Nyu-York

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Nyu-York (şəhər) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search

✰

Şəhər
Nyu-York
New York
Böyük alma, Heç vaxt yatmayan şəhər, Gotham və s.
Saat əqrəbi istiqamətində: Midtaun Manhetten, Tayms-skver, Unisfera, Bruklin körpüsü, Aşağı Manhetten və Dünya Ticarət Mərkəzi 1, SeFantral park, BMT Baş Qərərgahı və Azadlıq heykəli
Saat əqrəbi istiqamətində: Midtaun Manhetten, Tayms-skver, Unisfera, Bruklin körpüsü, Aşağı ManhettenDünya Ticarət Mərkəzi 1, SeFantral park, BMT Baş QərərgahıAzadlıq heykəli
Downtown Skyline (39960025320).jpg
NYC Logo Wolff Olins.svg
Bayraq[d] Gerb
Bayraq[d] Gerb
40°39′ şm. e. 74°03′ q. u.
Ölkə
Ştat Nyu-York ştatı
Mer Erik Adams
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub 1624, 1626
Sahəsi

Ümumi: 1.223.59 km²
Quru: 778.19 km²

Su: 445.40 km²
Mərkəzin hündürlüyü 11 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
Sıxlığı 11,31368 nəf./km²
Rəsmi dili ingilis dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu 212, 347, 646, 718, 917, 929
Poçt indeksi 10000–10499, 11004–11005, 11100–11499, 11600–11699
Nəqliyyat kodu NY
Digər
Ərazisinə görə ən böyük bölgəsi Kuins (280 km²)
Əhalisinə görə ən böyük bölgəsi Bruklin (2019: 2.559.903)
ÜDM $830 milyard (2020)
nyc.gov
Nyu-York xəritədə
Nyu-York
Nyu-York
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Nyu-York (ing. New York; New York City) qısa adı ilə NYCNyu-York ştatında yerləşən Amerika Birləşmiş Ştatlarının əhalisinin sayına görə ən böyük şəhəri. Şəhərin ərazisi 778,2 km², əhalisi isə 2020-ci ilin siyahıyaalması ilə 8.804.190 nəfərdir. Nyu-York ştatının cənubunda yerləşən şəhər Nyu-York aqlomerasiya regionunun mərkəzidir, həmçinin ərazisinə görə dünyanın ən böyük aqlomerasiya regionudur.[3] 2020-ci ilin statistikasına əsasən şəhər 20 milyondan çox əhali ilə həm də dünyanın ən sıx məskunlaşılan meqapolislərindən biridir. Nyu-York dünyanın mədəni, maliyyə və media mərkəzi kimi təsvir edilmişdir və ticarət, əyləncə, tədqiqat, texnologiya, təhsil, siyasət, turizm, yemək, incəsənət, dəb və idman sahələrində yer alır. Dünyanın ən çox fotoşəkil çəkilən şəhəridir.[4] Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərərgahının yerləşdiyi Nyu-York beynəlxalq diplomatiya mərkəzlərindən biri[5][6] və qlobal investorlar üçün etibarlı sığınacaqdır.[7] Nyu-York bəzən dünyanın paytaxtı kimi təsvir edilir.

Dünyanın ən böyük limanlarından birində yerləşən və sahəsinin 36,4%-i su ilə əhatələnmiş Nyu-York şəhəri beş borodan ibarətdir. Bu beş boro — Bruklin (Kinqs dairəsi), Kuins (Kuins dairəsi), Manhetten (Nyu-York qraflığı), Bronks (Bronks dairəsi) və Staten-Aylend (Riçmond dairəsi) 1898-ci ildə vahid bir şəhərə birləşdirilmişdir.[8] Şəhər ABŞ-a immiqrantlar üçün giriş qapısıdır. Nyu-Yorkda 800-ə qədər müxtəlif dildə danışılır ki, bu da onu dünyanın linqvistlik cəhətdən ən müxtəlif şəhəri edir.[9] Nyu-Yorkda ABŞ-dan kənarda doğulmuş 3,2 milyondan çox sakin yaşayır. Buna əsasən 2016-cı ildə şəhər dünayda ən çox əcnəbi yaşayan şəhər qəbul edilmişdir.[10][11] 2018-ci ilə qədər Nyu-York aqlomerasiya regionunun təxminən 1,8 trilyon ABŞ dollarlıq ümumi aqlomerasiya məhsulu (GMP) istehsal etidyi təxmin edilir və bu, ABŞ-da birinci yerdədir. Nyu-York aqlomerasiya regionu suveren dövlət olsaydı, dünyanın səkkizinci ən böyük iqtisadiyyatına sahib olardı. Şəhər dünyada ən çox milyarderin yaşadığı yerdir.[12]

Nyu-Yorkun izləri 1624-cü ildə Yeddi Birləşmiş Əyalət Respublikasından olan kolonistlər tərəfindən Aşağı Manhettendə qurulan ticarət məntəqəsinə qədər gedib çıxır. Məntəqə 1626-cı ildə Yeni Amsterdam (nid. Nieuw Amsterdam) olaraq adlandırılmış və 1653-cü ildə şəhər statusu almışdır. Şəhər 1664-cü ildə ingilislərin nəzarətinə keçdi və İngiltərə kralı II Karl buranı qardaşı York hersoqu II Ceymsə verdikdən sonra Nyu-York adlandırıldı.[13][14] Nyu-York 1673-cü ildə hollandlar tərəfindən geri alındı və bir il üç ay müddətində Nyu-Orenc adlandırıldı; 1674-cü ilin noyabrından bəri Nyu-York olaraq adlandırılır. Şəhər 1785-ci ildən 1790-cı ilə qədər ABŞ-ın paytaxtı olub,[15] 1790-cı ildən bəri isə ABŞ-ın ən böyük şəhəri statusunu qoruyur. XXI əsrdə Nyu-York qlobal yaradıcılıq, sahibkarlıq[16] və ekoloji davamlılıq qovşağı[17][18] və azadlıq və mədəni müxtəlifliyin simvoludur.[19] Nyu-York 2019-cu ildə dünyanın 48 şəhərindən olan 30.000-dən çox insan arasında aparılan sorğu nəticəsi ilə dünyanın ən böyük şəhəri seçildi.[20]

Nyu-Yorku 2019-cu ildə rekord sayda — 66,6 milyon turist ziyarət etmişdi. Tayms-skver dünya əyləncə sənayesinin əsas mərkəzidir.[21] Şəhərin bir çox görməli yerləri, göydələnləri və parkları bütün dünyada tanınır. Empayr Steyt Bildinq hündürlüyünə görə digər tikililərdən fərqlənir.[22] Manhettenin daşınmaz əmlak bazarı dünyanın ən bahalı bazarlarından biridir.[23][24] Davamlı — 7/24 xidmət göstərən Nyu-York metropoliteni 472 dəmiryol stansiyası ilə dünyanın ən böyük metropolitenidir. Şəhərdə 120-dən çox kollec və universitet, o cümlədən Kolumbiya Universiteti, Nyu-York UniversitetiNyu-York Şəhər Universiteti yerləşir. Aşağı Manhettendə "maliyyə bölgəsi" adlanan Uoll-Strit və dünyanın iki ən böyük birjası — Nyu-York Fond BirjasıNASDAQ yerləşir.[25][26]

Etimologiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəhər 1664-cü ildə gələcəkdə York hersoqu olacaq İngiltərə kralı II Ceymsin şərəfinə adlandırılıb.[27][28]

Tarix[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kolumbaqədərki dövr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Müstəmləkəçilikdən əvvəlki dövrdə indiki Nyu-York şəhərinin ərazisində lenapelər də daxil olmaqla alqonkin yerli amerikalılar məskunlaşmışdılar. Lenapehokinq kimi tanınan vətənlərinə Staten-Aylend, Manhetten, Bronks, Lonq-Aylendin qərb hissəsi (sonradan BruklinKuins borolarına çevriləcək ərazilər daxil olmaqla) və Hudzon vadisi daxil idi.[29]

Bir avropalının Nyu-York limanına ilk sənədləşdirilmiş səfəri 1524-cü ildə Fransa krallığında xidmətdə olan florensiyalı tədqiqatçı italyan Covanni da Verrazzano olmuşdur.[30] O, ərazininin Fransaya aid olduğunu iddia etdi və onu "Nouvelle Angoulême" (Yeni Anqoleme) adlandırdı.[31] İmperator V Karlın göstərişi ilə səfərə çıxmış Portuqaliya kapitanı Estevao Qomesin başçılıq etdiyi İspaniya ekspedisiyası 1525-ci ilin yanvarında Nyu-York limanına gəldi və "Rio de San Antonio" (“Müqəddəs Antoni çayı”) adlandırdığı Hudzon çayının mənsəbinin xəritəsini tərtib etdi.[32]

1609-cu ildə ingilis kəşfiyyatçısı Henri Hudzon Niderland Ost-Hind şirkəti üçün Şimal-Qərb keçidini axtararkən Nyu-York limanını yenidən kəşf etdi.[33] O, ərazini on gün gəzdi və bölgəninin Niderland Ost-Hind şirkətinə aid olduğunu iddia etdi.[34] 1614-cü ildə Keyp KodDelaver körfəzi arasındakı ərazi Niderland tərəfindən iddia edildi və "Nieuw-Nederland" ("Yeni Niderland") adlandırıldı.[34]

Nəhayət yerli olmayan ilk rəsmi vətəndaş olan Yuan Rodrigez Santo-Dominqodan şəhərə gəldi. Portuqal əsilli Rodrigez Santo-Dominqoda anadan olub, 1613—14-cü ilin qışında Manhettenə gəlib və niderlandların nümayəndəsi kimi yerli əhali ilə ticarət edib. Yuxarı Manhettendə Brodveyin 159-cu küçədən 218-ci küçəyə qədərki hissəsi onun şərəfinə "Yuan Rodrigez Vey" adlandırılıb.[35][36]

Holland hökmranlığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yeni Amsterdam 1664-cü ildə ingilislərin nəzarətinə keçdi və "Nyu-York" adlandırıldı.

1625-ci ildə indiki Manhettenin ərazisində sonradan "Nieuw Amsterdam" (Yeni Amsterdam) adlandırılan daxili qalanın və Fort Amsterdamın tikintisinə başlandı.[37][38][39] Yeni Amsterdam koloniyası sonradan Aşağı Manhetten kimi tanınan ərazidə yerləşirdi. Koloniya Manhettenin cənub ucundan müasir Uoll-Stritə qədər uzanırdı, burada 1653-cü ildə yerli Amerikan və Britaniya basqınlarından qorunmaq üçün 12 futluq taxta şarampole tikilmişdi.[40] 1626-cı ildə holland general Peter Minuit Manhetten adasını kiçik Lenape qrupu olan "Cenarsie"dən "60 quldenə" satın aldı (2018-ci ildə təxminən 900 ABŞ dolları edir).[41][42][43] Təkzib edilmiş bir əfsanədə Manhettenin 24 dollar dəyərində şüşə muncuqlara alındığını iddia edilir.[44][45]

Satın alındıqdan sonra Yeni Amsterdam yavaş-yavaş böyüdü.[14] Köçkünləri cəlb etmək üçün Hollandiya 1628-ci ildə himayədarlıq sistemini təsis etdi, bu sistemlə Yeni Hollandiyaya 50 kolonist gətirən varlı hollandlara yerli siyasi muxtariyyət və gəlirli xəz ticarətində iştirak etmək hüququ ilə birlikdə torpaq sahələri veriləcəkdi. Bu proqram çox uğurlu olmadı.[46]

1621-ci ildən Niderland Ost-Hind Şirkəti Hollandiya Məclisi tərəfindən verilən səlahiyyət əsasında Yeni Niderlandda inhisarçı kimi fəaliyyət göstərirdi. 1639 — 1640-cı illərdə iqtisadi artımı gücləndirmək üçün Niderland Ost-Hind Şirkəti xəz ticarəti üzərindəki inhisarından əl çəkdi, bu da ərzaq, taxta, tütün və qulların artımına və ticarətinin artmasına səbəb oldu.[14][47]

1647-ci ildə Piter Stuyvesant Yeni Niderlandın son Baş direktoru kimi fəaliyyət göstərdi. Onun fəaliyyəti dövründə Yeni Niderlandın əhalisi 2000-dən 8000-ə qədər artdı.[48][49] O, içki satışı ilə bağlı qadağalar qoydu, Hollandiya Reformasiya Kilsəsi üzərində nəzarəti ələ keçirməyə cəhd etdi və digər dini qrupların (kvakerlər, yəhudilərlüteranlar da daxil olmaqla) ibadət evləri yaratmasına mane oldu.[50] Niderland Ost-Hind Şirkəti nəyahət Stuyvesant və Yeni Amsterdam əhalisi arasındakı gərginliyi azaltmağa başladı.[51]

İngilis hökmranlığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

A painting of a ship firing its cannons in a harbor.
Krallıq donanması indiki Nyu-York limanı ərazisini müdafiə edir.

1664-cü ildə heç bir əhəmiyyətli müqavimət göstərə bilməyən Stuyvesant Yeni Amsterdamı qan tökmədən polkovnik Riçard Nikolsun başçılıq etdiyi ingilis qoşunlarına təslim etdi.[52][53] Təslim olma şərtləri ilə Hollandiya sakinlərinə müstəmləkədə qalmağa və dini azadlıqlara icazə verildi.[54] 1667-ci ildə, İkinci ingilis-holland müharibəsindən sonra Breda müqaviləsinə aparan danışıqlar zamanı hollandlar ingilislərdən əldə etdikləri indiki Surinamın (Cənubi Amerikanın şimal sahilində) yeni yaranmış plantasiya koloniyasını saxlamaq qərarına gəldilər və bunun müqabilində ingilislər Yeni Amsterdamı öz əllərində saxladılar. Bu qəsəbə York hersoqu II Ceymsin şərəfinə "Nyu-York" adlandırıldı.[55] Hudzon çayının 240 km şimalında yerləşən Fort-Orenc Ceymsin Şotlandiya titulundan sonra Albani adlandırıldı.[56] Köçürmə 1667-ci ildə II ingilis-holland müharibəsini başa çatdıran Breda müqaviləsi ilə təsdiqləndi.[57]

24 avqust 1673-cü ildə Üçüncü ingilis-holland müharibəsi zamanı holland kapitan Antoni Kolv, Kornelis Evertsenin göstərişi ilə Nyu-York koloniyasını ingilislərdən ələ keçirdi və Orenc şahzadəsi III Vilhelmdən sonra onu "Nyu-Orenc" adlandırdı.[58][59][60]

Yerli amerikalılar arasında bir neçə qəbilələrarası müharibə və avropalılarla təmas nəticəsində yaranan bəzi epidemiyalar 1660 — 1670-ci illər arasında Lenape üçün əhəmiyyətli əhali itkisinə səbəb oldu.[61] 1700-cü ilə qədər Lenape əhalisi 200 nəfərə qədər azaldı.[62] Nyu-York XVIII əsrdə bir neçə sarı qızdırma epidemiyası yaşamış və təkcə 1702-ci ildə bu xəstəliyə görə əhalisinin 10%-ni itirmişdi.[63][64]

Nyu-York əyaləti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kolumbiya Universiteti 1754-cü ildə kral nizamnaməsi ilə Kral Kolleci adı altında təsis edilmişdir.

Nyu-York 1700-cü illərin əvvəllərində Nyu-York koloniyasının bir hissəsi olaraq ticarət limanı kimi əhəmiyyətini artırdı.[65] O həm də quldarlıq mərkəzinə çevrildi, 1730-cu ilə qədər ev təsərrüfatlarının 42%-i qul saxlayırdı, bu, indiki Cənubi Karolina ştatının Çarlston şəhəri xaricində ən yüksək faizdir.[66] Quldarlıq Nyu-York iqtisadiyyatının ayrılmaz hissəsinə çevrildi. 1990-cı illərdə Foli meydanı yaxınlığında yeni federal məhkəmə binasının tikintisi zamanı "African Burying Ground"un kəşfi müstəmləkə dövründə on minlərlə afrikalının ərazidə basdırıldığını göstərdi.[67]

1754-cü ildə Kolumbiya Universiteti Aşağı Manhettendə Krall Kolleci kimi kral II Georqun göstərişi ilə tikildi.[68]

Amerika inqilabı[redaktə | mənbəni redaktə et]

ABŞ İstiqlal müharibəsinin ən böyük döyüşü olan Lonq-Aylend döyüşü 1776-cı ilin avqustunda Bruklində baş verib.

Möhür Aktı Konqresi 1765-ci ilin oktyabrında Nyu-Yorkda keçirildi, çünki şəhərdə təşkil edilən "Azadlıq oğulları" növbəti on il ərzində orada yerləşən ingilis qoşunları ilə savaşacaqdılar.[69] ABŞ İstiqlal müharibəsinin ən böyük döyüşü olan Lonq-Aylend döyüşü 1776-cı ilin avqust ayında müasir Bruklinin ərazisində baş verdi.[70] Amerikalıların məğlub olduğu bu döyüşdən sonra ingilislər şəhəri Şimali Amerikadakı hərbi və siyasi əməliyyat bazasına çevirdilər. Şəhər ingilis qoşunlarına qatılan sadiq qaçqınlar və qaçmış qullar üçün sığınacaq idi. İngilis işğalı zamanı 10.000-ə yaxın qaçan qul şəhərə sığındı. İngilis qüvvələri 1783-cü ildə, müharibənin sonunda təxliyə edildikdə 3.000 azad edilmiş qulu Yeni Şotlandiyaya köçürmək üçün İngiltərə və Karib hövzəsində məskunlaşdırdılar.[71]Müharibənin sülh yolu ilə həlli üçün yeganə cəhd 11 sentyabr 1776-cı ildə Bencamin Franklin də daxil olmaqla amerikalı nümayəndələr və ingilis generalı Riçard Hau arasında Staten-Aylenddə yerləşən Konfrans Evində baş tutdu. İngilis işğalı başlayandan qısa müddət sonra Nyu-Yorkda, Aşağı Manhettenin qərb tərəfində Böyük yanğın baş verdi, yanğın Triniti Kilsəsi də daxil olmaqla şəhərdəki binaların təxminən dörddə birini məhv etdi.[72]

1785-ci ildə Konfederasiya Konqresinin qərarı ilə müharibədən qısa müddət sonra Nyu-York şəhəri milli paytaxt elan edildi. Nyu-York Konfederasiya Maddələrinə əsasən ABŞ-ın sonuncu, Birləşmiş Ştatların Konstitusiyasına əsasən isə ilk paytaxtı oldu. 1789-cu ildə ABŞ-ın paytaxtı Nyu-York milli miqyasda bir neçə tədbirə ev sahibliyi etdi — ABŞ-ın ilk Prezidenti Corc Vaşinqtonun vəzifəsinə başlaması; birinci ABŞ KonqresiABŞ Ali Məhkəməsinin hər birinin ilk dəfə toplanması və "Hüquqlar haqqında Bill"in Uoll-Stritdə yerləşən Federal Hollda hazırlanması.[73] 1790-cı ilə qədər Nyu-York Filadelfiyanı ötüb ABŞ-ın ən böyük şəhəri oldu, lakin həmin ilin sonunda Yaşayış yeri aktına əsasən milli paytaxt Filadelfiyaya köçürüldü.[74][75]

XIX əsr[redaktə | mənbəni redaktə et]

XIX əsrdə Nyu-York şəhərinin əhalisi 60.000-dən 3,43 milyona qədər artdı.[77] Nyu-York ştatının 1799-cu il ləğvetmə aktına əsasən, kölə anaların uşaqları azad edilməli, lakin iyirmi yaşlarının ortalarına qədər qulluqda saxlanılmalı idi.[78][79] İstiqlal müharibəsindən sonra sahibləri tərəfindən azad edilən və qaçan qullarla birlikdə Manhettendə əhəmiyyətli bir azad qaradərili əhali tədricən artdı. Aleksander HamiltonCon Cey kimi ABŞ-ın nüfuzlu qurucularının başçılığı ilə Nyu-York Manumission Cəmiyyəti köləliyi ləğv etmək üçün çalışdı və qaradərili uşaqların təhsili üçün Afrika Azad Məktəbi quruldu.[80] 1827-ci ildə ştatda köləlik tamamilə ləğv edildi və azad qaradərililər bundan sonra ayrı-seçkiliklə mübarizə apardılar. Nyu-Yorkda irqlərarası abolisionist fəallıq davam etdi; liderləri arasında Afrika Azad Məktəbinin məzunları da var idi. Nyu-York şəhərinin əhalisi 1820-ci ildəki 123.706 nəfərdən 1840-cı ildə 312.710 nəfərə yüksəldi, onlardan 16.000-i qaradərili idi.[81][82]

Nyu-Yorkun indiki 5 borosunun 1814-cü ildəki görüntüsü.

1830 və 1840-cı illərdə Nyu-Yorkda Vilyam Kallen Brayant, Vaşinqton İrvinq, Herman Melvill, Rufus Vilmot Qrizvold, Con Kis, Nataniel Parker VillisEdqar Allan Po da daxil olmaqla bir neçə görkəmli ABŞ ədəbiyyat xadimi yaşayıb. Müasir biznes elitasının ictimai fikirli üzvləri 1857-ci ildə ABŞ şəhərində ilk mənzərəli parka çevrilən Mərkəzi parkın qurulması üçün lobbiçilik ediblər. Böyük İrlandiya aclığı irland mühacirlərin kütləvi axınına səbəb oldu; 1860-cı ildə Nyu-Yorkda 200.000-dən çox irland yaşayırdı, bu şəhər əhalisinin dörddə birindən çox idi.[83] Almaniyadan da geniş miqrasiya var idi; 1860-cı ildə şəhər əhalisinin 25%-ni almanlar təşkil edirdi.[84]

İrland immiqrantlarla qaradərililər arasında iş üçün on il davam edən şiddətli rəqabətdən sonra qaradərili Nyu-York sakinlərinə və onların əmlaklarına hücumlar edildi. Üsyançılar Rəngli Yetim Sığınacağını yandırdı və 200-dən çox uşaq çox hissəsi irland mühacirlərdən təşkil olunmuş Nyu-York Polis Departamenti tərəfindən xilas edildi. Bu hadisədə ən azı 120 nəfər öldü.[85] Beş gün ərzində 11 qaradərili kişi linç edildi və qaradərililər VilyamsburqNyu-Cersiyə qaçdılar. Manhettendə qaradərili əhalinin sayı sonuncu dəfə 1820-ci ildə olduğu kimi 1865-ci ildə 10.000-dən aşağı düşdü. Ağdərili fəhlə sinfi üstünlük təşkil etdi.[84][85] Liman işçilərinin qaradərili kişilərə qarşı zorakılığı doklar bölgəsində xüsusilə şiddətli idi.[84] Bu, ABŞ tarixində vətəndaş iğtişaşlarının ən pis hadisələrindən biri idi.[86]

Müasir dövr[redaktə | mənbəni redaktə et]

A man working on a steel girder high about a city skyline.
1930-cu ildə tikilən Empayr Steyt binasının üstündə inşaat işçisi. Kraysler binası onun arxasındadır.

1898-ci ildə müasir Nyu-York şəhəri Bruklinin (o vaxta qədər ayrı bir şəhər idi), Nyu-York dairəsinin, Riçmond dairəsinin və Kuins dairəsinin birləşməsi ilə formalaşdı.[87] 1904-cü ildə metronun açılışı yeni şəhərin ərazilərini bir-birinə bağlamağa kömək etdi.[88] XX əsrin birinci yarısında şəhər dünyanın sənaye, ticarət və rabitə mərkəzinə çevrildi.[89]

1904-cü ildə “General Slocum” paroxodu İst-Riverdə alov aldı və göyərtəsində olan 1021 nəfər həlak oldu.[90] 1911-ci ildə şəhərin tarixindəki ən dəhşətli sənaye fəlakəti olan "Triangle" köynək fabrikində baş verən yanğın 146 işçinin ölümü ilə nəticələndi və Beynəlxalq Qadın Geyim İşçiləri İttifaqının inkişafına və fabrikin təhlükəsizlik standartlarında əsaslı təkmilləşdirməsinə təkan verdi.[91]

Nyu-Yorkun ağdərili olmayan əhalisi 1890-cı ildə 36.620 nəfər idi.[92] Nyu-York şəhəri XX əsrin əvvəllərində Amerikanın cənubundan Böyük köç zamanı afro-amerikalılar üçün əsas yer idi və 1916-cı ildə Nyu-York Şimali Amerikada Afrika diasporasının ən böyük məskəninə çevrilmişdi.[93] Ədəbi və mədəni həyat Harlem intibahının qadağalar dövründə çiçəkləndi.[94] Daha böyük iqtisadi bum hündür göydələnlərin tikintisinə səbəb oldu.

Manhettenin Kiçik İtaliya bölgəsi, Aşağı East Side, təxminən 1900-cu il

Nyu-York 1920-ci illərin əvvəllərində Londonu keçərək dünyanın ən sıx urbanizasiyalaşmış ərazisinə çevrildi. Aqlomerasiya regionu 1930-cu illərin əvvəllərində 10 milyonluq sərhədi keçərək bəşər tarixində ilk meqa şəhər oldu.[95] Böyük böhranın çətin illərində islahatçı Forello La Quardiya mer seçildi və səksən illik siyasi hökmranlıqdan sonra Tammany Hall süqut etdi.[96]

İkinci Dünya müharibəsi veteranlarının geri qayıtması ilə yaranmış müharibədən sonrakı iqtisadi bum Kuins və Nassau dairəsində, eləcə də Nyu-Cersidəki oxşar şəhərətrafı ərazilərdə böyük yaşayış sahələrinin inkişafına səbəb oldu. Nyu-York müharibədən zərər görmədən dünyanın aparıcı şəhəri kimi çıxdı, Uoll-Strit dünyanın dominant iqtisadi gücü oldu. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Qərargahının tikintisi 1952-ci ildə tamamlanaraq Nyu-Yorkun qlobal geosiyasi təsirini gücləndirdi və şəhərdə abstrakt ekspressionizmin yüksəlişi Nyu-Yorkun incəsənət dünyasının mərkəzi olan Parisin yerini almasını sürətləndirdi.[97]

A two-story building with brick on the first floor, with two arched doorways, and gray stucco on the second floor off of which hang numerous rainbow flags.
Qrinviç-Villicdə yerləşən Stounvoll-inn ABŞ-ın Milli Tarixi Abidəsi, 1969-cu il Stounvoll üsyanlarının məkanı və müasir gey hüquqları hərəkatının beşiyidir.[98][99][100]

Stonewall üsyanları 28 iyun 1969-cu il səhər erkən saatlarda Aşağı Manhettenin Qrinviç-Villic məhəlləsindəki Stonewall Inn-də baş vermiş, polis basqınına qarşı gey icmasının üzvləri tərəfindən bir sıra kortəbii və şiddətli nümayişlər idi.[101] Onların gey azadlığı hərəkatına[102][103][104]LGBT hüquqları[105][106] üçün müasir mübarizəyə yol açan yeganə ən mühüm hadisə olduğu geniş şəkildə qəbul edilir. Homoseksuallıq Ensiklopediyasının müəllifi Wayne R. Dynes yazırdı ki, drag-queenlər 1969-cu ilin iyun Stounvoll üsyanları zamanı ətrafdakı yeganə "transgender insanlar" idi. Nyu-Yorkdakı transgender icması Stounvoll üsyanları zamanı və ondan sonra LGBT bərabərliyi uğrunda mübarizədə mühüm rol oynamışdır.[107]

1970-ci illərdə sənayenin yenidən qurulması səbəbindən yaranmış işsizləşmə Nyu-York şəhərində iqtisadi problemlərin və cinayət nisbətlərindən artmasına səbəb oldu.[108] 1980-ci illərdə maliyyə sənayesindəki canlanma şəhərin iqtisadi sağlamlığını xeyli yaxşılaşdırsa da, Nyu-Yorkun cinayət nisbəti həmin onillikdə və 1990-cı illərin əvvəllərində artmağa davam etdi.[109] 1990-cı illərin ortalarında cinayət nisbətləri yenidən hazırlanmış polis strategiyaları, iqtisadi imkanların yaxşılaşdırılması, gentrifikasiyaAsiyaLatın Amerikasından gələn yeni immiqrantlar səbəbindən kəskin şəkildə azalmağa başladı.[110] Nyu-Yorkun əhalisi 2000-ci il siyahıyaalmasında və ardınca 2010-cu il siyahıyaalmasında tarixinin ən yüksək səviyyəsinə çatdı.

Nyu-York şəhəri 11 sentyabr 2001-ci il hücumlarında ən böyük iqtisadi ziyana və ən böyük insan itkisinə məruz qaldı.[111] Həmin gün qaçırılan dörd təyyarədən ikisi Dünya Ticarət Mərkəzinin əkiz qüllələrinə çırpıldı, qüllələri dağıtdı və 2.192 mülki şəxs, 343 yanğınsöndürən və 71 hüquq-mühafizə orqanı əməkdaşının ölümünə səbəb oldu. Şimal qülləsi (ing. North Tower) məhv edilmiş ən hündür bina oldu.[112]

Ərazidə yeni Dünya Ticarət Mərkəzi 1, 11 sentyabr milli momerial və muzeyi və digər yeni binalar və infrastrukturlar tikildi.[113] 19 iyul 1909-cu ildə Hudson terminalı olaraq açılan Dünya Ticarət Mərkəzinin PATH stansiyası da terror aktları nəticəsində məhv edildi. 2003-cü il noyabrın 23-də müvəqqəti stansiya tikilib istifadəyə verildi. Şəhərin üçüncü ən böyük mərkəzi olan Dünya Ticarət Mərkəzinin PATH stansiyasının Santyaqo Kalatrava tərəfindən layihələndirilən 74.000 m2-lik daimi dəmir yolu stansiyası 2016-cı ildə tamamlandı.[114] Yeni Dünya Ticarət Mərkəzi 1 Qərb yarımkürəsindəki ən hündür göydələndir[115]ABŞ-ın müstəqillik ili ilə əlaqədar simvolik olaraq 1.766 futluq (541,3 m) şpil hündürlüyü ilə dünyanın altıncı ən hündür binasıdır [116][117][118][119]

Aşağı Manhettenin Maliyyə dairəsində yerləşən Zukkotti parkda baş verən Uoll-Striti işğal et etirazları 17 sentyabr 2011-ci ildə başladı, qlobal diqqəti cəlb etdi və bütün dünyada sosial və iqtisadi bərabərsizliyə qarşı İşğal hərəkatını (ing. Occupy movement) populyarlaşdırdı.[120]

2020-ci ilin mart ayında Manhettendə Nyu-York şəhərindəki ilk COVID-19 hadisəsi təsdiqləndi.[121] İnfeksiya bütün dünyada geniş yayılmazdan əvvəl şəhər sürətlə Çinin Uhan şəhərini ötüb keçdi və erkən mərhələdə pandemiyanın qlobal mərkəzinə çevrildi. 2021-ci ilin mart ayına olan məlumata görə, Nyu-York şəhərində COVID-19 ilə əlaqəli 30.000-dən çox ölüm qeydə alınmışdır.

Coğrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhərinin ərazisi 75.000 —11.000 il əvvəl Viskonsik buzlaşması dövründə 610 metr dərinliyində böyük buzlaq örtüyünün kənarında yerləşirdi.[122] Buzun irəli hərəkət etməsi indiki Lonq-AylendStaten-Aylend ərazilərinin ayrılmasına şərait yaratdı. Bu hərəkət eyni zamanda Manhetten göydələnlərinin çoxu üçün möhkəm zəmin yaratdı.[123]

Nyu-York şəhəri ABŞ-ın şimal-şərqində, Nyu-York ştatının cənub-şərqində yerləşir. Şəhərin Hudzon çayının mənsəbində yerləşməsi ticarət limanı kimi əhəmiyyətini artırmağına kömək etmişdir. Nyu-York şəhərinin çox hissəsi Lonq-Aylend, Manhetten və Staten-Aylend adlı üç adada qurulub.

Hudzon çayı Hudzon vadisindən keçərək Nyu-York körfəzinə tökülür. Huzdon çayı şəhəri Nyu-Cersidən ayırır. Bronks və Vestçester dairəsindən axan Bronks çayı şəhərdə tamamilə içməli sulu yeganə çaydır.[124]

Şəhərin ümumi sahəsi 1.213.37 km²-dir. Bunun 783.84 km² hissəsi quru, 429.53 km² hissəsi isə sudur.[125][126] Şəhərin ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 124,9 metr yüksəkliklə Staten Aylenddə yerləşən Todt-Hilldir, Men isə cənubdakı şərq sahilinin ən yüksək nöqtəsidir.[127][128]

İnzibati quruluş[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Boro (Nyu-York)
A map showing five boroughs in different colors.
     1. Manhetten     2. Bruklin     3. Kuins     4. Bronks     5. Staten-Aylend
Nyu-Yorkun 5 borosu
Başlıq Əhali ÜDM † Quru ərazi Əhalinin sıxlığı
Boro Dairə Siyahıyaalma
(2020)
milyard
(2012 US$)
kvadrat
mil
kvadrat
km
nəfər /
mil2
nəfər /
km2
Bronks
1,472,654 $ 36.938 42.2 109.3 34,920 13,482
Kinqs
2,736,074 $ 86.151 69.4 179.7 39,438 15,227
Nyu-York
1,694,263 $ 610.386 22.7 58.8 74,781 28,872
Kuins
2,405,464 $ 82.328 108.7 281.5 22,125 8,542
Riçmond
495,747 $ 14.270 57.5 148.9 8,618 3,327
8,804,190 $  830.072 302.6 783.8 29,095 11,234
20,215,751 $ 1,724.759 47,126.4 122,056.8 429 166
ÜDM = Ümumi Daxili Məhsul    Mənbə:[129][130][131][132] və boroların ayrı-ayrı məqalələri

Nyu-York şəhəri bəzən kollektiv şəkildə "Beş boro" adlanır.[133]

Əgər boroların hər biri ayrı şəhər olsaydı, dörd boro — Bruklin, Kuins, Manhetten və Bronks ABŞ-ın ən sıx məskunlaşılan on şəhəri arasında olardı (Staten-Aylend 2020-ci ilin statistikasına əsasən, 37-ci yerdə olardı). Bu borolar ABŞ-ın ən sıx məskunlaşılan dörd dairəsi ilə həmsərhəddir: Nyu-York (Manhetten), Kinqs (Bruklin), Bronks və Kuins.

Manhetten[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Manhetten
Aşağı və Midtaun Manhettenin 2017-ci ildə "SkySat" peykindən çəkilmiş şəkli

Manhetten (Nyu-York dairəsi) coğrafi baxımdan ən kiçik və əhalinin ən sıx məskunlaşdığı borodur. Mərkəzi park və şəhərin əksər göydələnləri burada yerləşir və bəzən yerli ifadədə "The City" adlanır.[134] Manhetten 2017-ci ildə hər kvadrat km-ə 27.812 nəfərlə ABŞ şəhərləri arasında əhali sıxlığına görə yuxarı qiymətləndirildi.[135]

Manhetten Nyu-York şəhərinin mədəni, inzibati və maliyyə mərkəzidir və bir çox transmilli şirkətlərə, BMT Baş Qərərgahına, Uoll-Stritə və bir sıra mühüm universitetlərə ev sahibliyi edir. Manhetten həmçinin çox vaxt dünyanın maliyyə və mədəniyyət mərkəzi kimi təsvir edilir.[136][137]

Rayonun çox hissəsi Manhetten adasında, Hudzon çayının mənsəbində yerləşir. Bir neçə kiçik adalar da Manhetteni təşkil edir, o cümlədən şərqdə Randalls adası, Vards adasıRuzvelt adası, cənubda Qovernors adasıLiberti adası.

Manhetten adası üç hissəyə bölünür: Aşağı, MidtaunYuxarı Manhetten.

Manhetten rayonuna həmçinin Marbl Hill adlı kiçik məhəllə də daxildir. Nyu-York şəhərinin qalan dörd borosu ümumi olaraq "Xarici borolar" adlanır.

Bruklin[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Bruklin

Bruklin (Kinqs dairəsi) Lonq-Aylendin qərbində yerləşən şəhərin ən sıx məskunlaşılmış bölgəsidir. Bruklin mədəni, sosial və etnik müxtəlifliyi, azad incəsənəti, fərqli məhəllələri və fərqli memarlıq irsi ilə tanınır. Aşağı Bruklin "Xarici borolar"ın ən böyük mərkəzi məhəlləsidir. Rayonun 1870-ci illərdə ABŞ-da ən erkən əyləncə məkanlarından biri kimi qurulmuş Koni-Aylend də daxil olmaqla uzun sahil sahili var.[138] Marin parkProspekt park Bruklindəki ən böyük iki parkdır.[139] 2010-cu ildən Bruklin sahibkarlıq və yüksək texnologiyalı startap firmalarının[140][141] və postmodern incəsənət və dizaynın inkişaf edən mərkəzinə çevrilmişdir.[141][142]

Aşağı Bruklinin 2016-cı ilin sentyabr ayında Qovernors adasından çəkilmiş şəkli

Kuins[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Kuins

Bruklinin şimal-şərqində, Lonq-Aylenddə yerləşən Kuins (Kuins dairəsi) coğrafi baxımdan ABŞ-ın ən böyük borosu[143] və etnik müxtəliflik baxımından dünyanın ən etnik müxtəlifliyə sahib şəhər ərazisidir.[144][145] Tarixən hollandlar tərəfindən qurulan kiçik şəhər və kəndlərdən ibarət rayon o vaxtdan bəri həm ticarət, həm də yaşayış məskəni kimi tanınıb. ABŞ-ın ən işlək üç hava limanından ikisi, Con Kennedi adına Beynəlxalq Hava LimanıLa-Quardiya Hava Limanı Kuinsdə yerləşir. Üçüncü hava limanı Nyu-Cersi ştatının Nyuark şəhərində yerləşən Nyuark Liberti Beynəlxalq Hava Limanıdır.

Bronks[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Bronks

Bronks (Bronks dairəsi) Nyu-Yorkun ən şimal bölgəsidir. Bronks Yanki StadionunaCo-op City-ə ev sahibliyi edir.[146] Həmçinin burada 1.07 km² ərazini əhatə edən və 6.000-dən çox heyvanın yaşadığı dünyanın ən böyük metropoliten zooparkı Bronks Zooparkı yerləşir.[147] Bronks hip hop musiqisinin yarandığı yerdir.[148] Pelem-Bey parkı 1,122 hektar ərazi ilə Nyu-Yorkdakı ən böyük parkdır.[149]

Staten-Aylend[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Staten-Aylend

Staten-Aylend (Riçmond dairəsi) beş boro arasında ən şəhərətrafı bölgədir. Staten-Aylendin mərkəzində 45 km gəzinti yolları və meşələrlə birlikdə 10 km² ərazini əhatə edən Staten-Aylend Qrinbelt yerləşir.[150] 1984-cü ildə adanın təbii torpaqlarını qorumaq üçün yaradılmış Qrinbelt yeddi şəhər parkından ibarətdir.

Memarlıq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Saat əqrəbi istiqamətində, yuxarı soldan: Empayr Steyt Bildinq 1931—1970-ci illərdə dünyanın ən hündür binası olmuşdur; 1930-cu ildə tikilmiş Kraysler binası Manhettenin simvoludur; Midtaun Manhettendə neoqotikamüasir üslüblu memarlıq; Qrinpointdə XIX əsrə aid evlər

Nyu-Yorkda 1656-cı ilə aid Uikoff Evindən tutmuş müasir Dünya Ticarət Mərkəzi 1-ə qədər memarlıq baxımından diqqətəlayiq binalar var.[152]

Manhetten hündür göydələnləri ilə tanınır, şəhər dünyanın bir neçə ən hündür binasına ev sahibliyi edib. 2019-cu ildə Nyu-Yorkda 6.455 hündürmərtəbəli bina var idi ki, bu da HonqkonqSeuldan sonra dünyada üçüncü sıradır.[153] 2011-ci ilə qədər 550 tamamlanmamış binanın hündürlüyü ən azı 100 metr idi, 200 metrdən daha yüksək olan 50-dən çox tamamlanmış göydələn var. Bunlara neoqotika memarlığının erkən nümunəsi Vulvort Bildinq daxildir; tikintisi 1913-cü ildə tamamlandı, 17 il ərzində dünyanın ən hündür binası oldu.[154]

Kraysler binası (1930) və Empayr Steyt binası (1931) art-deko üslubundadır.[155][156] ABŞ-da beynəlxalq üslubun yüksək təsirli nümunəsi fəsadına görə digərlərindən fərqlənən Siqrem binasıdır (1957). Konde Nast binası (2000) Amerika göydələnlərindəki yaşıl dizaynın görkəmli nümunəsidir[157] və dizaynına görə Amerika Memarlar İnstitu və AIA Nyu-York Ştatından mükafat almışdır.

Nyu-Yorkdakı yaşayış məhəllələrində əsasən sıx məskunlaşma müşahidə olunur.[158] Lakin daha az sakinli məhəllələr də var. Riverdeyl (Bronksda), Ditmas Park (Bruklində) və Duqlaston (Kuinsdə) kimi məhəllələrdə viktorian kimi stillərdə böyük subay ailə evləri geniş yayılmışdır.[159][160][161]

1835-ci ildə baş vermiş Böyük yanğından sonra taxta evlərin tikintisi məhdudlaşdırıldı və beləcə, daş və kərpic şəhər evlərinin tikinti materiallarına çevrildi.[162] Bağ evləri 1920-ci illərdə Cekson-Hayts kimi ucqar ərazilərdə məşhurlaşdı.[163]

ABŞ Geoloji Tədqiqatının 2014-cü ildə verdiyi məlumatda Nyu-Yorkda "hündür binalar üçün təhlükənin əvvələr qiymətləndiriləndən bir qədər aşağı olduğu" qeyd edilmişdir.[164]

İqlim[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhərinin iqlim diaqramı
YFMAMİnİlASOND
 
 
91
 
4
-2
 
 
81
 
6
-1
 
 
109
 
10
2
 
 
104
 
17
8
 
 
102
 
22
13
 
 
114
 
27
18
 
 
117
 
29
21
 
 
117
 
28
21
 
 
109
 
24
17
 
 
112
 
18
11
 
 
91
 
12
6
 
 
112
 
7
1
Temperatur °C-iləYağıntının miqdarı mm-ilə

Köppen iqlim təsnifatına əsasən, 0 °C izotermindən istifadə edərək, Nyu-York şəhəri rütubətli subtropik iqlimə (Cfa) malikdir və beləliklə, bu kateqoriyaya malik Şimali Amerika qitəsində ən şimalda yerləşən böyük şəhərdir. Şimal və qərbə yaxın ərazilər rütubətli subtropikrütubətli kontinental iqlim (DFA) arasında keçid zonasında yerləşir.[165][166] Trewartha təsnifatına görə, şəhər okeanik iqlimə malik olaraq təyin olunur.[167][168]

Sentral parkın qışda çəkilmiş şəkli, fevral 1900-cü il

Qışda hava soyuq və rütubətli olur. Şəhərin ən soyuq ayı olan yanvarda gündəlik orta temperatur 0,9 °C-dir.[169] Temperatur adətən qışda −12 °C-ə düşür,[170] hətta ən soyuq qış ayında bir neçə gün ərzində −16 °C-ə qədər düşür. Yaz və payız ayları dəyişkəndir, sərindən istiyə qədər dəyişir, baxmayaraq ki, temperatur adətən aşağı rütubətlə mülayimdir. Yay ayları adətən isti və rütubətlidir, iyulda gündəlik orta temperatur 25,3 °C təşkil edir.[169]

Şəhərin gecə temperaturu şəhər isti adası təsiri ilə tez-tez artır. Havanın günorta temperaturu hər yayda orta hesabla 17 gün ərzində 32 °C, bəzi illərdə isə 38 °C-i keçir, baxmayaraq ki, bu, son dəfə 18 iyul 2012-ci ildə baş verən nadir haldır.[171] Eynilə, −18 °C göstəricisi də son dərəcə nadirdir, sonuncu dəfə 14 fevral 2016-cı ildə müşahidə edilib.[172] Yüksək temperaturlar 9 fevral 1934-cü ildə qeydə alınmış −26 °C və 9 iyul 1936-cı ildə qeydə alınmış 41 °C-dir.[169][173] Rekord gündəlik maksimum soyuq 30 dekabr 1917-ci ildə −17 °C və əksi, rekord gündəlik minimum isti 2 iyul 1903-cü ildə 31 °C olmuşdur.[171] Yaxınlıqdakı Atlantik okeanın orta su temperaturu fevralda 4,3 °C ilə avqustda 23,4 °C arasında dəyişir.[174]

Şəhərə hər il 1.260 mm yağıntı yağır ki, bu da il ərzində nisbətən bərabər şəkildə yayılır. 1991 və 2020-ci illər arasında qışda qarın orta hündürlüyü 76 sm olmuşdur; bu göstərici illər arasında mühüm dərəcədə dəyişir. Nyu-York bölgəsində qasırğalaratropik tufanlara nadir rast gəlinir.[175] Sendi qasırğası 29 oktyabr 2012-ci il axşamı Nyu-Yorka dağıdıcı fırtına gətirdi, Aşağı Manhettendə və şəhərin digər ərazilərində çoxsaylı küçələri, tunelləri və metro xətlərini su basdı və şəhər və şəhərətrafı ərazilərdə bir çox yerlərin elektrik enerjisini kəsildi.[176] Fırtına və onun dərin təsirləri gələcəkdə baş verə biləcək belə bir başqa hadisənin dağıdıcı nəticələrinin riskini minimuma endirmək üçün şəhərin və aqlomerasiya regionunun sahilləri ətrafında dəniz səddlərinin və digər sahil maneələrinin tikintisinin müzakirəsinə səbəb oldu.[177][178]

Qeyd edilən ən soyuq ay 1857-ci ilin yanvarıdır, orta temperatur −6,9 °C, ən isti aylar isə 1825-ci ilin iyulu və 1999-cu ilin iyuludur, hər ikisinin orta temperaturu 27,4 °C təşkil edir.[179] Qeyd edilən ən isti illər 2012 və 2020-ci illərdir, hər ikisinin orta temperaturu 13,9 °C-dir.[179][180] Qeyd edilən ən quraq ay 0,51 mm yağıntı ilə 1949-cu ilin iyunudur. Ən yağışlı ay isə 481 mm yağıntı ilə 2011-ci ilin avqustu olub. Qeydlərdəki ən quraq il 663 mm yağıntı ilə 1965-ci ildir. Ən yağışlı il isə 2.046 mm yağıntı ilə 1983-cü il olmuşdur.[181] Qeyd edilən ən qarlı ay 94 sm ilə 2010-cu ilin fevralıdır. Ən qarlı mövsüm 192 sm qarla 1995 – 1996-cı illərin iyul-iyun aylarıdır. Ən az qarlı mövsüm isə 5.8 sm qarla 1972 – 1973-cü illər olmuşdur.[182] Ən erkən mövsümi qar yağışı oktyabrın 10-da, həm 1979, həm də 1925-ci ildə baş verib. Ən son mövsümi qar yağışı isə mayın 9-da həm 2020, həm də 1977-ci ildə baş vermişdir.[183]

Aşağıda şəhərin iqliminin orta və minimum temperaturu 1991 – 2020-ci illər arası məlumatlar əsasında,[Q 1] maksimum temperaturu isə 1869-cu ildən bəri aparılan müşahidələr əsasında hazırlanmışdır.Sitat səhvi: Closing </ref> missing for <ref> tag</ref>

Nyu-York şəhərinin iqlimi
Göstərici Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek İl
Mütləq maksimum, °C 22 26 30 36 37 38 41 40 39 34 29 24 41
Maksimum orta, °C 4,2 5,7 9,9 16,6 21,9 26,5 29,4 28,5 24,6 18,1 12,2 6,8 17
Orta temperatur, °C 0,9 2,2 6,0 12,1 17,3 22,2 25,3 24,5 20,7 14,4 8,9 3,9 13,2
Minimum orta, °C −2,3 −1,4 2,1 7,5 12,8 18 21,2 20,5 16,8 10,8 5,6 1 9,4
Mütləq minimum, °C −21 −26 −16 −11 0 7 11 10 4 −2 −15 −25 −26
Yağıntı norması, mm 92 81 109 104 101 115 117 116 109 111 91 111 1,258
Mənbə: NOAA[171][184][185][186] və "Weather Atlas"[187]
Nyu-York şəhərinin orta dəniz temperaturu
Ay Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek İl
Orta dəniz temperaturu, °C 5.4 4.3 4.5 7.3 11.4 18.1 22.3 23.4 21.2 17.2 12.4 8.4 13.0
Mənbə: "Weather Atlas"[187]

Parklar[redaktə | mənbəni redaktə et]

A spherical sculpture and several attractions line a park during a World's Fair.
Flaşinq Medous — Korona Park həm 1939-cu il, həm də 1964-cü ildə Nyu-York Ümumdünya Sərgisində istifadə edilmişdir.
Liberti adasında yerləşən Azadlıq heykəli ABŞ-ın və onun azadlıq və demokratiya ideallarının simvoludur.[188]

Nyu-York şəhəri ABŞ Milli Park Xidməti, NYS OPRHPNyu York Şəhər Parkları və İstirahət Departamenti tərəfindən idarə olunan kompleks park sisteminə malikdir. 2018-ci ildə "ParkScore" reytinqinə əsasən Nyu-Yorkdakı park sisteminin ABŞ şəhərləri arasında 9-cu sırada olduğu bildirildi.[189]

Milli parklar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Geytvey Milli İstirahət Bölgəsi ümumilikdə 110 km2-dən çox ərazini əhatə edir, onun əksəriyyəti Nyu-York şəhəri ilə əhatə olunub.[190] Bruklin və Kuinsdə Yamayka körfəzinin əksəriyyəti də daxil olmaqla 36 km2-dən çox bataqlıq ərazi, adalar və su sahəsi var.

Azadlıq heykəli abidəsi Milli Park Xidməti tərəfindən qorunur. Manhetten adasındakı federal idarə nəzarətində olan tarixi yerlərə Castle Clinton National Monument; Federal Hall National Memorial; Theodore Roosevelt Birthplace National Historic Site; General Grant National Memorial ("Grant's Tomb"); African Burial Ground National MonumentHamilton Grange National Memorial daxildir. Yüzlərlə özəl mülklər Milli Tarixi Abidə olaraq siyahıya alınmışdır.[191][192]

Dövlət parkları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kaliforniya dəniz şirləri dünyanın ən böyük meqapolis zooparkı Bronks zooparkında.[193]

Nyu York şəhərində yeddi dövlət parkı var. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:

  • "Clay Pit Ponds State Park Preserve" — geniş atçılıq yollarını özündə birləşdirən təbii ərazi.
  • "Riverbank State Park" — Hudzon çayı üzərində 11 hektarlıq ərazi.[194]
  • "Marsha P. Johnson State Park" — Bruklin və Manhettendə yerləşən Marşa P. Consonun şərəfinə adlandırılan İst-River çayı ilə həmsərhəd olan dövlət parkı.[195]

Şəhər parkları[redaktə | mənbəni redaktə et]

2019-cu ildə dünyanın ən çox ziyarət edilən turistik yerlərindən biri olan Mərkəzi parkdakı "Gapstow" körpüsündən çəkilmiş şəkil.

Nyu-Yorkda 110 km2-dən çox ərazini əhatə edən şəhər parkı və 23 km-lik ictimai çimərlik var.[196] Şəhərdəki ən böyük şəhər parkı 1.122 hektarlıq ərazini əhatə edən Bronksda yerləşən "Pelham Bay" parkıdır.[197][198] Şəhər parklarının bəziləri aşağıdakılardır:

  • Mərkəzi park — Manhettenin orta hissəsində yerləşən 3,41 km2-lik ərazini əhatə edən park.[197] Mərkəzi park 2013-cü ildə 40 milyon ziyarətçi ilə ABŞ-da ən çox ziyarət edilən şəhər parkı olmuşdur və dünyada ən çox çəkiliş edilən məkanlardan biridir.[199] Parkda çoxlu attraksionlar var; bir neçə göl və gölməçə, iki buz meydançası, Mərkəzi park zooparkı, Konservatoriya bağı və 0,43 km2-lik "Jackie Onassis" su anbarı.[200] Görməli yerlələrə təbiət mərkəzi olan Belvedere qalası, İsveç Kottec Marionette Teatrı və tarixi Karusel daxildir.[201]
  • Vaşinqton Meydan parkı — Aşağı Manhettenin Qrinviç-Villic bölgəsində görkəmli yer. Parkın şimal qapısında yerləşən "Washington Square Arc" həm Nyu-York Universitetinin, həm də Qrinviç-Villicin simvoludur.
  • Prospekt parkı — bu parkda 36 hektarlıq çəmənlik, göl və geniş meşəlik ərazi var.[202]
  • Flaşinq-Meadous – Korona parkı — Kuinsdəki bu park 363 hektar ərazi ilə şəhərin dördüncü ən böyük parkıdır,[203]1939-cu il və 1964-cü il Nyu-York ümumdünya sərgilərinə ev sahibliyi edib.[204][205]
  • Bronksun ərazisinin beşdə birindən çoxu (28 km2) Pelham Bay parkı, Van Cortlandt parkı, Bronks zooparkı və Nyu-York Nəbatat Bağı da daxil olmaqla açıq sahələr və parklar üçün ayrılıb.[206]
  • Conference House parkı — Staten-Aylenddə yerləşən bu park tarixi əhəmiyyət daşıyır.[207] Nyu-Yorkdakı ən böyük yerli Amerika qəbiristanlığı olan tarixi "Burial Ridge" də bu parkdadır.[208]

Hərbi bazalar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bruklin Sahil Mühafizəsi əməliyyatlarından başqa ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Nyu-Yorkdakı tək aktiv əməliyyat bazası olan Fort Hamilton-a ev sahibliyi edir.[209] Burada həm də 1179-cu Nəqliyyat briqadası, 722-ci Aviasiya Tibb eskadrilyası və hərbi giriş emal stansiyası yerləşir.[210]

Demoqrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tarixi əhali
İlƏh.±%
16984.937—    
17125.840+18.3%
17237.248+24.1%
173710.664+47.1%
174611.717+9.9%
175613.046+11.3%
177121.863+67.6%
179049.401+126.0%
180079.216+60.4%
1810119.734+51.1%
1820152.056+27.0%
1830242.278+59.3%
1840391.114+61.4%
1850696.115+78.0%
18601.174.779+68.8%
18701.478.103+25.8%
18801.911.698+29.3%
18902.507.414+31.2%
19003.437.202+37.1%
19104.766.883+38.7%
19205.620.048+17.9%
19306.930.446+23.3%
19407.454.995+7.6%
19507.891.957+5.9%
19607.781.984−1.4%
19707.894.862+1.5%
19807.071.639−10.4%
19907.322.564+3.5%
20008.008.278+9.4%
20108.175.133+2.1%
20208.804.190+7.7%
Note: Census figures (1790–2010) cover the present area of all five boroughs, before and after the 1898 consolidation. For New York City itself before annexing part of the Bronx in 1874, see Manhattan#Demographics.[214]

Nyu-York şəhəri 8.804.190 nəfər əhali (2020) ilə ABŞ-ın ən sıx məskulaşılmış şəhəridir.[223][222][224][225] ABŞ-ın ən çox əhalisi olan ikinci şəhəri və daha kiçik ərazisi olan Los-Anceleslə müqayisədə Nyu-Yorkda iki dəfə daha çox insan yaşayır.[223] Nyu-York 2010 — 2020-ci illər aralığında ABŞ-ın istənilən şəhərinin onillik əhali artımından və digər ən böyük dörd şəhər — Los-Anceles, Çikaqo, HyustonFiniksin ümumi əhali artımından daha çox əhali artımı yaşayıb.[226][227] Nyu-York şəhərinin əhalisi Nyu-York ştatının əhalisinin təxminən 44%-ni,[228] Nyu-York aqlomerasiya regionunun əhalisinin təxminən 39%-ni təşkil edir.[229] 2020-ci ildə Nyu-Yorkun sakinlərinin əksəriyyəti — 5.141.538 nəfəri və ya 58,4%-i Lonq-Aylend, Bruklin və ya Kuinsdə yaşayırdı.[230]

Əhali sıxlığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

2017-ci ildə şəhərin təxmini əhali sıxlığı hər kvadrat kilometrə 11.000 nəfər təşkil edirdi.[231] Manhettenin 2017-ci ildəki əhali sıxlığı hər kvadrat km.-ə 28.154 nəfər idi ki, bu da ABŞ şəhərlərinin sıxlığına görə ən yüksəyidir.[232][233][234][235] ABŞ-da ikinci, üçüncü və dördüncü yerləri tutan üç ən sıx yer də Nyu-Yorka aiddir: müvafiq olaraq Bruklin, Bronks və Kuins.[236]

İrqlər və etnik mənsubiyyətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-Yorkun irqi bölgü xəritəsi, 2010-cu il ABŞ siyahıyaalması. Hər dairə 25 nəfərdir:      Ağdərililər      Afroamerikalılar      Asiyalılar      Hispaniklər      Digər

2020-ci ildə şəhərin əhalisinin 30,9%-i ağdərili, 28,7%-i hispanik, 20,2%-i afroamerikalı, 15,6%-i asiyalı və 0,2%-i yerli amerikalı idi.[237] Əhalinin 3,4%-i birdən çox irqə mənsubdur. Nyu-York tarix boyu ABŞ-a mühacirlər üçün giriş qapısı olmuşdur. 1892-ci ildən 1924-cü ilə qədər Ellis adasına 12 milyondan çox avropalı immiqrant gəlmişdi.[238] "Ərimə qazanı" termini ilk dəfə Aşağı İst-Sayd tərəfdəki sıx məskunlaşmış immiqrant məhəllələrini təsvir etmək üçün istifafə edilmişdir. 1900-cü ilə qədər almanlar ən böyük mühacir qrupu idilər, ardınca irlandlar, yəhudiləritalyanlar gəlirdi.[239]1940-cı ilə qədər ağdərililər şəhər əhalisinin 92%-ni təşkil edirdi.[240]

Şəhər əhalisinin təqribən 37%-i əcnəbilərdir və 2013-cü ilə qədər şəhərdəki bütün uşaqların yarısından çoxu yerli olmayan analar tərəfindən doğulub.[241][242] Nyu-Yorkda heç bir ölkə və ya mənşə bölgəsi üstünlük təşkil etmir.[241] 2011-ci ilə qədər şəhərdə xarici əsilli sakinlərin on ən böyük mənbəyi Dominikan Respublikası, Çin, Meksika, Qayana, Yamayka, Ekvador, Haiti, Hindistan, RusiyaTrinidad və Tobaqo idi.[243] Banqladeş əsilli mühacirlər isə 2011-ci ilə qədər 74.000-dən çox olmamaqla şəhərdə ən sürətlə böyüyənlərdən birinə çevrilmişdir.[10][244]

Saat əqrəbi istiqamətində, yuxarı soldan: Chinatown; Little Italy; İspan məhəlləsi (Spanish Harlem); Brighton Beach (Rus məhəlləsi); Koreatown

2010-cu ilin siyahıyaalmasına görə Nyu-Yorkdakı asiyalı amerikalıların sayı bir milyondan çoxdur ki, bu da San-Fransisko və Los-Ancelesdəkilərin ümumi sayından daha çoxdur.[245] Nyu-York ABŞ-ın şəhərləri arasında ən çox asiyalı yaşayan şəhərdir.[246] Nyu-Yorkun Kuins bölgəsi ştatın ən böyük Asiya əsilli amerikalının və Birləşmiş Ştatlardakı ən böyük And əhalisinin (kolumbiyalı, ekvadorlu, perulu və boliviyalı) məskunlaşdığı yerdir və eyni zamanda dünyanın ən etnik cəhətdən müxtəlif şəhər ərazisidir.[144][145] Çin əhalisi Nyu-York ştatında ən sürətlə böyüyən millətdir; FlaşinqÇayna-taun çinlilər üçün ənənəvi yerlərdir.[247][248] Həmçinin Nyu-York meqapolis bölgəsində və Nyu-York ştatında çinli immiqrantlar daha çoxdur.[249][250][251][252][253] Çin əsilli immiqrantlar şəhər və şəhərətrafı ərazilərdə məskunlaşmağa davam edir.[254][10][255][256]

2012-ci ildə Nyu-York şəhərinin 6,3%-i çinli idi, təxminən dörddə üçü Lonq-Aylend, Kuins ya da Bruklində yaşayırdı.[257] Koreyalılar şəhər əhalisinin 1,2%-ni, yaponlar isə 0,3%-ni təşkil edirdi.[258] Filippinlilər 0,8% ilə ən böyük Cənub-Şərqi Asiya etnik qrupu idi. Əhalinin 0,2%-ni təşkil edən vyetnamlılar ikinci yerdədir. Hindlilər Cənubi Asiyalı ən böyük etnik qrupdur, belə ki şəhər əhalisinin 2,4%-ni təşkil edirlər.[259] Baqladeşlilərpakistanlılar müvafiq olaraq 0,7% və 0,5% təşkil edirlər. Kuins Asiya hindliləri, koreyalılar, filippinlilər, malayziyalılar və digər Cənub-Şərqi asiyalıların üstünlük verdiyi məskunlaşma məntəqəsidir.[260][249][261] Bruklin isə çoxlu sayda Qərbi Hindistan və Asiya hindli immiqrantları qəbul edir.

Nyu-York şəhəri ABŞ şəhərləri arasında ən çox avropalı və hispanik olmayan ağdərili əhaliyə malikdir. 2017-ci ildə hispanik olmayan ağdərili əhalisi 2,7 milyon olan Nyu-York Los-Anceles (1,1 milyon), Çikaqo (865.000) və Hyustonunkunun (550.000) cəmindən daha çoxdur.[262] Hispanik olmayan ağ əhali 1940-cı ildə 6,6 milyon nəfər idi.[263] Bu say daha çox 2010-cu ildə artmağa başladı.[264]

Şəhərdə yaşayan Avropa diasporu çox müxtəlifdir. 2012-ci ilin statistikasına əsasən, təxminən 560.000 italyan, 385.000 irland, 253.00 alman, 223.00 rus, 201.000 polyak və 137.000 ingilis var idi. Bundan əlavə, yunanlarfransızların hər birinin 65.000, macarların isə 60.000 nəfər olduğu təxmin edilir. Ukraynalılarşotlandların sayı müvafiq olaraq 55.000 və 35.000 nəfər olub. 2010-cu ilin statistikasına əsasən, ispanlar isə 30.838 nəfər olmuşdur.[265]

Norveçisveç əsillilərin hər ikisi təxminən 20.000, çex, litva, portuqal, şotland-irlanduelslilərin hamısının sayı isə 12.000 ilə 14.000 arasında olmuşdur.[266] Ərəblərin sayı isə 16.000-dən çoxdur,[267] ən sıx məskunlaşdıqları ərazi isə Bruklindir. Mərkəzi asiyalılar, ilk növbədə özbəklər şəhərin sürətlə böyüyən seqmentidir, onların sayı 30.000-dən çoxdur.[268] Mərkəzi Asiya immiqrantlarının əksəriyyəti Kuins və yaxud Bruklində məskunlaşır. Albanlar isə daha çox Bronksda məskunlaşıb.[269]

2012-ci ildə şəhərdə yəhudilərin sayı 1,5 milyondan çox idi. Bu da İsraildən kənarda olan ən çox yəhudinin yaşadığı yerdir.[258]

Ekvador, Kolumbiya, Qayana, Peru və Braziliya 2013-cü ildə Cənubi Amerikadan Nyu-Yorka qanuni immiqrantlar üçün əsas mənbə ölkələri olub. Karib hövzəsindən Dominikan Respublikası, Yamayka, HaitiTrinidad və Tobaqo; Afrikadan Misir, QanaNigeriya; Mərkəzi Amerikadan isə Salvador, HondurasQvatemala immiqrantların mənbə ölkələridir.[270] Puerto-Rikodan gələn immiqrantların sayı isə 2013-cü ildə təxminən 1,3 milyon idi.

2010-cu ildən Avstraliyadan gələnlərin sayı da sürətlə çoxalmağa davam edir.[271][272][273][274] 2011-ci ildə Nyu-Yorkda təxminən 20.000 avstraliyalı var idi, bu da 2005-ci ildəki 5.537 nəfərdən dörd dəfə çoxdur.[275][276] Bu fərqli etnik mənsubiyyətə sahib əhalinin öz məhəllələri də var. Misal olaraq Şri-Lanka, Seneqal, Qayana, Pəncab, Polşa, Rusiya, Koreya, Çin və s. məhəllələrini göstərmək olar.[277][278]

Cinsi oriyentasiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Saat əqrəbi istiqamətində, yuxarı soldan: Filippin doğumlu Cina Rokero Beynəlxalq Transgender Günü mərasimində; Kariblilərin Nyu-Yorkda təşkil etdikləri LGBT paradı; 2015 Manhetten LGBT paradı dünyadakı ən böyük LGBT paradıdır[20][279] və 2018-ci ildə keçirilən [[ Queens Pride Parade]]-dakı Multikulturalizm Festivalı

Nyu-York aqlomerasiya regionunda 570.000-dən çox homoseksualbiseksual insan yaşayır, bu, ABŞ-da və dünyada ən çoxlardan biridir.[280][281] Nyu-Yorkda eynicinsli evlilik 24 iyun 2011-ci ildə qanuniləşdirilib və 23 iyul 2011-ci ildən qüvvəyə minib.[282]

Hər il keçirilən gey praydı Beşinci prospektdən başlayır və Qriviç-Villicdə bitir.[283][20] Bu, hər il iyun ayında baş tutur və prayda on minlərlə iştirakçı və milyonlarla küçə tamaşaçıları qatılır.[284]

Stonewall 50 – WorldPride NYC 2019 indiyə qədərki ən böyük LGBT paradı idi, belə ki, paradın 150.000-dən çox iştirakçısı və 5 milyondan çox tamaşaçısı var idi.[285] Nyu-York şəhəri həm də Manhetten və Kuinsdə cəmləşmiş 50.000-dən çox transgenderə ev sahibliyi edir və bu da dünyanın ən çoxudur.[284][107] LGBTQ tarixində ən böyük transgender paradı 14 iyun 2020-ci ildə Nyu-Yorkda baş tutmuş və təqribən 15.000 — 20.000 arası iştirakçını cəlb etmişdir.[286][287]

Din[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dini mənsubiyyət (2014)[288][289]
Xristianlıq
  
59%
Katolik
  
33%
Protestant
  
23%
Digər xristianlar
  
3%
Dinsiz
  
24%
İudaizm
  
8%
Hinduizm
  
3%
İslam
  
3%
Buddizm
  
1%
Digər inanclar
  
1%

Xristianlıq[redaktə | mənbəni redaktə et]

Saat əqrəbi istiqamətində, yuxarı soldan: Yuxarı Manhettendə yerləşən Müqəddəs Patrik Katedralı; Bruklindəki haredi yəhudiləri. Bruklin ABŞ-da təxminən 600.000 nəfərlə ən böyük yəhudi icmasına malikdir[290]; Yuxarı Manhettendə yerləşən İslam Mədəni Mərkəzi Nyu-Yorkda tikilmiş ilk məsciddir; Flaşinqdəki Qaneş məbədi Şimali Amerikadakı ən qədim hindu məbədidir.

Əsasən Qərbi Avropa missioner fəaliyyətinin və müstəmləkəçiliyinin nəticəsi ilə Xristianlıq Nyu-Yorkda da böyük dindir.[288] Roma katolikliyi ən böyük Xristian məzhəbidir (33%), ardınca protestantlıq (23%) və digər xristianlar gəlir (3%). Roma Katolik əhalisinə ilk növbədə Nyu York Roma Katolik Baş Yeparxiyası və Bruklin Yeparxiyası xidmət edir. Evangelist protestantizm şəhərdəki protestantlığın ən böyük qoludur (9%), ardınca əsas protestentizm gəlir (8%).[289] Evangelizmdə baptistlər ən böyük qrupdur; Əsas protestantizmdə islah edilmiş protestantlar ən böyük alt dəstəni təşkil edir. Əhalinin təqribən 1%-i mormondur. Amerika Ortodoks Katolik kilsəsi 1927-ci ildə Nyu-Yorkda yaradılmışdır.

İudazim[redaktə | mənbəni redaktə et]

Təxminən 1,1 milyon yəhudinin[291][292] yarısından çoxu Bruklində yaşayır, şəhərdəki ikinci ən böyük dindir və İsrailin Təl-Əviv şəhərindən kənarda yaşayan ən çox yəhudiyə sahib şəhər Nyu-Yorkdur.[290][293] Yəhudilərin şəhər əhalisinin 18,4%-ni, dini demoqrafik tərkibin isə 8%-ni təşkil edir.[294] Qeydə alınmış ilk yəhudi köçkün 1654-cü ilin avqust ayında Hollandiyadan passportla gələn Yakob Barsimsondur.[295] Rusiya çarı II Aleksandrın ölümündən sonra 1881-ci ildən başlayan 36 illik ABŞ-a yəhudi köçünün ən böyük dalğası yaşandı.[296] 2012-ci ildə ən böyük yəhudi məzhəbləri ortodoks, haredimühafizəkar yəhudilik idi.[297] Reform yəhudi icmaları ərazidə üstünlük təşkil edir.

İslam[redaktə | mənbəni redaktə et]

İslam Nyu-York şəhərində Xristianlıq və İudaizmdən sonra üçüncü ən böyük din olaraq yer alır. Hesablamalara görə, şəhərin dövlət məktəblərində oxuyan şagirdlərin 10%-i də daxil olmaqla şəhərdə 600.000 — 1.000.000 arası müsəlman əhali var.[298] ABŞ müsəlmanlarının təqribən 22,3%-i Nyu-York şəhərində yaşayır.[299] Bruklindəki Powers Street məscidi ABŞ-da davamlı olaraq fəaliyyət göstərən ən qədim məscidlərdən biridir və Nyu-York şəhəri və ştatında ilk İslam təşkilatıdır.[300][301]

Hiduizm və digər inanclar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-Yorkdakı bu üç böyük dini qrupdan sonra Hinduizm, Buddizm, Siqhizm, Zərdüştilik və bir sıra digər dinlər, eləcə də ateizm gəlir. 2014-cü ildə Nyu-York əhalisinin 24%-inin heç bir dinə mənsub olmadıqları müəyyən edildi; əhalinin 3%-dən bir qədər çoxu isə ateist idi.[302]

Sərvət və gəlir fərqi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhəri digər böyük şəhərlər kimi Cini indeksinə əsasən 0,55-lik gəlir fərqinə malikdir.[303] 2014-cü ilin birinci rübündə Nyu-York dairəsində (Manhetten) orta həftəlik əmək haqqı 2.749 dollar təşkil edib ki, bu da ABŞ-ın böyük ştatları arasında ən yüksək məbləği təmsil edir.[304] 2017-ci il etibarıyla Nyu-York şəhərin keçmiş meri Mişel Blumberq də daxil olmaqla 103 milyarder ilə dünyanın bütün şəhərləri arasında ən çox milyarderin yaşadığı yer idi.[305] Həmçinin 2014-cü ildə ABŞ-ın ən böyük şəhərləri arasında sakinlərin 4,6%-i ilə milyonçuların sayına görə birinci yerdə olub.[306] Nyu-York sakinlərindən gəlir vergisi (təxminən 3%) alan ABŞ-ın nisbətən az şəhərlərindən biridir.[307][308][309] 2018-ci ildə Nyu-Yorkda 78.676 evsiz var idi.[310]

İqtisadiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-Yorkdakı ən böyük ictimai şirkətlər

(2015-ci ilin gəlirlərinə görə sıralanmışdır) Nyu-York və ABŞ sıralaması ilə

NY Şirkət ABŞ
1 Verizon Communications 13
2 JPMorgan Chase 23
3 Citigroup 29
4 MetLife 40
5 American International Group 49
6 Pfizer 55
7 New York Life 61
8 Goldman Sachs 74
9 Morgan Stanley 78
10 TIAA 82
11 INTL FCStone 83
12 American Express 85
Hər bir şirkətin gəliri 30 milyard ABŞ dollarını keçib
Yaşıl rənglilər maliyyə xidməti göstərən şirkətlərdir
Tam cədvəl: Nyu-York iqtisadiyyatı (ing.)
Mənbə: "Fortune 500"[311]

Nyu-York şəhəri qlobal biznes, ticarət mərkəzləri və qlobal investorlar üçün etibarlı sığınacaqdır.[7] Şəhər bəzən dünyanın paytaxtı kimi təsvir edilir. Nyu-York dünya miqyasında bank və maliyyə, pərakəndə satış, dünya ticarəti, nəqliyyat, turizm, daşınmaz əmlak, sosial media, ənənəvi media, reklam, hüquq xidmətləri, mühasibatlıq, sığorta, teatr, dəb və ABŞ-da incəsənət mərkəzidir. Nyu-York və Nyu-Cersi limanı həm də 2017-ci ildə 6,7 milyon TEU-dan çox rekord həcmdə yük daşıyan əsas iqtisadi alətdir.[312]

Bir çox "Fortune 500" və trasnmilli şirkətlərin baş ofisləri Nyu-Yorkda yerləşir.[313] Şəhərdə özəl sektorun hər on iş yerindən biri xarici şirkətdir.[314] Nyu-York şəhəri kapital, biznes və turist sayına görə dünya şəhərləri arasında birinci yerdədir.[315][316] Şəhərdəki reklam sənayesi əsasən Medison Avenyuda qabarıqdır.[317] Şəhərin dəb sənayesi təxminən 180.000 işçini illik 11 milyard dollar maaşla təmin edir.[318]

Digər mühüm sektorlara tibbi tədqiqat və texnologiya, qeyri-kommersiya institutları və universitetlər daxildir. Şəhərdə istehsal bir qədər zəifdir. Geyim, tekstil, aksesuar sənayesində 1950-ci illərdə 323.000-dən çox işçi işləyirdi. Bu say baxmayaraq ki, artırılmağa səy göstərilsə də, 2015-ci ildə 23.000 olmuşdur.[319] Qida emalı 19.000-dən çox işçisi ilə 5 milyard dollarlıq sənayedir.

Şokolad hər il 234 milyon dollara qədər ixracla Nyu-Yorkun aparıcı xüsusi qida ixracatıdır.[320] Sahibkarlar 2014-cü ildə Bruklində "Şokolad rayonu" təşkil ediblər.[321] Həmçinin dünyanın ən böyük şokolad istehsalçılarından biri olan "Godiva"nın baş ofisi Manhettendədir.[322]

Uoll-Strit[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Uoll-Strit
Nyu-York Fond Birjası listinq şirkətlərinin bazar kapitallaşmasına görə dünyanın ən böyük fond birjasıdır.[323][324] Belə ki 2018-ci ilin aprelində 23,1 trilyon ABŞ dolları səviyyəsində olmuşdur.[325] Şəkildəki birjanın Uoll-Stritdəki binasıdır.

ABŞ-ın maliyyə sənayesinin baş qərərgahı Uoll-Strit Nyu-York şəhərində yerləşir. Şəhərin qiymətli kağızlar sənayesi şəhərin maliyyə sektorunun ən böyük seqmentini formalaşdırmağa davam edir. Bir çox böyük maliyyə şirkətlərinin baş ofisi Nyu-Yorkda yerləşir və şəhər həm də artan sayda maliyyə startap şirkətlərinə ev sahibliyi edir.

Həm ümumi orta gündəlik ticarət həcmi, həm də ümumi bazar kapitallaşması baxımından müvafiq olaraq, dünyanın ən böyük fond birjalarıNyu-York Fond Birjası, Uoll-Strit 11NASDAQ Aşağı Manhettendə yerləşir.[326][327] 2012-ci ildə Uoll-Stritdə investisiya bankçılığının dəyəri təxminən 40 milyard dollar idi.[328][329]

Nyu-York şəhəri ABŞ iqtisadiyyatının qlobal mərkəzi olaraq qalır.[330][331] Baş ofisi Manhettendə yerləşən bir neçə investisiya bankı və investisiya menecerləri digər qlobal maliyyə mərkəzlərinin mühüm iştirakçılarıdır.[330] Nyu-York həm də ABŞ-ın əsas kommersiya bank mərkəzidir.[332]

Dünyanın ən böyük media konqlomeratlarının çoxu da bu şəhərdə yerləşir. Manhettendə 2018-ci ildə 46,5 milyon m2-dən çox ərazini əhatə edən ofis sahəsi vardı.[333] Bu da onu ABŞ-ın ən böyük ofis bazarı edir.[334] Midtaun Manhetten isə 37,2 milyon m2-lik ofis ərazisi ilə dünyanın ən böyük mərkəzi biznes rayonudur.[335]

Texnologiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mərkəzi Nyu-Yorkda yerləşən "Silicon Alley" internet, sosial media, maliyyə, kriptovalyuta, telekommunikasiya, biotexnologiya və digər mövzuları əhatə edən sferaya çevrilmişdir.[336]

Nyu-Yorkda və regionda yüksək texnologiyalı startap şirkətlərinin sayı və məşğulluq artmağa davam edir. Texnologiya sektoru 2010-cu ildən şəhərin iqtisadiyyatında daha çox paya sahibdir.[337] Tech:NYC şirkəti 2016-cı ildə təsis edilmişdir. Şirkət qeyri-kommersiya təşkilatı olub, əsas məqsədi Nyu-Yorkda texnologiya şirkətlərinin artmasını və şəhərin inkişafını təmin etməkdir.[338] Nyu-Yorkda biotexnologiya sektoru da şəhərin akademik elmi tədqiqatları və maliyyə dəstəyi ilə davamlı inkişaf edir.[339][340][341]

Daşınmaz əmlak[redaktə | mənbəni redaktə et]

Daşınmaz əmlak şəhər iqtisadiyyatında əsas gücdür. Belə ki 2017-ci ildə Nyu-York şəhərinin daşınmaz əmlakının ümumi dəyəri 1,072 trilyon ABŞ dolları dəyərində qiymətləndirilib ki, bu da əvvəlki illə müqayisədə 10,6% artım deməkdir.[342] Deutsche Bank Center 2006-cı ildə 1,1 milyard ABŞ dolları ilə şəhərdə siyahıya alınmış ən yüksək bazar dəyəri olan əmlakdır.[342] Nyu-York şəhəri ölkənin və dünyanın ən qiymətli daşınmaz əmlakına ev sahibliyi edir. Park-Avenyu 450 2 iyul 2007-ci ildə 510 milyon dollara, hər kvadrat metr üçün təxminən 17.104 dollara satıldı.[343]

Midtaun Manhettendə yerləşən Fifth Avenue 2017-ci ildə hər kvadrat metrinə 32.000 dollar olmaqla dünyanın ən yüksək pərakəndə satış qiyməti adını aldı.[344] 2019-cu ildə ABŞ-da indiyə qədər ən bahalı ev satışı Manhettendə 238 milyon dollar satış qiyməti ilə, üzü Sentral parka baxan 2.200 m2-lik penthaus mənzil ilə baş tutdu.[345]

Turizm[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tayms meydanı Brodvey teatrının media mərkəzidir. O, həmçinin illik 50 milyon turist ilə dünyanın ən yüksək illik ziyarətçi sayına sahib turistik məkanıdır.[346]

Turizm 2017-ci ildə 62,8 milyon ziyarətçi qəbul edən Nyu-York şəhəri üçün mühüm sənayedir.[347] Bu sənaye 2014-cü ildə şəhərə 61,3 milyard dollarla əvvəlki illərinkindən daha yüksək iqtisadi töhfə verib.[347] Nyu-Yorka təqribən 12 milyon ziyarətçi ABŞ-dan kənardan gəlmişdir, əsas ölkələr Birləşmiş Krallıq, Kanada, Braziliya və Çindir.

1977-ci ildə Milton Glaser tərəfindən hazırlanmış "I Love New York" loqosu

"I Love New York" (I NY) həm loqo, həm də mahnı olub reklam kampaniyasının əsasını təşkil edir və 1977-ci ildən Nyu-Yorkda turizmi təşviq etmək və Nyu-York ştatını tanıtmaq üçün istifadə edilir.[348] New York State Empire State Development şirkətinə məxsus bu loqoya şəhər və ştat boyu mağazalarda və müxtəlif yerlərdə rast gəlinir, bunların bəziləri lisenziyalı olsa da, bir çoxu lisenziyalı deyil.[349]

Manhettendə əsas turistik yerlərə Tayms-skver; Broadway theater; Empayr Steyt Bildinq; Azadlıq heykəli; Ellis adası; BMT-nin Baş Qərərgahı; Dünya Ticarət Mərkəzi (11 sentyabr milli muzeyiDünya Ticarət Mərkəzi 1 daxil olmaqla); Metropoliten muzeyi kimi muzeylər; Sentral parkVaşinqton-skver parkı kimi yaşıllıqlar; Stonewall Inn; Rokfeller Mərkəzi; etnik məhəllələr, o cümlədən, Manhattan Chinatown, Koreatown, Curry Hill, Harlem, Spanish Harlem, Little ItalyLittle Australia; FifthMadison prospektləri boyunca lüks alış-veriş mərkəzləri; Qrinvillicdə keçirilən Hellouin kimi tədbirlər; Bruklin körpüsü; Macy's Thanksgiving Day Parade; Rockefeller Center Christmas Tree; Müqəddəs Patrik Günü; qış aylarında Sentral parkda konkisürmə kimi mövsümi fəaliyyətlər; Tribeca kinofestivalı və Sentral parkda keçirilən pulsuz şoular daxildir.[350]

Manhettendən kənardakı görməli yerlərə isə etnik məhəllələr; Flushing Meadows-Corona Park və Kuinsdəki Unisphere; Bronks zooparkı; Bruklindəki Coney Island və Bronksda yerləşən Nyu-York Nəbatat bağı daxildir. Manhettendə 2013-cü ilə nisbətən 10% artımla 2014-cü ildə təxminən 90.000 otel otağı var idi.[351] 2014-cü ilin oktyabrında Çin şirkəti Anbang Nyu-Yorkda yerləşən Waldorf Astoria otelini 1,95 milyard ABŞ dollarına satın aldı və bu, dünyada indiyə qədər satılan ən bahalı otel deməkdir.[352]

Media və əyləncə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhəri dünyanın media paytaxtı kimi təsvir edilir.[353][354] Şəhər ABŞ əyləncə sənayesi üçün mühüm yerdir, orada bir çox filmlər, teleseriallar, kitablar və digər media işləri nümayiş edilir.[355] 2012-ci ildən Nyu-York ABŞ-da kino və televiziya istehsalı üzrə ikinci ən böyük mərkəzdir; ildə 200-ə yaxın bəddi film istehsal edilir və bu sektorda 130.000 nəfər işləyir. Film sənayesi Nyu-Yorkda böyüməyə davam edir, 2015-ci ildə şəhərin iqtisadiyyatına 9 milyard ABŞ dolları töhfə verib.[356] Nyu-York həcminə görə müstəqil film istehsalında dünya lideridir; bütün ABŞ müstəqil filmlərinin üçdə biri orada istehsal edilir.[357][358] Müstəqil Kommersiya İstehsalçıları Assosiasiyası da Nyu-Yorkda yerləşir.[359] Təkcə 2014-cü ilin ilk beş ayında Nyu-Yorkda televiziya çəkilişləri rekord səviyyəni keçdi.[360] Nyu-York hətta 2014-cü ildə Los-Ancelesi geridə qoydu.[361]

Times Square Studios "Good Morning America" səhər proqramının studiyası

Nyu York həm də reklam, musiqi, qəzet, rəqəmsal media və nəşriyyat sənayesi üçün mərkəzdir və eyni zamanda Şimali Amerikanın ən böyük media bazarıdır.[362] Şəhərdəki bəzi media konqlomeratlarına Time Warner, Thomson Reuters Corporation, Associated Press, Bloomberg L.P.,News Corporation, The New York Times Company, NBCUniversal, Hearst Corporation, AOLViacom daxildir. Dünyanın ən böyük səkkiz qlobal reklam agentliyi şəbəkəsindən yeddisinin baş ofisi Nyu Yorkda yerləşir.[363] Ən böyük üç səsyazma şirkətinin baş ofisi də Nyu Yorkdadır: Sony Music EntertainmentWarner Music Group. Həmçinin Universal Music Group-un da Nyu-Yorkda ofisləri var. Sosial media müəssisələri şəhərin media sferasına daha mühüm təsir göstərir.

Şəhərdə 200-dən çox qəzet və 350 jurnalın ofisi var.[358] Nəşriyyat sənayesində təxminən 25.000 işçi çalışır.[364] ABŞ-da ən çox tirajla çıxan üç milli gündəlik qəzetdən ikisi Nyu-Yorkda nəşr olunur: "The Wall Street Journal" və jurnalistika üzrə ən çox "Pulitser" mükafatı qazanan və ABŞ mediasının "rekord qəzeti" hesab edilən "The New York Times".[365] Şəhərdəki tabloid qəzetlərə 1919-cu ildə Cozef Medill Piterson tərəfindən əsası qoyukmuş "New York Daily News"[366] və 1801-ci ildə Aleksander Hamiltonun yaratdığı "The New York Post" aiddir.[367] Şəhərdə həm də 40-dan çox dildə 270 qəzet və jurnal nəşr olunan geniş etnik mətbuat var.[368] "El Diario La Prensa" şəhərdəki ən böyük və ölkədəki ən qədim ispan dilli gündəlik nəşrdir.[369] Harlemdə nəşr olunan "The New York Amsterdam News" məşhur afroamerikalı qəzetidir. Tarixən ABŞ-ın ən böyük alternativ qəzeti olan "The Village Voice" 2017-ci ildə çap nəşri dayandıracağını və tam rəqəmsal müəssisəyə keçəcəyini bildirdi.[370] Televiziya və raido sənayesi də Nyu-Yorkda inkişaf edir və şəhər iqtisadiyyatına əhəmiyyətli dərəcədə töhfə verir. Üç əsas ABŞ yayım şəbəkəsinin üçü də Nyu-Yorkda yerləşir: ABC, CBSNBC. CNN, MSNBC, MTV, Fox News, HBO, Showtime, Bravo, Food Network, AMCComedy Central da daxil olmaqla bir çox telekanallar da Nyu-Yorkda yerləşir. Nyu-Yorkda bir neçə "Emmi" mükafatına layiq görülmüş şoular hazırlayan ictimai yayım xidməti NYC Media fəaliyyət göstərir.[371] WBAI xəbərlər və informasiya proqramları ilə ABŞ-da fəaliyyət göstərən bir neçə sosialist radiostansiyasından biridir. Nyu-York həm də qeyri-kommersiya təhsil mediası üçün əsas mərkəzdir. ABŞ-da ən qədim ictmai televiziya kanalı 1971-ci ildə təsis edilmiş Manhattan Neighborhood Network-dur.[372][373]

Təhsil[redaktə | mənbəni redaktə et]

İbtidai və orta təhsil[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York Şəhər Təhsil Departamenti tərəfindən idarə olunan Nyu-York Şəhər Dövlət məktəbləri sistemi ABŞ-da ən böyük dövlət məktəbi sistemidir və 1700-dən çox ayrı-ayrı ibtidai və orta məktəbdə təxminən 1,1 milyon şagirdə xidmət göstərir.[374] Şəhərin dövlət məktəb sisteminə akademik və bədii cəhətdən istedadlı tələbələrə xidmət göstərmək üçün doqquz ixtisaslaşdırılmış lisey daxildir. Şəhər hökuməti Pelham Dövlət məktəblərinə Bronksun çox kiçik, ayrı bir hissəsinin təhsili üçün pul ödəyir.[375]

"The New York City Charter School Center" yeni tipli məktəblərin qurulmasına kömək edir.[376] Şəhərdə təxminən 900 əlavə özəl dünyəvi və dini məktəb var.[377]

Ali təhsil və tədqiqat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Kolumbiya Universitetində yerləşən Batler kitabxanası ABŞ-dakı ən gözəl kitabxanalardan biri kimi təsvir edilmişdir.[378]

Nyu-Yorkdakı 120-dən çox ali təhsil müəssisəsində 600.000-dən çox tələbə təhsil alır və 2020-ci ildə Nyu-York Şəhər Universiteti (CUNY) sistemində yarım milyondan çox tələbə qeydiyyatda idi ki, bu da dünya şəhərləri arasında ən yüksək saydır.[379] Dünya universitetlərinin akademik reytinqinə əsasən, Nyu-York şəhəri orta hesabla istənilən qlobal şəhərin ən yaxşı ali təhsil müəssisələrinə sahibdir.[380]

İctimai CUNY sistemi bütün beş rayonda 25 institutu özündə birləşdirən ölkənin ən böyük universitetlərindən biridir: yüksək səviyyəli kolleclər, icma kolleclər və digər məzun/peşə məktəbləri Nyu-York Ştat Universitetinə (SUNY) Nyu-Yorkdakı kampuslar daxildir: Tibb Elmləri Universiteti, Dəb Texnologiya İnstitutu, Dənizçilik KolleciOptomeriya Kolleci.

Nyu-York şəhəri Barnard Kolleci, Kolumbiya Universiteti, Cooper Union, Fordham Universiteti, Nyu-York Universiteti, Nyu-York Texnologiya İnstitutu, Rokfeller UniversitetiYeshiva Universiteti kimi məşhur özəl universitetlərə ev sahibliyi edir; bunların bir neçəsi dünyanın ən yaxşı universitetləri arasında yer alır.[381][382]

Şəhər həmçinin digər kiçik özəl kollec və universitetlərə, o cümlədən bir çox dini və xüsusi təyinatlı qurumlara ev sahibliyi edir, məsələn: Pace University, St. John's University, The Juilliard School, Manhattan College, Adelphi University, Mercy College, The College of Mount Saint Vincent, Parsons School of Design, The New School, Pratt Institute, New York Film Academy, The School of Visual Arts, The King's College, Marymount Manhattan CollegeWagner College.

Şəhərdə aparılan elmi araşdırmaların çoxu tibb və təbiət elmləri sahəsində aparılır. Nyu-York aqlomerasiya regionu 2019-cu ildə təbiət elmləri üzrə dərc olunmuş məqalələrin sayına görə birinci yeri tutdu.[383]

Əsas biotibbi tədqiqat institutlarına Memorial Sloan–Kettering Cancer Center, Rokfeller Universiteti, SUNY Downstate Medical Center, Albert Einstein College of Medicine, Mount Sinai School of Medicine,Weill Cornell Medical College, Cornell UniversityTechnion-Israel Institute of Technology daxildir. Bronksdakı SUNY Dənizçilik Kollecinin məzunları ABŞ-dakı bütün universitet məzunları arasında ən yüksək orta illik əməkhaqqı qazandılar: 2017-ci ildə 144.000 ABŞ dolları.[384]

İnsan hüquqları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Səhiyyə[redaktə | mənbəni redaktə et]

NewYork-Presbyterian Hospital Nyu-Yorkdakı ən böyük xəstəxanadır.[385]

"New York City Health and Hospitals Corporation" (HHC) Nyu-York şəhərində dövlət xəstəxanalarını və klinikalarını idarə edir. İllik gəliri 6,7 milyard dollar olan HHC ABŞ-da 1,4 milyon xəstəyə, o cümlədən 475.000 sığortasız şəhər sakininə xidmət göstərən ən böyük şəhər səhiyyə sistemidir.[386] HHC 1969-cu ildə Nyu-York Qanunverici Orqanı tərəfindən ictimai fayda şirkəti olaraq təsis edilmişdir.[387] HHC-də 11 tibbi xəstəxana, 5 qocalar evi, 6 diaqnostika və müalicə mərkəzi və 70-dən çox ilkin tibbi yardım məntəqəsi fəaliyyət göstərir, onlar ilk növbədə yoxsul və işçi sinfinə xidmət edir.[388]

HHC sistemində ən məşhur xəstəxana ABŞ-ın ən qədim dövlət xəstəxanası olan Belluvue xəstəxanasıdır. Bellevue ABŞ Prezidenti və digər dünya liderləri Nyu-Yorkda olarkən xəstələndikdə və ya yaralandıqda onların müalicəsi üçün təyin olunmuş xəstəxanadır.[389] 2017-ci ili avqustunda şəhərin sabiq meri Bill de Blasio 2018-ci ildən başlayaraq apteklərdə siqaret satışını qadağan edən qanun imzaladı.[390]

Təhlükəsizlik[redaktə | mənbəni redaktə et]

Polis və cinayətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York Polis Departamenti (NYPD) ABŞ-ın ən böyük polis qüvvəsidir.

Nyu-York Polis Departamenti (NYPD) 35.000-dən çox and içmiş polisi ilə ABŞ-da əhəmiyyətli fərqlə ən böyük polis qüvvəsidir.[391] NYDP polisləri siyasətçilər, media və öz polis avtomobilləri tərəfindən tez-tez "New York's Finest" ləqəbi ilə tanıdılır.

Nyu York Polis Departamentinin (NYPD) polis məmurları

Nyu-York şəhəri 2014-cü ildə ABŞ-ın ən iri şəhərləri arasında üçüncü ən aşağı cinayət sayına sahib idi.[392] Bu, 1970 — 1990-cı illərdəki cinayətlərin əhəmiyyətli dərəcədə azaldığını göstərir.[393] Nyu-Yorkda zorakılıq cinayətləri 1993-cü ildən 2005-ci ilə qədər 75%-dən çox azalıb, bu da bütövlükdə ölkədə artım yaşandığı dövrə azalma deməkdir.[394] Nyu-York 2002-ci ildə əhali 100.000-dən çox olan 216 ABŞ şəhəri arasında cinayət statististikasına görə 197-ci yerdə idi.[394] 1992-ci ildə şəhərdə 2245 qətl hadisəsi qeydə alınmışdır.[395] 2005-ci ildə qətl sayı 1966-cı ildən bəri ən aşağı səviyyədə idi[396] və 2009-cu ildə ilk dəfə 461-dən az qətl hadisəsi qeydə alınmışdı.[395] 2017-ci ildə zorakılıq cinayətlərində şübhəli bilinənlərin 60,1%-i afroamerikalı, 29,6%-i hispanik, 6,5%-i ağdərili, 3,6%-i asiyalı və 0,2%-i yerli amerikalı olmuşdur.[397] Nyu-York şəhərində 2017-ci ildə 292 adamöldürmə hadisəsi baş vermişdir.[398]

Sosioloqlar və cinayət araşdırmaçıları şəhərdə cinayət nisbətinin kəskin şəkildə azalmasının izahı ilə bağlı konsensus əldə edə bilməyiblər. Bəziləri fenomeni NYPD-nin istifadə etdiyi yeni taktikalarla,[399] o cümlədən CompStat-dan istifadə və sındırılmış pəncərələr nəzəriyyəsi ilə əlaqələndirirlər.[400] Digərləri isə bunu immiqrasiya, epidemiya və demoqrafik dəyişikliklərə əlaqələndirirlər.[401][402] Başqa bir nəzriyyə isə ABŞ-dakı benzinlərin içindəki qurğuşunun insanlara təsir etməsidir. 1970-ci illərdə Amerika benzinindən qurğuşun çıxarıldıqdan sonra Nyu Yorkda və digər böyük şəhərlərdə zorakılıq cinayətlərinin nisbətinin aşağı düşməyə başladığı müşahidə edildi.[403] Nyu-Yorkda adamöldürmə qətllərinin azalmasını izah etmək üçün istinad edilən başqa bir nəzəriyyə isə şəhərdə getdikcə daha rütubətli iqlimin olmasıdır.[404]

1820-ci ildən Nyu-Yorkda ortaya çıxan mafiya dəstələri XX əsrdə daha da artmışdır.[405] Mafiya dəstələrinin XXI əsrdə azaldığı müşahidə edilir.[406][407]

Yanğından mühafizə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York Yanğından Mühafizə Departamenti (FDNY) ABŞ-ın ən böyük şəhər yanğından mühafizə departamentidir.

Nyu-York Yanğından Mühafizə Departamenti (FDNY) yanğından mühafizə, texniki xilasetmə, bioloji, kimyəvi və radioaktiv təhlükələrə qarşı ilkin cavab tədbirləri və Nyu York şəhərinin beş rayonu üçün təcili tibbi yardım xidmətləri göstərir. FDNY ABŞ-da ən böyük və Tokio Yanğından Mühafizə İdarəsindən sonra dünyada ikinci ən böyük şəhər yanğından mühafizə idarəsidir FDNY-də təxminən 11.080 uniformalı yanğınsöndürən və 3.300-dən çox uniformalı ilkin tibbi yardım və tibb işçisi çalışır. FDNY-nin şüarı "Nyu-Yorkun cəsuru"dur. FDNY-nin baş qərərgahı Aşağı Bruklində yerləşir.[408]

Yanğından mühafizə idarəsi Nyu-Yorka xas olan bir çox müxtəlif problemlərlə üzləşir. Taxta çərçivəli subay ailə evlərindən tutmuş hündürmərtəbəli binalara qədər hər cür bina növləri ilə yanaşı, Nyu-York metropolitenində də baş verən yanğınlarla qarşılaşmışdır.[409] Tərkedilmiş körpülər və tunellər, eləcə də yanğınlara səbəb ola biləcək böyük parklar və meşəlik ərazilər də qarşılaşılan məkanlanlardandır.

İctimai kitabxana[redaktə | mənbəni redaktə et]

ABŞ-da ən böyük ictimai kitabxana olan Nyu-York ictimai kitabxanası (NYPL) Manhetten, Bronks və Staten-Aylenddə xidmət göstərir.[410] Ölkənin ikinci ən böyük ictimai kitabxana sistemi Kuins ictimai kitabxanası (QPL) Kuinsdə, Bruklin ictimai kitabxanası (BPL) isə Bruklində xidmət göstərir.[410]

2013-cü ildə Nyu-York ictimai kitabxanası və Bruklin ictimai kitabxanasının texniki xidmət şöbələrinin BookOps adlı yeni departamentdə birləşəcəyi bildirildi. Bu təklif edilən birləşmə Bruklin ictimai kitabxanası üçün 2 milyon dollar və Nyu-York ictimai kitabxanası üçün 1,5 milyon dollar qənaət etməyi nəzərdə tuturdu. Həmin birləşmə baş tutmasa da, Kuins ictimai kitabxanasının nəhayət bəzi resurslarını digər şəhər kitabxanaları ilə paylaşacağı gözlənilir.[411][412]

Mədəniyyət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhəri Manhettendə yerləşən Baruch Kolleci tərəfindən dünyanın mədəniyyət paytaxtı kimi təsvir edilmişdir.[413] "Nyu-York: Dünyanın mədəniyyət paytaxtı 1940-1965" kitabı Avstraliya Milli Kitabxanası tərəfindən nəşr edilmişdir.[414][415]

ABŞ-dakı Harlem intibahı kimi çoxsaylı mühüm Amerika mədəni hərəkatları Nyu-Yorkda başlamışdır.[416][417] Şəhər XX əsrin əvvəllərində stendap komediyasının, 1940-cı illərdə cazın,[418] 1950-ci illərdə abstrakt ekspressionizmin, 1970-ci illərdə isə hip hopun vətəninə çevrildi.[419] Şəhərin pank[420] və hardkor[421] səhnələri 1970 1980-ci illərdə təsiredici idi.

Şəhər ədəbiyyat və təsviri sənətdə Harlem intibahı da daxil olmaqla bir çox mədəni hərəkatın yarandığı yerdir; rəssamlıqda abstrakt ekspressionizm (Nyu-York məktəbi kimi də tanınır); musiqidə hip hop,[148] pank, salsa, fristil, Tin Pan Alley, cazın müxtəlif formaları və disko. Nyu-York dünyanın rəqs paytaxtı da hesab olunub.[422][423] Şəhər həm də romanlar, filmlər (bax: Nyu-Yorkda çəkilmiş filmlərin siyahısı) və teleproqramlar üçün əsas məkandır. Nyu-York dəb həftəsi dünyanın ən böyük dəb mərasimlərindən biridir və media tərəfindən geniş işıqlandırılır.[424][425] Nyu-York həmçinin Global Language Monitor tərəfindən tərtib edilən illik siyahıda çox vaxt dünyanın ən yaxşı dəb paytaxtı seçilir.[426]

Temp[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York küçələri, yanvar 2020

Nyu-Yorka xas olan əsas xüsusiyyətlərdən biri onun sürətli tempidir ki, bu da "Nyu-York dəqiqəsi"[427] ifadəsini təsdiqləyir.[428][429][430] Jurnalist Volt Vitmen Nyu-Yorkun küçələrini "izdihamlı, sürətli, elektrikli" olaraq xarakterizə etmişdir.[430]

Nyu-Yorkda 2000-dən çox incəsənət və mədəniyyət təşkilatı və 500-dən çox incəsənət qalereyası var.[431] Şəhər höküməti incəsnəti ABŞ Milli İncəsənət Fondundan daha böyük illik büdcə ilə maliyyələşdirir.[431] XIX əsrdə varlı biznes maqnatları beynəlxalq miqyasda şöhrət qazanmış Karneqi HollMetropolitan muzeyi kimi böyük mədəniyyət müəssisələri şəbəkəsi qurdular. Elektrikli işıqlandırmanın yaranması teatr tamaşalarının yaranmasına səbəb oldu və 1880-ci illərdə Brodvey teatrı və 42-ci küçə boyunca Nyu-York şəhər teatrları fəaliyyətə başladı. Nyu-York bir çox tamaşaların və muziklların əsas mövzusu ya da maliyyələşdiricisidir.

İfa sənətləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Brodvey teatrı

Brodvey tatrı bəzən "Böyük ağ yol" adlandırılan dünyadakı ingilisdilli teatrın əsas mərkəzlərindən biridir.[432][433][434][435] Midtaun Manhettenin Teatr rayonunda hər biri ən azı 500 yerlik olan 41 məkan Bordvey teatrına məxsusdur. Brodvey tamaşaları 2013–2014 mövsümündə təxminən 1,27 milyard dollar dəyərində bilet satıb ki, bu da 2012–2013 mövsümündəki 1,139 milyard dollardan 11,4% artım deməkdir.[436] Müxtəlif tamaşalar ifa edənlər Manhetten küçələrinin hamısında var.

Manhettenin Linkoln meydanında yerləşən Linkoln mərkəzi çoxsaylı nüfuzlu incəsənət təşkilatlarına, o cümlədən, Metropoliten-opera, Nyu-York siti opera, Nyu-York filarmoniya orkestrı, Nyu-York siti balet, həmçinin Vivian Beaumont teatrı, Culyard musiqi məktəbi, Jazz at Lincoln mərkəziAlice Tully Hall-a ev sahibliyi edir.

Vizual sənətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Metropoliten muzeyi
Metropoliten muzeyi dünyanın ən böyük muzeylərindən biridir.[437]

Nyu-York şəhəri yüzlərlə mədəniyyət müəssisəsi və tarixi yerlərə ev sahibliyi edir.[438][439][440][441][442] Dünyanın ən böyük muzeylərindən biri, dünyada ən çox ziyarət olunan dördüncü muzey Metropoliten muzeyi də Nyu-Yorkda yerləşir. Dünyanın ən böyük incəsnət auksionlarının bir çoxu Nyu-Yorkda keçirilir.[443][444]

Mətbəx[redaktə | mənbəni redaktə et]

People crowd around white tents in the foreground next to a red brick wall with arched windows. Above and to the left is a towering stone bridge.
Smorgasburg 2011-ci ildə açıq havada qida bazarı kimi açılıb.[445]

Nyu-York mətbəxinə şəhərin immiqrant tarixindən təsirlənən bir sıra beynəlxalq mətbəxlər daxildir. MərkəziŞərqi Avropadan gəən mühacirlər, xüsusilə, həmin bölgələrdən gələn yəhudi immiqrantlar şəhərə bagel, çizkeyk, hot-doq, knişdelikatessen (və ya delis) gətiriblər. İtalyan immiqrantlar şəhər Nyu-York stilli pizzaİtaliya mətbəxi, yəhudi və irland immiqrantlar isə müvafiq olaraq pastrami[446]qarğıdalılı mal əti[447] gətiriblər. Çin və digər Asiya restoranları, sendviç yerləri, trattoriyalar, dinerlərqəhvəxanalar şəhərin hər yerində var. Şəhərdəki lisenziyası olan 4000-ə yaxın səyyar restoranlarda verilən falafel, kabab kimi Orta Şərq yeməkləri müasir Nyu-York küçə yeməklərini təşkil edir.[448] Michelin-in verdiyi məlumata əsasən, şəhər "dünyanın minə yaxın ən yaxşı və ən müxtəlif restoranlarına ev sahibliyi edir".[449] Şəhərdə 2017-ci ildə 24.865, 2019-cu ildə isə 27.043 restoran mövcud idi.[450] Flushing Meadows–Corona parkındakı "Kuins gecə bazarı" 85-dən çox ölkənin yeməkləri ilə hər gecə on mindən çox insanı cəlb edir.[451]

Paradlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Saat əqrəbi istiqamətində, yuxarı soldan: hər il keçirilən Macy's Şükran Günü paradı dünyanın ən böyük paradıdır;[452] Qrinviç-Villicdə hər il keçirilən Hallouen paradı; hər il keçirilən Filippin Müstəqillik Günü paradı; Apollon 11 astronavtları şərəfinə lent paradı

Nyu-York şəhəri bayramlar, millətlər, insan hüquqları və idman komandalarının qələbələri də daxil olmaqla geniş mövzularda keçirilən küçə paradları ilə məşhurdur. Hər il keçirilən paradların əsas istiqməti adətən, şimaldan cənuba doğru, əsas prospektlər boyuncadır. Macy's Şükran Günü paradı dünyadakı keçirilən ən böyük paraddır,[452] Sentral parkdan başlayaraq cənuba doğru gedir;[453] parad bütün dünyada yayımlanır və milyonlarla tamaşaçı qatılır.[452] Nyu-Yorkda hər ilin mart ayında keçirilən Müqəddəs Patrik Günü paradı, iyunda LGBT Qürur marşı, oktyabrda Hallouen paradı və bir çox xalqların müstəqillik gününün şərəfinə keçirlən paradlar da daxil olmaqla müxtəlif izdihamlı paradlar keçirilir. İdman komandalarının qələbələrinin və müxtəlif qəhrəmanlıq nailiyyətlərinin şərəfinə keçirilən paradlar Brodveydən Aşağı Manhettenə qədər davam edir.

İdman[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhərində Milli Futbol Liqasının,[454] Beyzbol Böyük Liqasının,[455] Milli Basketbol Assosiasiyasının,[456] Milli Xokkey Liqasının[457]MLS-in baş qərərgahı yerləşir.[458] Nyu-York aqlomerasiya regionu 11 peşəkar idman komandası ilə Şimali Amerikada ən çox idman komandasına ev sahibliyi edir. Şəhər 1882-ci ildən bəri davamlı olaraq peşəkar idman yarışlarına ev sahibliyi edir.

Saat əqrəbi istiqamətində, yuxarı soldan: Nyu-York marafonu dünyanın ən böyük marafonudur[459]; ABŞ Açıq Tennis Çempionatı hər avqust və sentyabr aylarında Flaşinq-Medous — Korona parkında keçirilir; Yanki Stadionu Nyu-York YankisNyu-York Siti FK-nin məkanıdır; Medison-skver-qarden Nyu-York NiksNyu-York Reincersin məkanıdır; Nyu-York Mets 2009-cu ildən Siti-filddə keçirilir

Şəhər 5 idman növündə 40-dan çox komandaya ev sahibliyi etmişdir . Dünyada indiyə qədər tikilmiş ən bahalı on stadiondan dördü (Metlayf Stadionu, Yanki Stadionu, Medison-skver-qardenSiti-fild) Nyu-Yorkda yerləşir.[460] Medison-skver-qardenEbbets Fild ABŞ poçt markalarında yer almışdır. Nyu-York 1970-ci ildə dörd əsas liqanın hamısında (MLB, NHL, NFL və NBA) titul qazanan səkkiz ABŞ şəhəri arasında birinci olmuşdur. 1972-ci ildə Kosmos NASL finalını qazanaraq beş idman növündə titul qazanan ilk şəhər oldu.

Nyu York "Beysbolun paytaxtı" kimi təsvir edilmişdir.[461] Şəhərin iki Beysbol Böyük Liqa komandası Kuinsdəki Siti-filddə oynayan Nyu-York Mets[462] və Bronksdakı Yanki Stadionunda oynayan Nyu-York Yankisdir. Yankis komandası rekord sayda 27 çempionluq qazanıb,[463] Mets isə iki dəfə Dünya seriyasında qalib gəlib.[464] Şəhərdə həm də Dünya seriyasında bir dəfə qalib olmuş Bruklin Dodgers (indiki Los-Anceles Dodgers) və Dünya seriyasında beş dəfə qalib gəlmiş Nyu-York Giants (indiki San-Fransisko Giants) komandaları olmuşdur.[465] Hər iki komanda 1958-ci ildə Kaliforniyaya köçdü.[466]

Şəhər Milli Futbol Liqasında Nyu-York GiantsNyu-York Jets ilə təmsil olunur.[467][468]

Aqlomerasiya regionu üç Milli Xokkey Liqası komandasına ev sahibliyi edir. Şəhərin ənənəvi təmsilçisi Nyu-York Rangers Manhettendəki Medion-skver-qardendə oynayır.

Şəhərin Milli Basketbol Assosiasiyasının komandaları Bruklin NetsNyu-York Niksdir. Nyu-York Liberti isə şəhərin Milli Qadın Basketbol Assosiasiyasının komandasıdır.[469]

Nyu-York şəhərini futbolda ev sahibi olduğu oyunları Yani Stadionunda keçirən Nyu-York Siti FK[470] və ev sahibi olduğu oyunları Nyu-Cersinin Harrison şəhərindəki Red Bull Arenada keçirən Nyu-York Red Bullz təmsil edir.[471] Tarixən şəhər Pelenin oynadığı keçmiş peşəkar futbol komandası Nyu-York Kosmos ilə tanınır. Nyu-York Kosmosun yeni versiyası 2010-cu ildə yaradıldı və ən son 2021-ci ilin yanvarında fasiləyə getməzdən əvvəl Milli Müstəqil Futbol Assosiasiyasında (NISA) oynadı. Nyu-York 2026 FİFA Dünya Kubokuna ev sahibliyi edəcək ABŞ-ın on bir şəhərindən biri olacaq.

Hər il keçirilən ABŞ Açıq Tennis Çempionatı dünyanın ən böyük tennis turnirlərindən biridir və Flaşinq-Meadous – Korona parkda yerləşən Milli Tennis Mərkəzində keçirilir.[472] Ümumilikdə Nyu-York şəhərini əhatə edən Nyu-York marafonu 2016-cı ildə 51.394 nəfərlə,[473] 2017-ci ildə isə 98.247 nəfərlə dünyanın ən böyük qaçış marafonu olmuşdur.[459] Boks da şəhərin mühüm idman sahəsidir, hər il Medison-skver-qardendə "Həvəskar Boks Qızıl Əlcəklər" kimi tədbirlər keçirilir.[474] Şəhər həmçinin iyun ayının birinci ya da ikinci bazar günü Belmont parkda keçirilən at yarışı Belmont Stakes-ə ev sahibliyi edir. Nyu-York bunlardan başqa qolf sahəsində 1932 ABŞ Açıq Qolf Çempionatı və 1930 və 1939 PGA Çempionatına ev sahibliyi edib.

Ətraf mühit[redaktə | mənbəni redaktə et]

Two yellow taxis on a narrow street lined with shops.
2012-ci ildə şəhərdə 6000 hibrid taksi (şəkildəki) var idi ki, bu da Şimali Amerika şəhərləri arasında ən çoxudur.[475]

Nyu-Yorkdakı ekoloji problemlərə şəhərin böyüklüyü, sıxlığı, ictimai nəqliyyatın çoxluğu və Hudzon çayının mənsəbində yerləşməsi təsir edir. Şəhər həm ölkənin ən böyük çirklənmə mənbələrindən biridir, həm də adambaşına ən aşağı istixana qazı emmisiyalarına və elektrik enerjisinə malikdir.

Su[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhərinin içməli suyu Katskill dağlarının çay hövzəsindən gəlir.[476] Su hövzəsinin bütövlüyü və pozulmamış təbii su filtrasiya sisteminin nəticəsində Nyu-York Birləşmiş Ştatların yalnız dörd böyük şəhərindən biridir ki, onların əksəriyyətindəki içməli suyun təmizləyici qurğular vasitəsilə təmizlənməyə ehtiyac yoxdur.[477] Şəhərin su sistemi gündə bir milyard qallondan çox su keçdiyi ABŞ-ın ən böyük su sistemidir;[478] Delaver su kəmərində kiçik bir sızma bir gündə 20 milyon qallonun itirilməsinə gətirib çıxarır.[479] Şəhərin şimalındakı Kroton çay hövzəsində Nyu-York şəhərinin su təchizatını gündə təxminən 290 milyon qallon artırmaq üçün 3, 2 milyard ABŞ dolları dəyərində su təmizləyici qurduğunun tikintisi davam edir, bu da şəhərin mövcud su mənbəyinə 20% əlavə artım deməkdir.[480] Nyu-Yorkun su təchizatı sisteminin ayrılmaz hissəsi olan 3 saylı Nyu-York su tunelinin davam edən genişləndirilməsi şəhərin tarixində ən böyük əsaslı tikinti lahiyəsidir,[481] Manhetten və Bronksda xidmət edəcək seqmentlər tamamlandı və Bruklin və Kuinsdə xidmət edəcək seqmentlərin də 2020-ci ildə tamamlanması planlaşdırılır.[482] 2018-ci ildə Nyu-York şəhəri su sisteminin bütövlüyünü qorumaq və filtrdən keçməmiş su təchizatının təmizliyini qorumaq üçün 1 milyard dollar investisiya etdiyini açıqladı.[478]

Hava[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2016-cı il Qlobal Şəhər Havasının Çirklənməsi Məlumat Bazasına əsasən,[483] Nyu-York şəhərinin havasında 2,5 mikrometr və ya daha az (PM2.5) ölçüdə olan hissəciklərin illik orta konsentrasiyası hər kubmetr üçün 7,0 mikroqram olmuşdur.[484] Nyu York Şəhər Sağlamlıq və Psixi Gigiyena Departamenti (NYC Health) Kuins Kolleci ilə əməkdaşlıq edərək, təxminən 150 yerdə çirkləndiriciləri ölçmək üçün "Nyu-York İcma Hava Tədqiqatı"nı (ing. New York Community Air Survey) keçirir.[485]

Hökümət və siyasət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hökümət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York Bələdiyyə binası ABŞ-da hələ də hökümət funksiyalarını yerinə yetirən ən qədim şəhər bələdiyyə binasıdır.

Nyu-York şəhəri 1898-ci ildə konsolidasiya edildiyi vaxtdan bəri mer-məclis höküməti formasına malik böyük şəhər bələdiyyəsi olmuşdur.[486] Nyu-Yorkda şəhər hökuməti ictimai təhsil, islah müəssisələri, ictimai təhlükəsizlik, istirahət obyektləri, kanalizasiya, su təchizatı və sosial xidmətlərdən cavabdehdir.

Bələdiyyə sədri və şura üzvləri dörd il müddətinə seçilir. Şəhər Şurası 51 şura üzvündən ibarət bir palatalı orqandır.[487] Bələdiyyə sədri və şura üzvləri dörd ildən bir yenidən seçilir[488] və ardıcıl iki dəfə seçilə bilərlər.[489][490]

Nyu-York Ali Məhkəməsi böyük məhkəmə prosesləri və apellyasiya şikayətlərini keçirir və Vahid Məhkəmə Sisteminin tabeliyindədir. Manhetten Ali Məhkəmənin Birinci Departamenti və Apellyasiya Şöbəsinə, Bruklin isə İkinci Departamentə ev sahibliyi edir. Şəhərdə Vahid Məhkəmə Sisteminin bir hissəsi olmayan bir neçə inzibati məhkəmələr də mövcuddur.

Siyasət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-Yorkun 110-cu meri Erik Adams

Şəhərin hazırkı (2022) meri Erik Adamsdır. O, 2021-ci ildə 67% səslə seçilib və 2022-ci ilin yanvarın 1-dən vəzifəsinin icrasına başlayıb.

Dövlət vəzifələrinin əsəriyyətində Demokrat Partiyasının üzvləridir. 2016-cı ilin aprel ayındakı məlumata əsasən, şəhərdə aparılmış seçkidə iştirak edən seçicilərin 69%-i Demokratlar, 10%-i isə Respublikaçılar olmuşdur.[491] Prezident Kalvin Kulic 1924-cü ildə beş rayonda qalib gəldikdən bəri Nyu-York şəhəri şəhər miqyaslı və ya prezident seçkilərində Respublikaçıları seçməmişdir. 2012-ci ildə demokrat Barak Obama Nyu-Yorkda ümumi səslərin 80%-dən çoxunu toplayan hər hansı partiyanın prezidentliyə ilk namizədi oldu. Şəhərdə əlverişli mənzil, təhsil, iqtisadi inkişaf və əmək siyasəti ilə bağlı partiya proqramları mühüm əhəmiyyət kəsb edir.[492]

Nyu-York Birləşmiş Ştatlarda kampaniya maliyyəsi üçün ən mühüm mənbələrdən biridir. Siyasi töhfələr üçün ölkədəki ən yaxşı beş poçt indeksindən ən azı dördü 2004, 2006 və 2008-ci il seçkiləri üçün Manhettendə idi. 2004-cü ildə Corc Volker BuşCon Kerrinin prezidentlik kampaniyaları üçün ən çox pulu 10021 nömrəli poçt indeksi qazandı.[493][494]

Nəqliyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhərinin nəqliyyat sistemi həm mürəkkəb, həm də genişdir.

İctimai nəqliyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

ABŞ-dakı ictimai nəqiyyatın hər üç istifadəçisindən biri əksəriyyəti gündə 24 saat xidmət göstərən Nyu-Yorkdakı ictimai nəqliyyatdan istifadə edir və ölkənin dəmir yolu sürücülərinin üçdə ikisi Nyu-York aqlomerasiya regionunda yaşayır.[495][496]

Dəmir yolları[redaktə | mənbəni redaktə et]

A row of yellow taxis in front of a multi-story ornate stone building with three huge arched windows.
Nyu-York şəhəri Grand Central terminalı da daxil olmaqla ABŞ-dakı ən işlək iki dəmiryol stansiyasına ev sahibliyi edir.

Nyu-York metropoliteni 472 stansiyası və marşrutların uzunluğu ilə ölçüldükdə dünyanın ən böyük sürətli nəqliyyat sistemidir. Honkonq,[497][498] London, Paris, Seul[499][500]Tokio daxil olmaqla əksər şəhərlərdəki metropolitenlərə xas olan gecə bağlanmasından fərqli olaraq Nyu-York metropoliteni gündə 24 saat xidmət göstərir. Nyu-York metrosu həm də 2015-ci ildə 1,76 milyard sərnişinlə Qərb yarımkürəsinin ən işlək metrosu olmuşdur.[501] "Böyük Mərkəzi Stansiya" olaraq da adlandırılan Grand Central terminalı qatar platformalarının sayına görə dünyanın ən böyük dəmiryolu stansiyasıdır.

The front end of a subway train, with a red E on a LED display on the top. To the right of the train is a platform with a group of people waiting for their train.
Nyu-York metropoliteni stansiyaların sayına görə dünyanın ən böyük metrosudur.

Nyu-Yorkda ictimai nəqliyyat vacibdir. 2005-ci ildə Nyu-York sakinlərinin 54,6%-i ictimai nəqliyyatdan istifadə edərək işə getmişdir.[502] Bu, ABŞ-ın qalan hissəsindən fərqlidir, orada sakinlərin 91%-i iş yerlərinə avtomobillə gedirlər.[503] Nyu-York Nəzarətçisinə görə, Nyu-York şəhəri ərazisində işçilər hər həftə işə getmək üçün orta hesabla 6 saat 18 dəqiqə vaxt sərf edirlər ki, bu da böyük şəhərlər arasında ölkədəki ən uzun gediş-gəliş vaxtıdır.[504] Nyu-York ABŞ-ın yeganə şəhəridir ki, burada ailələrin əksəriyyətinin (52%) avtomobili yoxdur; Manhettenlilərin yalnız 22%-nin avtomobili var.[505] İctimai nəqliyyatdan çox istifadə etdiklərinə görə Nyu-York sakinləri ailə gəlirləri ölkə üzrə orta göstəricidən daha az xərcləyirlər və digər ABŞ şəhərlərinin sakinləri ilə müqayisədə hər il nəqliyyata 19 milyard dollar qənaət edirlər.[506]

Nyu-Yorkun banliyö dəmiryolu şəbəkəsi Şimali Amerikada ən böyükdür.[507] Nyu-Yorku şəhərətrafı ərazilərlə birləşdirən dəmiryolu şəbəkəsi Long Island Rail Road, Metro-North RailroadNew Jersey Transit-dən ibarətdir.[507][508][509] Şəhərlərarası dəmir yolu üçün Nyu-Yorkda Amtrak xidmət göstərir, onun ən işlək stansiyası Manhettenin qərb tərəfindəki Pensilvaniya stansiyasıdır, Amtrak Boston, FiladelfiyaVaşinqtonla əlaqə yaradır.[510]

Staten-Aylend dəmir yolu sürətli nəqliyyat sistemi gündə 24 saat işləyərək yalnız Staten-Aylenddə xidmət edir. PATH sistemi Midtaun və Aşağı Manhetteni Nyu-Cersinin şimal-şərqi ilə, ilk növbədə Hoboken, Cersi-SitiNyuarkla birləşdirir. Nyu-York metrosu kimi PATH da 24 saat xidmət göstərir; bu da o deməkdir ki, dünyadakı 24 saatlıq cədvəl üzrə işləyən 6 sürətli nəqliyyat sistemindən üçü tamamilə və ya qismən Nyu-Yorkdadır (digərləri Çikaqo metropoliteninin bir hissəsi, Filadelfiyada xidmət göstərən PATCO SpeedlineKopenhagen metropolitenidir).

Nyu-Yorkda tikilməkdə olan nəqliyyat layihələri arasında Second Avenue SubwayEast Side Access var.[511]

Avtobuslar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Port Authority avtovağzalı dünyanın ən işlək avtovağzalıdır.[512]

Nyu York şəhərinin ictimai avtovağzalı 7/24 işləyir və Şimali Amerikadakı ən böyük avtovağzaldır.[513] Şəhərin əsas şəhərlərarası avtobus terminalı olan Port Authority avtovağzalı gündə 7.000 avtobusa və 200.000 sərnişinə xidmət göstərir ki, bu da onu dünyanın ən işlək avtovağzalına çevirir.[512]

Hava nəqliyyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Five jumbo airplanes wait in a line on a runway next to a small body of water. Behind them in the distance is the airport and control tower.
Con Kennedi adına Beynəlxalq Hava Limanı ABŞ-da ən işlək hava limanıdır.

Nyu-York aviasiyası ABŞ-da ən işlək aviasiyadır və dünyanın ən işlək hava nəqliyyat dəhlizlərindən biridir. Nyu-York aqlomerasiya regionundakı ən işlək üç hava limanı Con Kennedi adına Beynəlxalq Hava Limanı, Nyuark Liberti Beynəlxalq Hava LimanıLa-Quardiya Hava Limanıdır; 2016-cı ildə bu üç hava limanından 130,5 milyon səyahətçi istifadə edib.[514] 2012-ci ildən eibarən Con Kennedi adına Hava Limanı Şimali Amerikada beynəlxalq sərnişinlər üçün ən işlək hava limanıdır.[515] Nyu-York və Nyu-Cersi Liman İdarəsi tərəfindən Nyuberqdə yerləşən dördüncü hava limanı olan Stüart Beynəlxalq Hava Limanında sərnişinlərin həcmini artırmaq üçün planlar irəli sürülüb.[516] 2015-ci ilin iyul ayında La-Quardiya Hava Limanının köhnəlmiş əşyalarını yeniləmək üçün çox milyardlıq bir layihədə hava limanının tamamilə yenidən qurulması planları açıqlandı.[517] Nyu-York aqlomerasiya regionundakı və ya ona xidmət edən digər kommersiya hava limanlarına Long Island MacArthur Airport, Trenton–Mercer AirportWestchester County Airport daxildir. Əraziyə xidmət göstərən əsas ümumi aviasiya hava limanı Teterboro Hava Limanıdır.

Su nəqliyyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Staten-Aylend Ferri Manhetten və Staten-Aylend arasında sərnişinləri daşıyır.

Staten-Aylend Ferri 2015-ci ilin iyulundan 2016-cı ilin iyununa qədər Staten-Aylend və Aşağı Manhetten arasında 8,4 km marşurutda 23 milyondan çox sərnişin daşıyaraq və gündə 24 saat işləyərək dünyanın ən işlək bərəsi olmuşdur.[518] Digər bərə sistemləri Manhetten və şəhər və aqlomerasiya regionu daxilindəki digər ərazilər arasında sərnişinlərə xidmət göstərir.

Beş boronun hamısını əhatə edən marşuruta sahib NYC Ferry 2017-ci ildə hazırlanmağa başlandı.[519] Eyni zamanda SeaStreak 2017-ci ildə xidmətə başlayan Jersey Shore və Manhetten arasında sərnişinləri daşımaq üçün 2016-cı ilin sentyabrında 600 sərnişin tutumlu yüksək sürətli lüks bərənin tikintisinə başlanıldığını elan etdi.[520]

Taksilər, icarə xidməti və tramvaylar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sarı rəngli taksilər şəhərin məşhur simvoludur.

Şəhərin nəqliyyat infrastrukturuna 13.587 sarı taksi;[521] icarə şirkətlərinin icarəyə verdikləri nəqliyyat vasitələri;[522][523]Ruzvelt adası ilə Manhetten adası arasında sərnişinləri daşıyan kanat yolu Ruzvelt tramvayı da daxildir.

Küçələr və magistral yollar[redaktə | mənbəni redaktə et]

8-ci prospekt. Manhettenin baş planındakı əksər küçə və prospektlər birtərəfli hərəkətlidir.

Nyu-Yorkdakı küçələr sıxlığı ilə seçilir. 1811-ci il Komissionerlər planı şəhərin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərdi. Brodvey,[524] Uoll-Strit,[525] Medison prospekti[317]Yeddinci prospekt milli sənayelər üçün mentonimlər kimi istifadə edilir: müvafiq olaraq teatr, maliyyə, reklam və dəb.

Nyu-Yorkda həmçinin müxtəlif körpülər və tunellər vasitəsilə şəhərin rayonlarını bir-birinə və Şimali Cersi, Vestçester dairəsi, Lonq-AylendKonnektikutun cənub-qərbinə birləşdirən geniş magistralpark yolları var. Bu magistrallar Manhettenə gedən milyonlarla şəhər və şəhərətrafı sakinlərə xidmət göstərdiyindən, sürücülərin, xüsusən də pik saatlarda gündəlik baş verən tıxaclarda saatlarla hərəkətsiz qalması adi haldır.[526][527] Nyu-Yorkda tıxac qiymətlərinin 2022-ci ildə qüvvəyə minməsi planlaşdırılır.[528][529][530]

Nyu-York həm də qırmızı işıqda dönmə qaydaları ilə tanınır. Amerika Birləşmiş Ştatlarının digər bölgələrindən fərqli olaraq, Nyu-York ştatı bir milyondan çox əhalisi olan şəhərlərdə yol-nəqliyyat qəzalarını azaltmaq və piyadaların təhlükəsizliyini artırmaq üçün qırmızı işıqda sağa və ya sola dönməyi qadağan edir. Bu səbəbdən də Nyu-York şəhərində qırmızı işıqda olan bütün dönmələr bu cür manevrlərə icazə verən bir işarə olmadıqda qeyri-qanunidir.[531]

Körpülər və tunellər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hudzon çayı üzərində yerləşən Fort-Li ilə Yuxarı Manhetteni (arxa fonda) birləşdirən Corc Vaşinqton körpüsü dünyanın ən işlək avtomobil körpüsüdür.[532][533]

Nyu-York şəhəri dünyanın ən böyük təbii limanlarından birində yerləşir[534] və Manhetten və Staten-Aylend rayonları eyniadlı adalarla həmsərhəddir, Kuins və Bruklin isə daha böyük ada olan Lonq-Aylendin qərb ucunda yerləşir və Bronks Nyu-York ştatının əsas hissəsində yerləşir. Su ilə ayrılmış rayonların bu vəziyyəti geniş körpü və tunel infrastrukturunun inkişafına səbəb olub.

Corc Vaşinqton körpüsü Manhetteni Berqen dairəsi ilə birləşdirən dünanın ən işlək avtomobil körpüsüdür.[532][533] Verrazano-Narrows körpüsü Amerika qitəsindəki ən uzun asma körpüdür və dünyanın ən uzun körpülərindən biridir.[535][536] Bruklin körpüsü şəhərin simvoludur. Bruklin körpüsünün qüllələri əhəngdaşı, qranit və "Rosendale" sementindən tikilib və memarlıq üslubu neoqotikadır. Bu körpü həm də açılışından 1903-cü ilə qədər dünyanın ən uzun asma körpüsü olub və ilk polad məftilli asma körpüdür. Queensboro körpüsü cantilever memarlığının mühüm parçasıdır. 1909-cu ildə açılmış Manhetten körpüsü müasir asma körpülərin qabaqcıllarından hesab olunur və onun dizaynı bütün dünyada uzun müddətli asma körpülərin bir çoxu üçün model rolunu oynayıb; Manhetten, Throgs Neck, Triboro və Verrazano-Narrows körpüləri yüksək texnologiya üslubunun nümunələridir.[537][538]

Manhetten adası Nyu-York şəhərinin xarici rayonları və Nyu-Cersi ilə də bir neçə tunellə bağlıdır. Nyu-CersiMidtaun Manhetteni birləşdirən və Hudzon çayının altından yerləşən gündə 120.000 avtomobilin hərəkət etdiyi Linkoln tuneli dünyanın ən işlək avtomobil tunelidir.[539] Tunel Nyu-York limanından keçən və Hudzon çayı ilə Manhetten estakadalarına üzən böyük sərnişin və yük gəmilərinin maneəsiz keçməsini təmin etmək üçün tikilib. Aşağı Manhetten ilə Cersi-Sitini birləşdirən Holland tuneli 1927-ci ildə istifadəyə verildiyi zaman dünyanın ilk mexaniki havalandırılan avtomobil tuneli idi.[540][541] Manhetteni Kuins və Bruklin ilə birləşdirən körpülərdə tıxacları aradan qaldırmaq üçün tikilmiş Kuins M idtaun tuneli 1940-cı ildə tamamlandığı zaman ən böyük qeyri-federal layihə idi.[542] O vaxtkı Prezident Franklin D. Ruzvelt tuneldən keçən ilk şəxs olmuşdur.[543] Bruklin – Betteri tuneli (rəsmi olaraq Hugh L. Carey tuneli kimi tanınır) Betteri parkın altından keçir və Manhettenin cənub ucundakı Maliyyə dairəsini Bruklindəki Red Hook ilə birləşdirir.

Velosiped şəbəkəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nyu-York şəhərində velosiped sürmək şəhər sıxlığı, nisbətən düz ərazi və "dayan-get" prinsipinə əsaslanan tıxaclı yollar ilə əlaqələndirilir.[544] Velosiped sürmək Nyu-Yorkda getdikcə populyarlaşır; 2005-ci ildə günlük velosiped səfəri 170.000 olan rəqəm on iki il sonra — 2017-ci ildə təxminən 450.000-ə qalxmışdır.[545] Nyu-Yorkda 2006-cı ildəki 826 kilometr (513 mil) ilə müqayisədə 2017-ci ildə 2145 kilometrlik (1333 mil) velosiped zolağı var idi.[545] 2019-cu ildə şəhər boyu 203 kilometrlik (126 mil) ayrılmış və ya "mühafizə olunan" velosiped zolaqları var idi.[546]

Tanınmış sakinlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qardaş şəhərlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

2006-cı ildə Nyu-York şəhərinin qardaş şəhərlər proqramı yeniləndi və "New York City Global Partners" adlandırıldı.[547] Nyu-Yorkun "tarixi" tərəfdaş şəhərləri tərəfdaşlıq şəbəkəsinə qoşulduqları illə aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir.[548]

Nyu-York[552]

Nyu-York – Bruklin[553]

Nyu-York – Manhetten[558]

Qeydlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1991-ci ildən 2020-ci ilə qədər qeyd olunan məlumatlar əsasında hesablanmış orta aylıq maksimum və minimum göstəricilər.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 archINFORM (alm.). 1994.
  2. 2020 United States Census. / red. ilə ABŞ əhalinin siyahıya alınması bürosu
  3. "World Urban Areas" (PDF). Demographia. aprel 2018. 2016-10-13 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: aprel 27, 2018.
  4. "10 Most Photographed Places in the World Will Surprise You". Travelzoo, Canadian Edition. May 24, 2018. June 4, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 25, 2021.
  5. "NYC Mayor's Office for International Affairs". The City of New York. iyun 16, 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 24, 2015.
  6. "DDC New York". Digital Diplomacy Coalition, New York. iyul 27, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 11, 2018. Established in 2014, DDC New York has partnered with the United Nations, major tech and social media companies, multiple governments, and NGOs to bring unique programs to the area community.
  7. 1 2 [1] Arxivləşdirilib 2022-08-13 at the Wayback Machine Ashkan Zandieh. Accessed iyun 1, 2022.
  8. "A 5-Borough Centennial Preface for Katharine Bement Davis Mini-History". The New York City Department of Correction. 1997. oktyabr 23, 2011 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 26, 2011.
  9. Lubin, Gus. "Queens has more languages than anywhere in the world—here's where they're found". Business Insider. fevral 15, 2017. 2022-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: dekabr 29, 2019.
  10. 1 2 3 "More Foreign-Born Immigrants Live in NYC Than There Are People in Chicago". HuffPost. dekabr 19, 2013. 2018-11-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 16, 2017.
  11. "Population of the United Kingdom by Country of Birth and Nationality". Office for National Statistics. İstifadə tarixi: oktyabr 26, 2021.
  12. Jemima McEvoy. "Where The Richest Live: The Cities With The Most Billionaires 2022". Forbes. September 9, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 10, 2022.
  13. "History of New York City, New York". U-S-History.com. 2012-09-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 9, 2012.
  14. 1 2 3 "Dutch Colonies". National Park Service. 2019-05-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2016.
  15. Fortenbaugh, Robert. "The Nine Capitals of the United States". United States Senate. 1948. 2016-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 7, 2008.
  16. "Venture Investment—Regional Aggregate Data". National Venture Capital Association and PricewaterhouseCoopers. aprel 8, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 22, 2016.
  17. "The Latest: US Says World Closer to Key Goal on Climate Deal". The New York Times. Associated Press. aprel 22, 2016. aprel 25, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 22, 2016.
  18. Foderaro, Lisa W. "Taking a Call for Climate Change to the Streets". The New York Times. sentyabr 21, 2014. İstifadə tarixi: aprel 22, 2016.
  19. Phillips, Kristine. "New York mayor on Germany trip: The world should know that Americans don't align with Trump". The Washington Post. iyul 8, 2017. 2018-12-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 9, 2017.
  20. 1 2 3 Gleason, Will. "Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey". Time Out. mart 11, 2019. May 11, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 19, 2019. After compiling the thoughts of over 30,000 people, both from our NYC readership and half-a-world away, New York was voted the greatest city on the planet for 2019. In a hint as to why this happened, and why now, it also lead [sic] the categories of most diverse metropolis and best culture.
  21. "New York Architecture Images—Midtown Times Square". 2011 nyc-architecture. yanvar 25, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 10, 2011.
  22. Multiple sources:
  23. "Manhattan, New York—Some of the Most Expensive Real Estate in the World Overlooks Central Park". The Pinnacle List. noyabr 29, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 24, 2014.
  24. Brennan, Morgan. "The World's Most Expensive Billionaire Cities". Forbes. mart 22, 2013. 2014-10-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 6, 2013.
  25. Bird, Mike. "The 25 cities with the most economic power on earth". Insider. sentyabr 22, 2015. İstifadə tarixi: May 15, 2020.
  26. Florida, Richard. "What Is the World's Most Economically Powerful City?". The Atlantic (ingilis). May 8, 2012. June 18, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 15, 2020.
  27. Badoe, Etta. "1664 New Amsterdam becomes New York Dutch rulers surrender to England". Queens Chronicle. 11 noyabr 2015. 1 fevral 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 mart 2021.
  28. Archdeacon, Thomas J. New York City, 1664–1710: Conquest and Change. Cornell University Press. 2013. səh. 19. ISBN 978-0-8014-6891-9. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  29. Pritchard, Evan T. Native New Yorkers: The Legacy of the Algonquin people of New York. 2002. səh. 27. ISBN 1-57178-107-2. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  30. Debo, Angie. A History of the Indians of the United States. University of Oklahoma Press. 2013. səh. 28. ISBN 978-0-8061-8965-9. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  31. Rankin, Rebecca B.; Rodgers, Cleveland. New York: The World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress. Harper. 1948.
  32. WPA Writer's Project. A Maritime History of New York. Going Coastal Productions. 2004. səh. 246. ISBN 0-9729803-1-8. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  33. Lankevich, George J. New York City: A Short History. NYU Press. 2002. səh. 2. ISBN 978-0-8147-5186-2.
  34. 1 2 "The Hudson River". New Netherland Institute. 2022-06-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2016.
  35. Roberts, Sam. "Honoring a Very Early New Yorker". The New York Times. oktyabr 2, 2012. 2013-01-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2021.
  36. "CUNY DSI Publishes Monograph on New York's First Immigrant". The City College of New York. May 14, 2013. August 6, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 16, 2020.
  37. Briney, Amanda. "15 Oldest Cities in the United States". About.com. 2017-02-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 3, 2015.
  38. Dutch Colonies Arxivləşdirilib 2010-05-19 at the Wayback Machine, National Park Service. Retrieved May 19, 2007. "Sponsored by the West India Company, 30 families arrived in North America in 1624, establishing a settlement on present-day Manhattan."
  39. GovIsland Park-to-Tolerance: through Broad Awareness and Conscious Vigilance Arxivləşdirilib 2022-03-19 at the Wayback Machine, Tolerance Park. Retrieved fevral 9, 2017. See Legislative Resolutions Senate No. 5476 and Assembly No. 2708.
  40. "Timeline: A selected Wall Street chronology". PBS. 2022-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2021.
  41. Binder, Frederick M.; Reimers, David M. All the Nations Under Heaven: An Ethnic and Racial History of New York City. Columbia University Press. 1996. səh. 4. ISBN 0-231-07879-X. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  42. "Pieter Schaghen Letter". S4ulanguages.com. 1626. 2021-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2021. "... hebben t'eylant Manhattes van de wilde gekocht, voor de waerde van 60 gulden: is groot 11000 morgen. ..." ("... They have purchased the Island Manhattes from the Indians for the value of 60 guilders. It is 11,000 morgens in size ...)
  43. "Value of the Guilder versus Euro". antoniInternational Institute of Social History. 2017-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 25, 2019.
  44. "Peter Schaghen Letter". Nnp.org. oktyabr 23, 2010 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2010.
  45. Miller, Christopher L.; Hamell, George R. "A New Perspective on Indian-White Contact: Cultural Symbols and Colonial Trade". The Journal of American History. 73 (2). sentyabr 1986: 311–328. doi:10.2307/1908224. JSTOR 1908224.
  46. "The Patroon System". Library of Congress. 2022-03-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2016.
  47. "The Story of New Amsterdam". New Amsterdam History Center. 2022-09-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2016.
  48. Jacobs, Jaap. The Colony of New Netherland: A Dutch Settlement in Seventeenth-Century America. Cornell University Press. 2009. səh. 32. ISBN 978-0801475160. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  49. Eisenstadt, Peter; Moss, Laura-Eve; Huxley, Carole F. The Encyclopedia of New York State. Syracuse University Press. 2005. səh. 1051. ISBN 978-0-8156-0808-0. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  50. "Peter Stuyvesant". New-York Historical Society. iyun 24, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 11, 2016.
  51. "Peter Stuyvesant". New Netherland Institute. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 11, 2016.
  52. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; nyhsstuyvesant2 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  53. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; nnistuyvesant2 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  54. "The surrender of New Netherland, 1664". Gilder Lehrman Institute of American History. 2017-11-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 11, 2016.
  55. Homberger, Eric. The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History. Owl Books. 2005. səh. 34. ISBN 978-0-8050-7842-8.
  56. Miller, John. James II (The English Monarchs Series). Yale University Press. 2000. 44–45. ISBN 978-0-300-08728-4. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  57. Treaty of Breda // Encyclopædia Britannica. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2016.
  58. Roper, L. H. Advancing Empire. Cambridge University Press. 2017. səh. 215. ISBN 978-1-107-11891-1. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  59. Van Luling, Todd. "8 Things Even New Yorkers Don't Know About New York City". HuffPost. aprel 17, 2014. 2017-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 13, 2014.
  60. Douglas, Peter. "The Man Who Took Back New Netherland" (PDF). New Netherland Institute. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: iyul 11, 2016.
  61. "Native Americans". Penn Treaty Museum. 2021-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 29, 2021.
  62. "Gotham Center for New York City History" Arxivləşdirilib 2020-11-18 at the Wayback Machine Timeline 1700–1800
  63. Nogueira, Pedro. "The Early History of Yellow Fever (PDF)". Thomas Jefferson University. 2009. 2017-10-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  64. "Timeline - Yellow Fever in America". Public Broadcasting Service (PBS). 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 30, 2021.
  65. Foote, Thelma Wills. Black and White Manhattan: The History of Racial Formation in Colonial New York City. Oxford University Press, USA. 2004. səh. 68. ISBN 978-0-19-508809-0. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  66. Oltman, Adele. "The Hidden History of Slavery in New York". The Nation. oktyabr 24, 2005. noyabr 30, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 9, 2013.
  67. Asante, Molefi Kete; Mazama, Ama; Cérol, Marie-José. Encyclopedia of Black Studies. SAGE. 2005. səh. 33. ISBN 978-0-7619-2762-4. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  68. Moore, Nathaniel Fish. An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876. Columbia University. 1876. səh. 8.
  69. Boyer, Paul; Clark, Clifford; Hawley, Sandra; Kett, Joseph; Rieser, Andrew. The Enduring Vision: A History of the American People, Volume 1: To 1877, Concise. Cengage Learning. 2009. səh. 100. ISBN 978-1-111-78553-6. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  70. Reno, Linda Davis. The Maryland 400 in the Battle of Long Island, 1776. McFarland. 2008. səh. 3. ISBN 978-0-7864-5184-5. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  71. Hinks, Peter P. Encyclopedia of Antislavery and Abolition. Greenwood Publishing Group. 2007. səh. 508. ISBN 978-0-313-33144-2. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  72. Trinity Church bicentennial celebration, May 5, 1897, By Trinity Church (New York, N.Y.) p. 37, ISBN 978-1-356-90825-7
  73. "The People's Vote: President George Washington's First Inaugural Speech (1789)". U.S. News and World Report. sentyabr 25, 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 1, 2008.
  74. "Residence Act". Web Guides: Primary Documents in American History. Library of Congress. fevral 22, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 23, 2017.
  75. Fortenbaugh, Robert. "The Nine Capitals of the United States". United States Senate. 1948. 9. 2016-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 30, 2021.
  76. Shorto, Russell. "The Streets Where History Lives". The New York Times. fevral 9, 2004. 2022-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 19, 2013.
  77. Smil, Vaclav. Growth: From Microorganisms to Megacities. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press. 2019. 336. ISBN 978-0-262-04283-3. OCLC 1085577162. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  78. "An Act for the Gradual Abolition of Negro Slavery in New York" (L. 1799, Ch. 62)
  79. Harper, Douglas. "Emancipation in New York". Slave North. 2003. 2016-02-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 6, 2013.
  80. "New York Divided: Slavery and the Civil War Online Exhibit". New-York Historical Society (physical exhibit). sentyabr 3, 2007. aprel 14, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 10, 2012.
  81. Lockwood, Charles. "Quintessential Housing Of the Past: Tenements". The New York Times. iyul 23, 1978. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 31, 2021.
  82. Harris, Leslie M. "African-Americans in New York City, 1626–1863". Department of History, Emory University. 2021-03-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 31, 2021.
  83. "Cholera in Nineteenth Century New York". Virtual New York. City University of New York. 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 31, 2021.
  84. 1 2 3 Harris, Leslie M. The New York City Draft Riots // In the Shadow of Slavery: African Americans in New York City, 1626–1863. Çikaqo Universiteti. 2003. Excerpted from pages 279–288. ISBN 9780226317755. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  85. 1 2 McPherson, James M.; Hogue, James Keith. Ordeal by Fire: The Civil War and Reconstruction. McGraw-Hill Education. 2001. səh. 399. ISBN 978-0-07-743035-1.
  86. Cook, Adrian. The Armies of the Streets: The New York City Draft Riots of 1863. University Press of Kentucky. 1974. 193–195. ISBN 9780813162553. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  87. "The 100 Year Anniversary of the Consolidation of the 5 Boroughs into New York City". NYC100 Centennial Celebration. oktyabr 11, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2010.
  88. Cudahy, Brian J. The New York Subway: Its Construction and Equipment : Interborough Rapid Transit, 1904. Fordham University Press. 2004. səh. 2. ISBN 978-0-8232-2401-2. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  89. Blake, Angela M. How New York Became American, 1890–1924. Johns Hopkins University Press. 2009. 63–66. ISBN 978-0-8018-8874-8. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  90. Sheard, Bradley. Lost Voyages: Two Centuries of Shipwrecks in the Approaches to New York. Aqua Quest Publications, Inc. 1998. səh. 67. ISBN 978-1-881652-17-5.
  91. "The 1911 Triangle Factory Fire". Kheel Center, Cornell University. 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 9, 2017.
  92. Rosenwaike, Ira. Population History of New York City. Syracuse University Press. 1972. Table 30. ISBN 978-0-8156-2155-3.
  93. Gates Jr., Henry Louis; Higginbotham, Evelyn Brooks. Harlem Renaissance Lives from the African American National Biography. Oxford University Press. 2009. səh. 7. ISBN 978-0-19-538795-7. 2021-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  94. Roche, Linda De. The Jazz Age: A Historical Exploration of Literature: A Historical Exploration of Literature. ABC-CLIO. 2015. 18–19. ISBN 978-1-61069-668-5. 2020-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  95. "New York Urbanized Area: Population & Density from 1800 (Provisional)". Demographia. 2021-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 8, 2009.
  96. Allen, Oliver E. Chapter 9: The Decline // The Tiger—The Rise and Fall of[Tammany Hall. Addison-Wesley Publishing Company. 1993. ISBN 978-0-201-62463-2.
  97. Burns, Ric. "The Center of the World—New York: A Documentary Film (Transcript)". PBS. avqust 22, 2003. iyun 23, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 1, 2008.
  98. Goicichea, Julia. "Why New York City Is a Major Destination for LGBT Travelers". The Culture Trip. avqust 16, 2017. 2020-01-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 2, 2019.
  99. "Workforce Diversity The Stonewall Inn, National Historic Landmark National Register Number: 99000562". National Park Service, U.S. Department of the Interior. March 6, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 1, 2011.
  100. Rosenberg, Eli. "Stonewall Inn Named National Monument, a First for the Gay Rights Movement". The New York Times. iyun 24, 2016. 2020-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 25, 2016.
  101. Murphy, Timothy. Reader's Guide to Lesbian and Gay Studies. Routledge. 2013. səh. 572. ISBN 978-1-135-94234-2. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  102. "Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S." University of Kentucky. 2019-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 2, 2017.
  103. Frizzell, Nell. "Feature: How the Stonewall riots started the LGBT rights movement". PinkNews. iyun 28, 2013. 2020-02-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 31, 2017.
  104. Stonewall riots // Encyclopædia Britannica. 2019-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 31, 2017.
  105. "Civil Rights at Stonewall National Monument". National Park Service, Department of the Interior. iyun 2016. 2019-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 31, 2017.
  106. "Obama inaugural speech references Stonewall gay-rights riots". North Jersey Media Group. yanvar 21, 2013. May 30, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 2, 2013.
  107. 1 2 Williams, Cristan. "So, what was Stonewall?". The TransAdvocate. yanvar 25, 2013. 2022-06-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 28, 2017.
  108. Tannenbaum, Allan. "New York in the 70s: A Remembrance". The Digital Journalist. fevral 2004. 2012-03-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: dekabr 18, 2011.
  109. Effgen, Christopher. "New York Crime Rates 1960–2009". Disastercenter.com. sentyabr 11, 2001. 2014-06-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2010.
  110. Waller, Irvin. Smarter Crime Control. Rowman & Littlefield. 2013. səh. 38. ISBN 978-1-4422-2170-3. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  111. Dieterle, David A. Economics: The Definitive Encyclopedia from Theory to Practice [4 volumes]. ABC-CLIO. 2017. səh. 396. ISBN 978-0-313-39708-0. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  112. "Missing Doctor Added to List of 9/11 Victims". The New York Sun. New York: TWO SL LLC. Associated Press. iyul 10, 2008. 2008-12-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 21, 2013.
  113. Greenspan, Elizabeth. Battle for Ground Zero: Inside the Political Struggle to Rebuild the World Trade Center. St. Martin's Press/Harvard University. 2013. səh. 152. ISBN 978-1-137-36547-7. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  114. "World Trade Center Transportation Hub". Port Authority of New York and New Jersey. yanvar 3, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 9, 2017. The state-of-the-art World Trade Center Transportation Hub, completed in 2016, serves 250,000 Port Authority Trans-Hudson (PATH) daily commuters and millions of annual visitors from around the world. At approximately 800,000 square feet, the Hub, designed by internationally acclaimed architect Santiago Calatrava, is the third largest transportation center in New York City.
  115. Hetter, Katia; Boyette, Chris. "It's official: One World Trade Center to be tallest U.S. skyscraper". CNN. noyabr 12, 2013. 2020-09-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 1, 2014.
  116. "New York City Skyscraper Diagram". SkyscraperPage.com. Skyscraper Source Media. 2013-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 22, 2013.
  117. "One World Trade Center". SkyscraperPage.com. Skyscraper Source Media. 2013-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 9, 2017. The roof height is the same as original One World Trade Center. The building is topped out by a 124-meter (408-foot) spire. So the tower rises 1,776 feet (541-meter) which marks the year of the American declaration of Independence.
  118. Matthews, Laura. "One World Trade Center On Top As Tallest Building in New York City". International Business Times. aprel 30, 2012. 2021-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 22, 2013.
  119. Lesser, Benjamin. "It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper". Daily News. New York. aprel 30, 2012. 2022-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 22, 2013.
  120. Nocera, Joe. "Two Days in sentyabr". The New York Times. sentyabr 14, 2012. İstifadə tarixi: May 6, 2017. On the left, that anger led, a year ago, to the rise of the Occupy Wall Street movement. Thus, Anniversary No. 2: Sept. 17, 2011, was the date Occupy Wall Street took over Zuccotti Park in Lower Manhattan, which soon led to similar actions in cities across the country. The movement's primary issue was income inequality—"We are the 99 percent", they used to chant.
  121. West, Melanie Grayce. "First Case of Coronavirus Confirmed in New York State". The Wall Street Journal (ingilis). mart 1, 2020. ISSN 0099-9660. 2020-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2020.
  122. Jackson, Kenneth T.; Keller, Lisa; Flood, Nancy. The Encyclopedia of New York City: Second Edition. Yale University Press. 2010. səh. 2384. ISBN 978-0-300-18257-6. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  123. "Remnants of an Ice Age, The Wisconsin Ice Sheet Continues Its Journey". New York City Department of Parks and Recreation. 2022-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 avqust 2015.
  124. Berger, Joseph. "Reclaimed Jewel Whose Attraction Can Be Perilous". The New York Times. 19 iyul 2010. 2022-06-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 21 iyul 2010.
  125. New York State Gazetteer from 2010 United States Census Arxivləşdirilib 2017-08-20 at the Wayback Machine, United States Census Bureau. İstifadə tarixi: 9 fevral 2017.
  126. Roberts, Sam. "It's Still a Big City, Just Not Quite So Big". The New York Times. 22 may 2008. 1 July 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 may 2008.
  127. Lundrigan, Margaret. Staten Island: Isle of the Bay. Arcadia Publishing. 2004. səh. 10. ISBN 978-0-7385-2443-6. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  128. Howard, David. Outside Magazine's Urban Adventure New York City. W.W. Norton & Company. 2002. səh. 35. ISBN 978-0-393-32212-5. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  129. "A Story Map: 2020 Census Demographic Data Map Viewer". ABŞ Siyahıyaalma Bürosu. İstifadə tarixi: 12 avqust 2021.
  130. QuickFacts New York city, New York; Bronx County (Bronx Borough), New York; Kings County (Bruklin Borough), New York; New York County (Manhetten Borough), New York; Kuins County (Kuins Borough), New York; Richmond County (Staten-Aylend Borough), New York, United States Census Bureau. İstifadə tarixi: 11 iyun 2018.
  131. "NYC Population: Current and Projected Populations". NYC.gov. İstifadə tarixi: 10 iyun 2017.
  132. "GDP by County, Metro, and Other Areas". www.bea.gov. Bureau of Economic Analysis. İstifadə tarixi: 2 noyabr 2021.
  133. "The Five Boroughs of the City of New York: A Brief Historical Description". The History Box. oktyabr 7, 2017. oktyabr 7, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 10, 2020.
  134. Carlson, Jen. "Do You Refer To Manhattan As "The City"?". Gothamist. May 21, 2012. oktyabr 25, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 20, 2017.
  135. Mann, Camille; Valera, Stephanie. "10 Most Crowded Islands in the World". The Weather Channel. aprel 25, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 20, 2016.
  136. Barry, Dan. "A Nation challenged: in New York; New York Carries On, but Test of Its Grit Has Just Begun". The New York Times. oktyabr 11, 2001. 2020-03-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 27, 2016. A roaring void has been created in the financial center of the world.
  137. Sorrentino, Christopher. "When He Was Seventeen". The New York Times. sentyabr 16, 2007. 2022-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 27, 2016. In 1980 there were still the remains of the various downtown revolutions that had reinvigorated New York's music and art scenes and kept Manhattan in the position it had occupied since the 1940s as the cultural center of the world.
  138. Immerso, Michael. Coney Island: The People's Playground. Rutgers University Press. 2002. səh. 3. ISBN 978-0-8135-3138-0. 2021-11-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  139. Hughes, C.J. "Marine Park, Brooklyn: Block Parties, Bocce and Salt Air". The New York Times. avqust 17, 2016. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 29, 2017. The neighborhood of Marine Park, a compact enclave in southeast Brooklyn, has a major claim to fame. It sits next to the borough's largest park, Marine Park
  140. "19 Reasons Why Brooklyn Is New York's New Startup Hotspot". CB Insights. oktyabr 19, 2015. 2016-04-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 27, 2017.
  141. 1 2 Friedman, Vanessa. "Brooklyn's Wearable Revolution". The New York Times. aprel 30, 2016. 2019-03-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 27, 2017.
  142. Symonds, Alexandria. "One Celebrated Brooklyn Artist's Futuristic New Practice". The New York Times. aprel 29, 2016. 2016-04-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 27, 2017.
  143. O'Donnell, Michelle. "In Queens, It's the Glorious 4th, and 6th, and 16th, and 25th ..." The New York Times. iyul 4, 2006. 2022-08-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 20, 2014.
  144. 1 2 Kim, Christine. "Queens, New York, Sightseeing". USA Today. 2016-06-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 20, 2016.
  145. 1 2 Weber, Andrew. "Queens". NewYork.com. aprel 30, 2013. May 13, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 20, 2016.
  146. Frazier, Ian. "Utopia, the Bronx". The New Yorker. iyun 26, 2006. 2014-07-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 1, 2008.
  147. Ward, Candace. New York City Museum Guide. Dover Publications. 2000. səh. 72. ISBN 978-0-486-41000-5. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  148. 1 2 Toop, David. Rap Attack 2: African Rap to Global Hip Hop. Serpent's Tail. 1992. ISBN 978-1-85242-243-1. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  149. Foderaro, Lisa W. "How Big Is That Park? City Now Has the Answer". The New York Times. May 31, 2013. June 12, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 31, 2013.
  150. "Staten Island Greenbelt". NYNJTC.org. New York–New Jersey Trail Conference. 2021-04-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2010.
  151. Goldman, Henry. "NYC's Fastest-Growing Neighborhood Gets $180 Million Investment". Bloomberg L.P. oktyabr 30, 2018. 2022-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 30, 2018.
  152. Taylor, Marisa. "As One World Trade Center soars, so do its costs". MSNBC. fevral 1, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 1, 2012.
  153. Skyline Ranking Arxivləşdirilib 2018-06-23 at the Wayback Machine, Emporis. Retrieved fevral 9, 2017.
  154. "Alchemy borrows $220M for Woolworth conversion". Real Estate Weekly. iyun 15, 2016. fevral 11, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 9, 2017. The neo-gothic Woolworth Building was commissioned by Frank W. Woolworth in 1910 as his eponymous company's new headquarters and designed by renowned architect Cass Gilbert. The building was completed in 1913 and was for 17 years the tallest building in the world.
  155. Fischler, Raphael. "The Metropolitan Dimension of Early Zoning: Revisiting the 1916 New York City Ordinance". Journal of the American Planning Association. 64 (2). 1998: 170–188. doi:10.1080/01944369808975974. 2022-07-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  156. "Favorites! 100 Experts Pick Their top 10 New York Towers". The Skyscraper Museum. yanvar 22, 2006. 2012-10-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 1, 2008.
  157. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; greenbuilding adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  158. Plunz, Richard A. Chapters 3 [Rich and Poor] & 4 [Beyond the Tenement] // History of Housing in New York City: Dwelling Type and Change in the American Metropolis. Columbia University Press. 1990. ISBN 978-0-231-06297-8.
  159. Garb, Margaret. "If You're Thinking of Living In/Riverdale, the Bronx; A Community Jealous of Its Open Space". The New York Times. mart 1, 1998. 2022-06-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 10, 2012.
  160. "New York Metro: 6 Affordable Neighborhoods". New York. sentyabr 17, 2001. fevral 4, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 10, 2012.
  161. Shaman, Diana. "If You're Thinking of Living In/Douglaston, Queens; Timeless City Area, With a Country Feel". The New York Times. fevral 8, 2004. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 10, 2012.
  162. Lankevich (1998), pp. 82–83; Wilson, Rufus Rockwell. New York: Old & New: Its Story, Streets, and Landmarks. J.B. Lippincott. 1902. səh. 354.
  163. Hood, Clifton. 722 Miles: The Building of the Subways and How They Transformed New York. Johns Hopkins University Press. 2004. 175–177. ISBN 978-0-8018-5244-2.
  164. Robertson, Jessica; Petersen, Mark. "New Insight on the Nation's Earthquake Hazards". United States Geological Survey. iyul 17, 2014. avqust 11, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 12, 2014.
  165. Peel, M.C.; Finlayson, B.L.; McMahon, T.A. "World Map of Köppen-Geiger climate classification". The University of Melbourne. yanvar 13, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 26, 2013.
  166. "New York Polonia Polish Portal in New York". NewYorkPolonia.com. 2013-01-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 26, 2013.
  167. "Trewartha maps". kkh.ltrr.arizona.edu. University of Arizona. 2021-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 30, 2019.
  168. "Chapter 47. Global mapping". fao.org. Food and Agriculture Organization. 2019-02-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 30, 2019.
  169. 1 2 3 "New York, NY". United States National Weather Service. 2021-08-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 13, 2017.
  170. "The Climate of New York". Cornell University. aprel 12, 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 6, 2012.
  171. 1 2 3 "NowData - NOAA Online Weather Data". Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası. 18 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 may 2021.
  172. "Days below 0°F in New York City". Weather 2000. 2022-03-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 24, 2021.
  173. Pollak, Michael. "Determining New York City's Record Wind Chill". The New York Times. yanvar 10, 2014. 2022-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 5, 2021.
  174. "New York City Sea Temperature—United States—Sea Temperatures". World Sea Temperatures. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 5, 2021.
  175. Dolnick, Sam. "Damage From Irene Largely Spares New York—Recovery Is Slower in New York Suburbs". The New York Times. avqust 28, 2011. 2012-09-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 5, 2021.
  176. "Superstorm Sandy blamed for at least 11 U.S. deaths as it slams East Coast". CNN. oktyabr 29, 2012. 2013-01-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: yanvar 22, 2013.
  177. Stone, Jeff; Gallucci, Maria. "Hurricane Sandy Anniversary 2014: Fortifying New York—How Well Armored Are We for the Next Superstorm?". International Business Times. oktyabr 29, 2014. 2020-07-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 23, 2015.
  178. Eshelman, Robert S. "ADAPTATION: Political support for a sea wall in New York Harbor begins to form". Environment & Energy Publishing, LLC. noyabr 15, 2012. iyul 2, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 23, 2015.
  179. 1 2 "Temperaturmonatsmittel NEW YORK CENTRAL PARK 1821–1987". Wetterzentrale. mart 27, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 27, 2020.
  180. "Warmest and Coldest Years and Months at Central Park (1869 to Present)" (PDF). United States National Weather Service. 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: avqust 22, 2021.
  181. "Wettest and Driest Years and Months at Central Park (1869 to Present)" (PDF). United States National Weather Service. 2022-01-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: avqust 22, 2021.
  182. "Monthly & Annual Snowfall at Central Park" (PDF). United States National Weather Service. 2022-01-24 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: avqust 22, 2021.
  183. "All-Time Extremes Central Park, NY (1869 to Present)" (PDF). United States National Weather Service. May 10, 2020. May 31, 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: May 22, 2020.
  184. "Summary of Monthly Normals 1991–2020". Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası. 2021-05-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 may 2021.
  185. "New York Central Park, NY Climate Normals 1961−1990". Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası. 2017-05-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 iyul 2020.
  186. "Average Percent Sunshine through 2009". National Climatic Data Center. 2004-08-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 noyabr 2012.
  187. 1 2 "New York, New York, USA - Monthly weather forecast and Climate data". Weather Atlas. 2021-12-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 iyul 2019.
  188. "Azadlıq heykəli". UNESCO. 2012-08-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2011.
  189. "ParkScore 2018: City Rankings". The Trust for Public Land. oktyabr 13, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 8, 2018.
  190. "Discover the truly wild side of New York's metropolitan area". nps.gov. 2021-04-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 11, 2012.
  191. "Stonewall riots". www.britannica.com. 2019-05-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 avqust 2017.
  192. "Civil Rights at Stonewall National Monument". www.nps.gov. iyun 2016. 2019-05-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 avqust 2017.
  193. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; BronxZoo2 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  194. "New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation, New York City Region". nysparks.state.ny.us. fevral 15, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 28, 2010.
  195. "Marsha P. Johnson State Park (East River State Park)". New York State Office of Parks, Recreation and Historic Preservation. 2022-09-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 4, 2021.
  196. "Mayor Giuliani Announces Amount of Parkland in New York City has Passed 28,000-acre (110 km2) Mark". New York City Mayor's Office. fevral 3, 1999. 2008-10-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 1, 2008.; "Beaches". New York City Department of Parks & Recreation. 2008-09-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 1, 2008.
  197. 1 2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; nyt201306012 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  198. "Pelham Bay Park". New York City Department of Parks and Recreation. 2022-08-24 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 8, 2012.
  199. Appleton, Kate; Beattie, Rich; Glover, Adrien; Matthews, Lyndsey; Orcutt, aprel; Pramis, Joshua; Shields, Ann. "The World's Most Visited Tourist Attractions—No. 4 (tie) Central Park, New York City—Annual Visitors: 40,000,000". Travel + Leisure. noyabr 10, 2014. 2015-07-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 27, 2016.
  200. "The Reservoir". CentralPark.com. avqust 9, 2017. 2022-06-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 20, 2017. Officially named the Jacqueline Kennedy Onassis Reservoir in 1994, the Reservoir is famed for the 1.58 mile track that encircles the 106-acre body of water.
  201. Foderaro, Lisa W. "A$100 Million Thank-You for a Lifetime's Central Park Memories". The New York Times. oktyabr 23, 2012. 2017-02-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 23, 2012.
  202. Park History Arxivləşdirilib 2014-12-24 at the Wayback Machine, Prospect Park Alliance. Retrieved fevral 9, 2017.
  203. Foderaro, Lisa W. "How Big Is That Park? City Now Has the Answer". The New York Times. May 31, 2013. iyun 1, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 9, 2017. But the biggest loser was clearly Flushing Meadows. Previously the third-largest park in the city, it dropped to fourth place after the new analysis put its actual acreage at 897 (897.62 to be precise), down from 1,255 acres.
  204. [Flushing Meadows Corona Park World's Fair Legacy; Celebrating the 50th & 75th Anniversaries of the 1939 & 1964 Fairs], New York City Department of Parks and Recreation. Retrieved fevral 9, 2017.
  205. National Tennis Center Strategic Vision Project Arxivləşdirilib 2022-05-31 at the Wayback Machine, New York City Department of Parks and Recreation. Retrieved fevral 9, 2017. "The 42-acre NTC is located within Flushing Meadows Corona Park on parkland leased by NYC Parks to USTA and is one of the world's largest public recreational tennis facilities. For 11 months of the year, NTC facilities are open to the public for indoor and outdoor tennis. The NTC is also host to the U.S. Open, one of the sport's four Grand Slam championship tennis tournaments."
  206. via Associated Press. "Ladies and gentlemen, the Bronx is blooming!" Arxivləşdirilib 2019-05-02 at the Wayback Machine, NBC News, iyul 2, 2008. Retrieved fevral 9, 2017. "Despite its urban image, the Bronx has 7,000 acres of park land, about 25 percent of its total area. In addition to Yankee Stadium and the Bronx Zoo, the borough's green spaces include the New York Botanical Garden; a 19th-century garden overlooking the Hudson River called Wave Hill; and Van Cortlandt and Pelham Bay parks, where you can bird-watch, play golf and ride horses."
  207. Conference House Park Arxivləşdirilib 2022-06-17 at the Wayback Machine, New York City Department of Parks and Recreation. Retrieved fevral 9, 2017. "On sentyabr 11, 1776, this house was the site of a conference between British Lord Admiral Richard Howe and Founding Fathers Benjamin Franklin, John Adams, and Edward Rutledge. The talks occurred just two months after the Declaration of Independence had been signed. With the British controlling New York City, Long Island, and Staten Island, the Americans seemed headed for defeat. Lord Howe offered to end the conflict peacefully if the American colonies would return to British control, but the Americans refused to give up their struggle for independence."
  208. Jacobson, Jerome; Harris, Mary; Taylor, James V.; Anderson, Albert J.; Ritchie, William A.; Funk, Robert E. Burial Ridge, Tottenville, Staten Island, N.Y. Staten Island Institute of Arts & Sciences, 1980, at The Digital Archaeological Record. 1980. 2022-08-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 9, 2017.
  209. "Military Bases in the Continental United States" (PDF). Nps.gov. sentyabr 2, 2011 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 20, 2012.
  210. Jackson, Kenneth T., ed.The History of New York City, 2nd Edition. New Haven: Yale University Press. 2010. səh. 30. ISBN 978-0-300-11465-2. 2022-07-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  211. "2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171)". US Census Bureau. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2022-07-09.
  212. "QuickFacts for New York City / New York State / United States". United States Census Bureau. İstifadə tarixi: fevral 14, 2022.
  213. 1 2 3 "Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990". U.S. Census Bureau. avqust 12, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 7, 2021.
  214. 1 2 The Encyclopedia of New York City, ed. Kenneth T. Jackson (Yale 1995, ISBN 0-300-05536-6), p. 923, citing "U.S. Department of Commerce, Bureau of the Census, Census of Population 1960 (vol. 1, part A, table 28), 1970, 1980, 1990". After annexing part of the Bronx in 1874, the population of the then-New York City was 1,206,299 in 1880 and 1,515,301 in 1890, Yale University Press.
  215. "Decennial Census of Population and Housing". Census.gov. 2021-07-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 4, 2016.
  216. Greene, Evarts Boutell; Harrington, Virginia Draper. American Population Before the Federal Census of 1790. New York. 1932. as cited in Rosenwaike, Ira. Population History of New York City. Syracuse University Press. 1972. səh. 8. ISBN 978-0-8156-2155-3.
  217. U.S. Census, from The World Almanac and Book of Facts, 1929 (reprinted in 1971 by American Heritage Press and Workman Publishing, ISBN 0-07-071881-4), p. 503.
  218. Gibson, Campbell. "Population of the 100 Largest Cities and Other Urban Places in the United States: 1790 to 1990" Arxivləşdirilib 2018-10-05 at the Wayback Machine, United States Census Bureau, iyun 1998. Retrieved iyul 10, 2016.
  219. "DP-1: Profile of General Demographic Characteristics: 2000 from the Census 2000 Summary File 1 (SF 1) 100-Percent Data for New York City"[ölü keçid], United States Census Bureau. Retrieved fevral 9, 2017.
  220. "DP-1: Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 from the 2010 Demographic Profile Data for New York City"[ölü keçid], United States Census Bureau. Retrieved fevral 9, 2017.
  221. Roberts, Sam. "New York City's Population Barely Rose in the Last Decade, the Census Finds". The New York Times. mart 24, 2011. June 3, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 1, 2011.
  222. 1 2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; 2020Census adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  223. 1 2 Barron, James. "New York City's Population Hits a Record 8.6 Million". The New York Times. mart 22, 2018. 2022-08-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 22, 2018.
  224. Sherry, Virginia N. "Staten Island population at all-time high of 473,000; NYC's soars to record 8.4 million". Staten Island Advance. mart 27, 2014. 2018-09-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 27, 2014.
  225. Roberts, Sam. "Fewer People Are Abandoning the Bronx, Census Data Show". The New York Times. mart 14, 2013. 2022-06-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 27, 2014.
  226. Castronuovo, Celine. "All 10 largest cities grew, Phoenix supplants Philly as 5th largest in US". The Hill. avqust 12, 2021. 2022-09-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 28, 2021.
  227. Dorman, John L. "Census: The 10 most populous US cities are led by NYC, Los Angeles, and Chicago; Phoenix leapfrogs Philadelphia to claim the No. 5 spot". Business Insider. avqust 16, 2021. 2022-07-21 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 27, 2021.
  228. "ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus State". American Fact Finder, United States Census Bureau. 2016. fevral 14, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 8, 2018.
  229. "ACS Demographic and Housing Estimates—2012–2016 American Community Survey 5-Year Estimates—City Versus Metro". American Fact Finder, United States Census Bureau. 2016. fevral 14, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 8, 2018.
  230. Correal, Annie. "New York City adds 629,000 people, defying predictions of its decline". The New York Times. avqust 12, 2021. dekabr 28, 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 27, 2021.
  231. GCT-PH1: Population, Housing Units, Area, and Density: 2010—State—County Subdivision from the 2010 Census Summary File 1 for New Jersey, United States Census Bureau. Retrieved fevral 9, 2017.
  232. Mann, Camille; Valera, Stephanie. "World's Most Crowded Islands". The Weather Channel. iyun 27, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 27, 2013.
  233. GCT-PH1: Population, Housing Units, Area, and Density: 2010—County—County Subdivision and Place from the 2010 Census Summary File 1 for New York County, New York[ölü keçid], United States Census Bureau. Retrieved fevral 9, 2017.
  234. Guide to State and Local Census Geography Arxivləşdirilib 2022-03-19 at the Wayback Machine, United States Census Bureau. Retrieved fevral 9, 2017.
  235. Highest Density Arxivləşdirilib 2022-07-08 at the Wayback Machine, United States Census Bureau. Retrieved fevral 9, 2017.
  236. "2010 Census Summary File 1: GEOGRAPHIC IDENTIFIERS". American Factfinder. US Census. aprel 8, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 18, 2013.
  237. "2020 Decennial Census". U.S. Census Bureau. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 11, 2022.
  238. Jones, Charisse. "Ellis Island strives to tell more complete immigration story". USA Today. sentyabr 24, 2008. 2012-06-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 4, 2014.
  239. Wikisource Kisholm, Hyu, ed.New York City#Population // Britannika Ensiklopediyası. 19 (XI). Cambridge University Press. 1911. səh. 617.
  240. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; pop2 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  241. 1 2 Semple, Kirk. "City's Newest Immigrant Enclaves, From Little Guyana to Meokjagolmok". The New York Times. iyun 8, 2013. 2015-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 12, 2013.
  242. The Newest New Yorkers: 2013 Arxivləşdirilib 2022-05-31 at the Wayback Machine, New York City Department of City Planning, dekabr 2013. Retrieved fevral 9, 2017. "The immigrant share of the population has also doubled since 1965, to 37 percent. With foreign-born mothers accounting for 51 percent of all births, approximately 6-in-10 New Yorkers are either immigrants or the children of immigrants."
  243. Semple, Kirk. "Immigration Remakes and Sustains City, a Report Concludes". The New York Times. dekabr 18, 2013. 2022-08-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: dekabr 18, 2013.
  244. Goldstein, Joseph. "Bangladeshis Build Careers in New York Traffic". The New York Times. noyabr 28, 2013. 2017-03-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 28, 2013.
  245. Semple, Kirk. "Asian New Yorkers Seek Power to Match Numbers". The New York Times. iyun 23, 2011. 2011-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 5, 2011. Asians, a group more commonly associated with the West Coast, are surging in New York, where they have long been eclipsed in the city's kaleidoscopic racial and ethnic mix. For the first time, according to census figures released in the spring, their numbers have topped one million—nearly one in eight New Yorkers—which is more than the Asian population in the cities of San Francisco and Los Angeles combined.
  246. "Asian American Statistics". Améredia Incorporated. 2011-07-14 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 5, 2011.
  247. "State & County QuickFacts Nassau County, New York QuickLinks". United States Census Bureau. oktyabr 7, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 18, 2014.
  248. Shao, Heng. "Join The Great Gatsby: Chinese Real Estate Buyers Fan Out To Long Island's North Shore". Forbes. aprel 10, 2014. 2014-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 2, 2014.
  249. 1 2 "Supplemental Table 2. Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2014". U.S. Department of Homeland Security. avqust 4, 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 1, 2016.
  250. "Yearbook of Immigration Statistics: 2011 Supplemental Table 2". U.S. Department of Homeland Security. 2012-08-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 18, 2014.
  251. "Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Lawful Permanent Residents Supplemental Table 2". U.S. Department of Homeland Security. 2016-10-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 18, 2014.
  252. "Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Lawful Permanent Residents Supplemental Table 1". U.S. Department of Homeland Security. 2016-10-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 18, 2014.
  253. "Yearbook of Immigration Statistics: 2010 Supplemental Table 2". U.S. Department of Homeland Security. 2012-07-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 24, 2013.
  254. Marzulli, John. "Malaysian man smuggled illegal Chinese immigrants into Brooklyn using Queen Mary 2: authorities". The New York Daily News. New York. May 9, 2011. May 5, 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 24, 2013.
  255. "Chinese New Year 2012 in Flushing". QueensBuzz.com. yanvar 25, 2012. mart 30, 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 2, 2013.
  256. "Selected Population Profile in the United States 2015 American Community Survey 1-Year Estimates New York-Newark, NY-NJ-CT-PA CSA Chinese alone". United States Census Bureau. fevral 14, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 2, 2017.
  257. "U.S. Census website". United States Census Bureau. 2021-07-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 19, 2014.
  258. 1 2 "Most Significant Unreached People Group Communities in Metro NY". GLOBAL GATES. iyul 17, 2012. oktyabr 27, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 27, 2014.
  259. Table SF1-P9 NYC: Total Asian Population by Selected Subgroups Arxivləşdirilib 2022-03-19 at the Wayback Machine, New York City Department of City Planning. Retrieved fevral 9, 2017.
  260. "Queens County, New York QuickFacts". U.S. Census Bureau. avqust 8, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 13, 2014.
  261. Roleke, John. "A Growing Chinatown in Elmhurst". About.com. iyul 11, 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 13, 2014.
  262. "American FactFinder—Results". U.S. Department of Commerce. fevral 12, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 8, 2014.
  263. "Historical Census Statistics On Population Totals By Race, 1790 to 1990, and By Hispanic Origin, 1970 to 1990". Population Division Working Paper. U.S. Census Bureau. avqust 12, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 12, 2021.
  264. Roberts, Sam. "Census Estimates Show Another Increase in New York City's Non-Hispanic White Population". The New York Times. iyun 30, 2014. 2022-09-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 12, 2021.
  265. "Hispanic or Latino by Type: 2010". United States Census Bureau. fevral 12, 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 8, 2014.
  266. "American FactFinder—Results". United States Census Bureau. mart 16, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 8, 2014.
  267. "A Community of Many Worlds: Arab Americans in New York City". Allied Media Corp. noyabr 8, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 9, 2014.
  268. "Yearbook of Immigration Statistics: 2013 Lawful Permanent Residents Supplemental Table 2". U.S. Department of Homeland Security. 2016-10-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 19, 2014.
  269. Ragaru, Nadège; Dymi, Amilda. "The Albanian-American Community in the United States : A Diaspora Coming to Visibility" (PDF). HAL. 2014-08-22 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: iyul 29, 2014.
  270. "Persons Obtaining Lawful Permanent Resident Status by Leading Core Based Statistical Areas (CBSAs) of Residence and Region and Country of Birth: Fiscal Year 2013". United States Department of Homeland Security. iyul 12, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 6, 2015.
  271. Busuttil, Shaun. "G-day! Welcome to Little Australia in New York City". KarryOn. noyabr 3, 2016. May 23, 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 23, 2019. In Little Australia, Australian-owned cafes are popping up all over the place (such as Two Hands), joining other Australian-owned businesses (such as nightclubs and art galleries) as part of a growing green and gold contingent in NYC. Indeed, walking in this neighbourhood, the odds of your hearing a fellow Aussie ordering a coffee or just kicking back and chatting are high—very high—so much so that if you're keen to meet other Aussies whilst taking your own bite out of the Big Apple, then this is the place to throw that Australian accent around like it's going out of fashion!
  272. McLogan, Elle. "Why Are There So Many Australians in New York?". CBS Television Stations. oktyabr 3, 2017. 2019-05-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 12, 2021.
  273. Reynolds, Emma. "Australia's secret weapon is quietly changing New York". news.com.au. iyul 30, 2018. 2022-01-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 4, 2019. THERE'S a quiet revolution taking place across the Big Apple, and it all stems from Down Under.
  274. Gunner, Siobhan. "The Australian Cafés Taking Over The NYC Breakfast Scene". Just Opened New York. iyun 3, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 4, 2019.
  275. Baird, Saxon. "What's The Deal With All These Australians In NYC?". Gothamist. iyun 9, 2014. mart 4, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 12, 2021.
  276. Forster, Tim. "Why Are So Many Australians Working in American Coffee?". Eater. sentyabr 17, 2018. 2019-06-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 12, 2021.
  277. "Little Sri Lanka: An Island Nation Unites on Staten Island". Charter Communications. oktyabr 8, 2019. 2019-10-12 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 12, 2019.
  278. O'Grady, Jim. "Neighborhood Report: Richmond Hill; Making Guyana More Accessible, Two Sisters Start an Airline". The New York Times. yanvar 13, 2002. İstifadə tarixi: sentyabr 30, 2007. Many of them live in Richmond Hill. Just as Chinese-Americans energized downtown Flushing, the Guyanese have revived a once-moribund shopping strip on Liberty Avenue between the Van Wyck Expressway and Lefferts Boulevard, now known as Little Guyana.
  279. Ennis, Dawn. "ABC will broadcast New York's pride parade live for the first time". LGBTQ Nation. May 24, 2017. July 28, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 26, 2018.
  280. Gates, Gary J. "Same-sex Couples and the Gay, Lesbian, Bisexual Population: New Estimates from the American Community Survey" (PDF). The Williams Institute on Sexual Orientation Law and Public Policy. oktyabr 2006. iyun 9, 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: dekabr 7, 2013.
  281. Silverman, Brian; Chauvin, Kelsy. Frommer's New York City 2013. John Wiley & Sons. 2013. ISBN 978-1-118-33144-6. 2015-09-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 24, 2015.
  282. Confessore, Nicholas; Barbaro, Michael. "New York Allows Same-Sex Marriage, Becoming Largest State to Pass Law". The New York Times. iyun 24, 2011. 2021-01-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 2, 2012.
  283. "Revelers Take to the Streets For 48th Annual NYC Pride mart". CBS New York. iyun 25, 2017. İstifadə tarixi: iyun 26, 2017. A sea of rainbows took over the Big Apple for the biggest pride parade in the world Sunday.
  284. 1 2 Parry, Bill. "Elmhurst vigil remembers transgender victims lost to violence and hate". TimesLedger. New York. iyul 10, 2018. fevral 13, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: aprel 13, 2019.
  285. Allen, Karma. "About 5 million people attended WorldPride in NYC, mayor says". ABC News. iyul 3, 2019. 2019-07-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 3, 2019.
  286. Patil, Anushka. "How a mart for Black Trans Lives Became a Huge Event". The New York Times. iyun 15, 2020. 2020-06-16 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 28, 2020.
  287. Keating, Shannon. "Corporate Pride Events Can't Happen This Year. Let's Keep It That Way". BuzzFeed News. iyun 16, 2020. 2020-06-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyun 28, 2020.
  288. 1 2 Lipka, Michael. "Major U.S. metropolitan areas differ in their religious profiles". Pew Research Center. iyul 29, 2015. 2021-03-08 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 30, 2015.
  289. 1 2 "Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (ingilis). 2020-01-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 11, 2020.
  290. 1 2 Weichselbaum, Simone. "Nearly one in four Brooklyn residents are Jews, new study finds". Daily News. New York. iyun 26, 2012. iyul 4, 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: May 30, 2013.
  291. "World Jewish Population". SimpleToRemember.com—Judaism Online. 2020-05-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 2, 2012.
  292. "Jewish Community Study of New York: 2011 Comprehensive Report" (PDF). UJA-Federation of New York. noyabr 16, 2021 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 13, 2014.
  293. Danailova, Hilary. "Brooklyn, the Most Jewish Spot on Earth". Hadassah Magazine (ingilis). yanvar 11, 2018. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 29, 2020.
  294. Nathan-Kazis, Josh. "N.Y. Jewish Population Grows to 1.5M: Study". The Forward. iyun 12, 2012. 2014-09-04 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: noyabr 21, 2021.
  295. Levine, Yitzchok. "Glimpses Into American Jewish History (Part 5)". The Jewish Press. avqust 3, 2005. oktyabr 18, 2006 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 11, 2020.
  296. Jewish Chronicle, May 6, 1881, cited in Benjamin Blech, Eyewitness to Jewish History
  297. "A 'staggering' 61% of Jewish kids in New York City area are Orthodox, new study finds". www.timesofisrael.com (ingilis). The Times of Israel. iyun 13, 2012. 2022-04-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 29, 2020.
  298. Grynbaum, Michael M.; Otterman, Sharon. "New York City Adds 2 Muslim Holy Days to Public School Calendar". The New York Times. mart 4, 2015. 2019-04-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: mart 4, 2015.
  299. "An Impact Report of Muslim Contributions to New York City" (PDF). Institute for Social Policy and Understanding. 2022-05-31 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: noyabr 24, 2021.
  300. Hussain, Tharik. "How America's oldest mosque was built by Muslims from the Baltic". www.baltictimes.com. The Baltic Times. May 19, 2016. May 4, 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 29, 2020.
  301. Siddiqui, Zuha. "America's Oldest Surviving Mosque Is in Williamsburg". Bedford + Bowery (ingilis). dekabr 26, 2018. 2021-02-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: iyul 29, 2020.
  302. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; NYCReligion12 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  303. Honan, Katie. "New York City's Income-Inequality Gap Hasn't Changed, Report Says". The Wall Street Journal (ingilis). sentyabr 11, 2019. ISSN 0099-9660. 2022-06-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: oktyabr 27, 2020.
  304. "County Employment and Wages Summary". Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor. sentyabr 18, 2014. 2014-09-20 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: sentyabr 21, 2014.
  305. "Michael Bloomberg". Forbes. 2018-01-06 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: fevral 24, 2016.
  306. Wallace, Gregory. "Want to meet a millionaire? Here's where to go". CNN. avqust 4, 2014. 2022-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: avqust 4, 2014.
  307. Moreno, Tonya. "U.S. Cities That Levy Income Taxes". The Balance. fevral 2, 2017. mart 8, 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: dekabr 20, 2017. Fourteen states and the District of Columbia allow cities, counties, and municipalities to levy their own separate individual income taxes in addition to state income taxes.
  308. "Personal Income Tax & Non-resident NYC Employee Payments". New York City Department of Finance. 2022-08-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: dekabr 19, 2017.