əsrin II yarısı – XI əsrdə Azərbaycan feodal dövlətləri. — Bakı, 2013.
  7. Усейнов М. А. Памятники азербайджанского зодчества. — Гос. изд-во архитектуры и градостроительства, 1951.
  8. Восканян С. С. Очерк истории армяно-азербайджанских этнополитических отношений. — ВолГУ, 2002. — 409 с.
  9. Пономарев Б. Н., и др. История СССР с древнейших времен до наших дней. — Наука, 1966. — Т. 1. — С. 420.
  10. Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 296 с.
    Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 296 с.
    Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — 296 с.
  11. Шихсаидов А. Р., Аликберов А. К., Бобровников В. О. Дагестан и мусульманский Восток: сборник статей. — Издательский дом Марджани, 2010. — С. 66. — 430 с.
  12. Маковельский А. О. История логики. — Москва: Наука, 1967. — С. 237. — 501 с.
  13. Исмаил М. А. История Азербайджана (Краткий обзор с древней до 1920 г.). — Баку: Азербайджанское государственное издательство, 1995. — ISBN 5-552 01428-6.
  14. Алиев Ш. Ингилойцы – кто они?(rus.). — 2013.
  15. Мамедова Ф. Дж. Кавказскии Албания и албаны. — Баку, 2005. — 500 экз. — ISBN 9952-8073-0-9.
  16. Греков Б. Д. Очерки истории СССР 9 - 13 вв.. — М.: Академии наук СССР, 1953. — Т. 3. — 998 с.
  17. Дружинин Н. М., Греков Б. Д. 1 // Очерки истории СССР. — М., 1956. — Т. 3. — С. 649, 975.
  18. Историческая география Азербайджана. — Баку: Ėлм, 1987. — С. 64. — 146 с.
  19. Гумба Г. Кавказская Албания по «Ашхарацуйцу» Вардана Вардапета (XIII в.)(rus.) // Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների. — № 9. — С. 72-73. — ISSN 0320-8117.
  20. Ольденбург С. Ф., Крачковский И. Ю. Сергею Федоровичу Ольденбургу: к пятидесятилетию научно-общественной деятельности, 1882-1932 : сборник статей. — Изд. Академии наук СССР, 1934. — С. 302. — 642 с.
  21. əl-Bəlazuri Kitəb futuhi-l-buldən; Ərməniyyənin fəthi // Orta əsr ərəb mənbələrindən Azərbaycan tarixinə aid materiallar. — Bakı: Nurlan, 2005. — Səh.: 106. — 200 nüsx.
  22. Bünyadov Z. M. Azərbaycan VII-IX əsrlərdə. — Bakı: Şərq-Qərb, 2007. — 25.000 nüsx. — ISBN ISBN 978-9952-34-085-3.
  23. Moisey Kalankatuklu. Albaniya tarixi. — Bakı: Avrasiya - Press, 2006. — 10.000 nüsx. — ISBN 9952-421-52-2 ISBN 978-9952-421-52-1.
  24. Армянская География VII века по Р. Х (приписывавшаяся Моисею Хоренскому). — СПб., 1877.
  25. Гевонд История халифов. — СПб., 1862.
  26. Ter-Ghewondyan, Aram (1976), «The Arab Emirates in Bagratid Armenia», Lisbon: Livraria Bertrand,
  27. Мовсес Каланкатуаци. Книга третья // История страны Алуанк. — Ереван, 1985.
  28. Dowsett C. A Neglected Passage in the "History of Albanians" (ing.) : Bulletin of the School of Oriental and African Studies —University of London. — 1957. — № 3.
  29. Ибн-ал-Асир Тарих-ал-камиль (полного свода истории). — Баку: АзФан, 1940.
  30. § 36. Arminiya and Arran // Hudud al-'Alam 'The Regions of the World'. — 2015 — ISBN 978-0-906094-03-7.
  31. Minorsky V.. Caucasia IV // Bulletin of the School of Oriental and African Studies. — University of London, 1953.
  32. Иованнес Драсханакертци. История Армении. — Ереван, 1986.
    Иованнес Драсханакертци. XXI-XXX // История Армении. — Ереван, 1986.
    Иованнес Драсханакертци. ГЛАВА LI // История Армении. — Ереван, 1986.
  33. Ибн Рустэ. Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: V. Ибн Рустэ // Книга драгоценных камней = Китaб-ал-а'лaк-ан-нефuса / пер. Н. А. Караулова. — Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. — Тифлис, 1903. — Т. 32.
  34. Ибн Хордадбех. Книга путей и стран. = Китаб ал-масалик ва-л-мамалик / пер. Н. М. Велихановой. — М., 1986.
  35. Картлис Цховреба / Главный редактор академик Роин Метревели. — Тбилиси: Артануджи, 2008.
  36. Караулова П. А. Сведения арабских географов IX и X веков по Р.Х. о Кавказе, Армении и Адербейджане: VII, ал-Мукаддасий; VIII, Масуди; IX, Ибн Хаукал(rus.) : СМОМПК. — Тифлис, 1908.
  37. Vəlixanlı N. M. IX-XII əsr ərəb coğrafiyaşünas-səyyahları Azərbaycan haqqında. — Bakı, 1974.
  38. Вахушти Багратиони История царства Грузинского / Перевел, снабдил предисловием, словарями и указателем Н. Т. Накашидзе. — Тбилиси: Мецниереба, 1976.
  39. Григорян Г. М. Очерки истории Сюника. IX—XV вв. / Отв. ред. X. А. Торосян, Б. А. Улубабян. — Ереван: Издательство АН Армянской ССР, 1990. — ISBN 5—8080—0042—4.
  40. Гунба М. М. Ередвская надпись - О походе царя абхазов Константина в Эрети(rus.). — М.: Аква-Абаза, 2012.
  41. Григорян Г. М. Новонайденные надписи Ваанаванка(rus.) // Ист.-филол. журн.. — 1972. — С. 215-229.
  42. Вардан Аревелци. Всеобщая история Вардана Великого. — М., 1861.
  43. Мкртумян Г. Царство Кахети-Эрети и армяно-грузинские отношения (XI в.—начало XII в.).(rus.) // Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների : Ист.-филол. журн.. — Bakı, 1981. — С. 95-105. — ISSN 0320-8117.
  44. Əhməd Zəki Vəlidi. Azərbaycanın tarixi coğrafiyası. — Bakı: Təhsil, 2009. — 500 nüsx.
  45. Ахмед ибн Лютфуллах (Мунадджим-Баши) "Джами ад-Дувал"; Ибн ал-Азрака ал-Фарики из "Истории Майяфарикина"(rus.) // Перевод с арабского Мамедова А. Дж. Труды института истории. — Баку, 1957.
  46. Садр ад-Дин Али ал-Хусайни. Ахбар ад-даулат ас-сельджукийа. — М.: Восточная Литература, 1980.
  47. Рашид ад-Дин. Переписка. — Москва: Наука, 1971.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]