Kürdüstan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Kürdüstan
کوردستان

Flag of Kurdistan.svg
Kürdüstan bayrağı. Bayraq 1928-ci ildə Ağrı Respublikasının dövlət xadimlərinin təşəbbüsü ilə tərtib edilmişdir.[1]
Dillər
Yeri Yuxarı MesopotamiyaZaqros dağları, o cümlədən Şərqi AnadoluCənub-şərqi Anadolu, şimal-şərqi Suriya, şimali İraq, şimal-şərqi İran[2]
Hissələr
Ölkələr
Ən böyük şəhərlər

Kürdüstan[3] (tələffüzü: kyɾd'y'stɑn; kürd. Kurdistan/کوردستان, translit. Kurdıstan, qulaq as; mənası – "Kürdlərin ölkəsi")[4] və ya Böyük Kürdüstan[5]kürdlərin əhalisinin böyük əksəriyyətini təşkil etdiyi,[6] kürd mədəniyyətinin, dillərinin və milli kimliyinin tarixən əsaslandığı coğrafi-mədəni vilayət.[7] Kürdüstan təxminən Zaqros dağlarının şimal-qərbini və Tavr dağlarının şərqini əhatə edir.[8] Ərazi kürd irredentist iddialarına uyğun gəlir.

Kürdüstan adı ilk dəfə 1150-ci ildə Böyük Səlcuq hökmdarı Sultan Səncər tərəfindən qərbi İranı təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.[9][10] Bu ad daha əvvəllər istifadə olunan Kurdiya[11] və qədim Korduyena[12] toponimləri ilə əlaqədardır.

Terminin çağdaş istifadəsi bu ərazilərə aid edilir: cənub-şərqi Türkiyə (Türkiyə Kürdüstanı), şimali İraq (İraq Kürdüstanı), şimal-qərbi İran (İran Kürdüstanı) və şimali Suriya (Rojava).[13][14] Buna baxmayaraq, ənənəvi Kürdüstana Azərbaycanın Laçın, QubadlıZəngilan rayonları, Gürcüstanın Acarıstan Muxtar RespublikasıErmənistanın Armavir mərzi aid edilir. Bəzi milliyətçi kürd təşkilatları bu ərazilərinin hamısını və ya bir qismini əhatə edən, kürd əksəriyyətə sahib müstəqil bir dövlət qurmağı, digərləri isə mövcud milli sərhədlər çərçivəsində daha böyük muxtariyyət əldə etməyi arzulayırlar.[15][16]

İraq Kürdüstanı ilk dəfə muxtariyyəti İraq hökuməti ilə razılığa gəldikdən sonra, 1970-ci ildə qazanmışdır və onun federal İraq Respublikası daxilində muxtar varlıq kimi statusu 2005-ci ildə yenidən təsdiq edilmişdir.[17] İranda Kürdüstan adlı bir ostan var, ancaq muxtariyyətə malik deyil. Suriyada vətəndaş müharibəsində vuruşan kürd milisləri – Suriya Demokratik Qüvvələri şimali Suriyanın böyük qisminin nəzarətini ələ ala bilmişdir. Bunun səbəbi Suriya Prezidenti Bəşər Əsədə sadiq olan Suriya hökumətinin qüvvələri başqa yerlərdə vuruşmaq üçün oradan çəkilməsi idi. Öz hökumətlərini təşkil edən Suriya kürdləri Suriya hökumətini müharibədən sonra ərazidə muxtar vilayət təsis etməyə çağırırlar.[18]

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Kürd adının əsl mənşəyi haqqında alimlər tərəfindən bir səs çoxluğu qəbul edilməyib, lakin bir nəzəriyyəyə görə, kürd etnonimi Pəhləvi dilində "köçəri" mənasını verən 𐭪𐭥𐭫𐭲, kwrt- sözündən törəmişdir. Fars əsilli -stan (fars. ـستان‎) şəkilçisi ölkələr və vilayətlər üçün istifadə edilir.[19][20] Toponimin Azərbaycan dilindəki birbaşa mənası – "Kürdlər ölkəsi".[4]

Kürdüstanın qədim adlarından biri də Korduyenadır.[12][21] Kürdüstan qədim dövrlərdə ermənilər tərəfindən Կորճայք, Korçayk, yunanlar tərəfindən Κορδυηνή, Kordini, latınlar tərəfindən Gordyene, Gordiyene, yəhudilər tərəfindən isə קרטיגיני, Kartigini adlandırılmışdır.

Kürdüstan bölgə adı olaraq ilk dəfə Edessalı Matfey tərəfindən yazılmış «Erməni salnaməsi» adlı əsərində bir bölgəni təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Edessalı Matfey DiyarbəkirSivərək arasında yerləşən bir bölgəni K'rdstanac adlandırmışdır.[22]

Toponimin indiki mənası yazılı mənbələrdə ilk dəfə XII əsrdə Böyük Səlcuq Sultanı Səncər tərəfindən qurulan, müasir İranın Həmədan, Kirmanşah, DinavərSənəndəc şəhərlərini[23] əhatə edən vilayət üçün istifadə edilmişdir.[24]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Qədim dövrlər[redaktə | əsas redaktə]

Kürdüstan qədim dövrlərdə heterogen bir ərazi idi.[25] Qədim dövrdə Kürdüstanda lulubilər,[26] kutilər, hürrilər, karduçilər,[27] mannalılarermənilər kimi müxtəlif tayfalar yaşamıdır.[28] Mannalıların əsl yurdu Urmiya gölünün şərqində və cənubunda yerləşirdi.[29] Vilayət Midiliya Kir[30]Böyük Daranın[31] hakimliyi dövründə fars Əhəməni dövlətinin hakimiyyəti altına girmişdir.

E.ə. III minillikdə yaşamış lulubilərin yurdu Lulubum adlanırdı. Həmin ərazi indiki İraqın Zaqros dağlarının Şəhr-i Zor düzənliyini və İranın Kirmanşah ostanını əhatə edirdi.[32] Lulubi dili təyin edilməmiş bir dil hesab edilir,[33] çünki onların nə ədəbiyyatı, nə də ki yazısı var idi. Buna görə də onların dili elam, hürri, Şumer, Akkad, hetamorit kimi dövrün qonşu dilləri ilə əlaqələndirilə bilinməz. Lulubilərin yaşadığı dövr İrandilli xalqların əraziyə köçündən əsrlər əvvəl olmuşdur. Yəni, lulubilərin indiki kürdlərlə heç bir tarixi, mədəni, linqvistik və ya genetik bir əlaqəsi yoxdur. Buna baxmayaraq, İqor Dyakonov iddia edir ki, lulubilər dağlarda yaşayırdılar və onların dilləri elam dilinə bənzəyirdi.[34] Ehtimal olunur ki, lulubi termininin özü hürri mənşəlidir.[33]

E.ə. III–I minilliklərdə Zaqros dağları ətrafında yaşamış qədim kutilərin yurdu Kutiyum adlanırdı.[35] Onlar e.ə. XXII əsrdə Mesopotamiyanın əhəmiyyətli bir hissəsini idarə edirdilər. E.ə. III minillikdə Akkad imperiyasını süquta uğradan kutilər, daha sonra sonra Zaqros dağlarına doğru irəliləyərək Yuxarı Mesopotamiyada bir neçə nəsil Şumer dövlətinə hökmranlıq etdilər. Şumer lövhələrində kutilərin barbar bir xalq olduğu qeyd edilir. Axırıncı kuti kralı Tirikanın Uruk şəhərində qubernator olan və daha sonra kutilərə qarşı üsyan qaldıran Utuxenqal tərəfindən məğlub edilməsilə kuti hökmdarlığı sona çatır.[36]

Kutilərin mənşəyi haqqında çox az məlumat mövcuddur. Kuti dilində adlardan başqa bir mətn tapılmadığından onun başqa dillərə olan oxşarlığını müəyyən etmək qeyri-mümkündür. Şumer dövlətinin kuti krallının adları onu göstərir ki, onlar Şumer, Akkad, hürri, het və ya elam dilləri ilə yaxından əlaqəli deyildilər.[37] Valter Bruno Henninq təklif etmişdir ki, kral adlarının sonları Sincanda tapılan Hind-Avropa dillərindən olan toxar dillərindəki adlar ilə oxşarlığı var. Bu isə kuti dilini ən qədim yazılı Hind-Avropa dilinə çevirir. Onun fikrinə görə, kutilər daha sonra Tarım hövzəsinə köç ediblər.[38] Qamkrelidzeİvanov Henninqin təklifi üzərində tədqiqat aparmışdılar.[39][40] Buna baxmayaraq, alimlərin əksəriyyəti bu iki dil qrupunu – kuti və toxar dillərini əlaqələndirmək cəhdinin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir.[41]

Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının xəritəsi. E.ə. IV əsr. Burada Kürdüstan Kard-uchi kimi verilmişdir.

Türkiyənin Şərqi Anadolu Regionundakı erkən tunc dövrünə aid xarabalıq yaşayış məntəqələrindən olan Kür-Araz mədəniyyətində və Suriyada aşkar edilən dulusçuluq nümunələrinin hürrilərə aid olduğu qəbul edilir.[42] Hürrilər ilə əlaqədar Akkad dövrü mənbələrdən onların e.ə. II minilliyin axırlarında Cənub-şərqi Anadolu regionuMesopotamiyada yaşadıqları qənaətinə gəlinir.[43] Bir müddət Akkad Dövlətinin hakimiyyəti altına girən və Akkad yazı dilindən istifadə edən hürrilər Akkad dövlətinin süquta uğramasından sonra müstəqillik əldə edir, bir cür çarlıqlar qurmağa çalışırlar, lakin Şumer dövlətinin Üçüncü Ur sülaləsi dövründə Şulginin bölgəyə hakim olmasından sonra hürrilər müstəqilliklərini yenidən itirirlər. Mari şəhərində aşkar edilən məktublarda bildirilir ki, turukkilər hürrilərin qida mənbələrini yağmalayıblar.[44] Kayseri yaxınlıqlarında yerləşən Kültəpədə tapılan mixi yazılı mənbələrdə çoxlu hürricə mənbə aşkar edilmişdir. Bu mənbələrdə hürri dilində sözlərin tapılması, bu dövrdə hürrilərin Mərkəzi Anadoluya qədər təsir göstərdiyini vurğulayır.[45][46][47] Babil mənbələrində Het kralı I Mursilinin Babil səfərindən geri qayıdanda hürrilər ilə vuruşduğu yazılır.[48]

I Suppiluliumanın Het taxt-tacına sahiblənməsindən sonra hetlər regionda yenidən güclənməyə başladılar. Suppiluliumanın ilk işi Kissuvatna Dövlətini bir müqavilə ilə hetlərdən asılı vəziyyətə salmaq, daha sonra isə Vasukani şəhərinə yürüş edərək Hürri və Mitanni dövlətlərini işğal etmişdir. Buna baxmayaraq, I Suppiluliumanun ölümündən sonra bölgədəki het hökmranlığı zəifləmiş və Hürri ilə Mitanni dövlətləri özlərini idarə etməyə başlayırlar. Dövlətin varlığı Assuriya kralı I Tukulti-Ninurta dövrünə (e.ə. 1244–1208-ci illər)[49] qədər davam etmişdir.[50]

Əsası Selevkilər imperiyasının süqutundan sonra qoyulan Korduyena krallığı Van gölünün cənubu və cənub-şərqində, İranMesopotamiyanın arasında yerləşirdi.[51] Korduyena krallığı e.ə. 189-cu ildən e.ə. 384-cü ilə qədər bir-birləri ilə mübarizə aparan ParfiyaRoma imperiyalarının vassal dövləti olaraq şimali Mesopotamiyanı və cənub-şərqi Anadolunu idarə edirdilər. Korduyena krallığı e.ə. 66-cı ildə Roma Respublikasının vassalına çevrildi[52] və romalılar ilə b.e. 384-cü ilinə müttəfiq qaldı.[53] Krallıq e.ə. 66-cı ilə qədər beş dəfə Roma və İran arasında tərəf dəyişdirdi. Korduyena şərqi Anadoluda yerləşən Tiqranakert şəhərinin şərqində – indiki Türkiyənin cənub-şərqindəki Diyarbəkir şəhərinin şərqində və cənubunda yerləşirdi.[54]

Uilyam R. Şeperd tərəfindən XIX əsrdə tərtib edilmiş e.ə. 60-cı ilin Yaxın Şərqinin xəritəsi. Burada Korduyena krallığı göstərilmişdir.

Corc Roulinson kimi XIX əsr alimləri Korduyena krallığını müasir kürdlər ilə əlaqələndirir, onun qədim "Kürdüstan" olduğunu irəli sürürdülər.[55][56][57] T. A. Sinkler bu təyinetmənin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir.[58] Kolumbiya Ensiklopediyasında bu iddianın həqiqətə uyğun olduğu qəbul edilmişdir.[59]

Qədim dövrlərdə Kürdüstanın çoxlu rayonları var idi. Onlara Korduyena (Siirt, BitlisŞırnak), Sofena (Diyarbəkir), Zabdikena (Cizrə), Baseniya (Bəyazid), Mokena (Muş), Neferkerta (Silvan) və Artemitanı (Van) misal çəkmək olar.[60]

"Kürdlər ölkəsi" deyiminin ən erkən qeydlərində biri son antik dövrlərə aid xristian aysor sənədlərindədir. Bu sənədlər Abdişo kimi aysor müqəddəslərinin hekayələrindən bəhs edir. Sasani mərzbanı Mar Abdişodan haralı olduğunu soruşanda, o, cavab olaraq, valideynlərinin dediklərinə görə, Assuriyanın Həzza kəndindən olduğunu demişdir. Buna baxmayaraq, onlar daha sonra büdpərəstlər tərəfindən Həzzadan qovulmuş və Tamanonda məskən salmışdılar. Abdişoya görə, Tamanon "Kürdlərin ölkəsi"ndə yerləşirdi. Tamanon indiki İraqTürkiyə sərhədində, Həzza isə Ərbil şəhərinin 12 kilometr (7.5 mil) cənub-qərbində yerləşir. Həmin sənəddə yazılmış başqa bir mətndə qeyd edilmişdir ki, Xabur çayı regionu da "Kürdlərin ölkəsi"ndədir.[61] Əl-Məqdisiəl-Həməviyə görə, Tamanon Cudi dağının cənub-qərbi və ya cənubi yamacında yerləşirdi.[62] Suriya mənbələrində kürdlərə olan başqa coğrafi istinadlar Suriyalı MixailƏbül-Fərac bin Harun tərəfindən yazılmış «Zuknin salnaməsi» əsərində yerləşir. Orada Kərdu, Kərdu şəhəri və Kərdavayə ölkəsinin adı çəkilir.[63]

Orta əsrlər[redaktə | əsas redaktə]

Mesopotamiyanın dağlıq şimal-şərqində yerləşən Cibal regionunun xəritəsi. Burada "Kürdlərin yay və qış iqamətgahları" ön plana çıxarılıb. İbn Havqəl. 977-ci il.

X əsrin ikinci yarısında beş kürd dövləti var idi – ArranƏrməniyyəda Şəddadilər (951–1174), Cənubi Azərbaycanda Rəvvadilər (955–1221), İran KürdüstanıCəzirəHəsənveyhilər (959–1015), Qərbi İranda Ənnazilər (990–1117), Cənub-şərqi Anadoluda isə Mərvanilər (990–1096).[64][65]

Kürdüstan orta əsrlərdə əmirlik adlanan yarımmüstəqil və müstəqil dövlətlər toplusundan təşkil olunmuşdu. Onlar nominal olaraq, xəlifə və ya şahların birbaşa siyasi və ya dini təsiri altında idi. Şərəf xan Bitlisinin bu dövlətlərin və onların qonşuları ilə olan münasibətlərini hərtərəfli əhatə «Şərəfnamə» əsəri 1597-ci ildə yazılmışdır.[66] Bu dövlətlərə cənubda Baban, Soran, BədinənGermiyan əmirlikləri, şimalda Bəkran, BohtanBitlis əmirlikləri, şərqdə isə Mukryan əmirliyiƏrdalan xanlığı aiddir.[67]

Kürdüstan toponiminin orta əsrlərə aid olan ən erkən istifadə Edessalı Matfey tərəfindən XII əsrdə yazılmış erməni dilində olan tarixi bir mətndədir. O, burada 1062-ci ildə Diyarbəkir ilə Sivərək yaxınlıqlarında baş verən döyüşün Kürdüstanda olduğunu bildirib.[68][69] Bu ad daha sonra 1200-cü ildə erməni dilində yazılmış bir İncil əlyazmanın kolofonundakı duada çəkilib.[70][71]

Toponimin növbəti illərdəki istifadəsi Trabzon imperiyasının 1336-cı ilə aid sənədlərində[72] və 1340-cü ildə Həmdullah Qəzvini tərəfindən yazılmış «Nüzhət əl-qulub» əsərindədir.[71] Əlavə olaraq, Marko Polo səyahəti zamanı Mosul şəhərində kürdlər ilə görüşmüşdür.[73][74]

Şəddadilər ArranƏrməniyyəni idarə etmiş kürd mənşəli[75][76][77][78] bir müsəlman sülalə idi. Regionda uzun müddət qaldıqlarından onlar tez-tez erməni Baqratuni sülaləsinin üzvləri ilə evlənirdilər.[79][80] Onlar Dvin şəhərində əsaslanmışdılar və ilk dövrlərdə yalnız həmin şəhəri idarə edirdilər, ancaq daha sonra onlar BərdəGəncə kimi əhəmiyyətli şəhərləri də idarə etməyə başladılar. Vassalları olduqlar Böyük Səlcuq imperiyası[81][76] onlara AniTiflis şəhərlərinin idarəsini vermişdir.[82] Şəddadilər 1047–1057-ci illərdə Bizans imperiyası ilə bir neçə dəfə müharibəyə girdilər.[83][79] KürAraz çayları arasındakı ərazi Şəddadilər sülaləsinin nəzarəti altında idi.

Rəvvadilər əslən ərəb mənşəli idilər və regiona VIII əsrin ortalarında Yəməndən gəlmişdilər,[83] ancaq onlar X əsrin əvvəllərində kürdləşmiş, Məhəmməd yerinə Məmlan, Əhməd yerinə Əhmədil kimi kürd adlarından istifadə etməyə başlamışdılar.[84][85][86] Rəvvadilər Kürdüstana VIII əsrin ortalarında gəlmiş, X əsrdən etibarən isə kürd tayfası olaraq bilinirdi.[87] X əsrin ikinci yarısında və XI əsr boyunca bu kürdləşmiş tayfanın nümayəndələri Cənubi AzərbaycanƏrməniyyəni idarə edirdilər.[88] Buna görə də bu xanədanlıqdan olan hakimlər "Azərbaycanşah" titulu daşıyırdılar.[89] XI əsrdə türklər Orta Şərqə soxulmağa başlayırlar. Toğrul 1054-cü ildə Rəvvadiləri fəth edir.[90] Rəvvadilər sülaləsi 1227-ci ildə Monqolların Azərbaycana yürüşünə qədər Marağa atabəyi titulunu daşıyırlar.[91][92][93]

Həsənveyhilər 959–1015-ci illərdə Dinavər, Şəhr-i Zor, Həmədan, NəhavəndƏhvaz kimi vilayətlərdə hökmranlıq etmiş kürd[94][95][78] mənşəli müsəlman bir sülalə idi. Sülalənin qurucusu Həsənveyh Barzikani adlı bir kürd tayfasından idi. Onun ölümündən sonra oğulları arasında münaqişə yaranır. Bu vaxt taxta Bədir ibn-Həsənveyh keçir. Dövlətin sərhədləri Bədir ibn-Həsənveyh dövründə Əhvaz, İlam, BürucirdƏsadabad şəhərlərinə qədər uzanırdı. Buna görə də Abbasilər xilafəti Bədirə "Nəsrəddin" titulunu verir.[96] 1015-ci ildə Ənnazilər bu sülalənin hökmranlığına son versələr də onlar Böyük Səlcuq sərkərdəsi İbrahim Yınalın 1947-ci ildə ərazini fəth etməsinə qədər Sərmac qalasını idarə edirdi.[97]

Mahmud Kaşğari tərəfindən 1074-cü ildə tərtib edilən xəritə. Burada, Ərd əl-Şam (Suriya) ilə Ərd əl-İrakəyn (İraq) arasında ərəb dilində Ərd əl-Əkrad, yəni Kürdlər ölkəsi adı verilib.

Ənnazilər 990–1117-ci illərdə indiki İraqİran sərhədində yerləşən əraziləri – Kirmanşah, İlam, Hülvan, Dinavər, Şəhr-i ZorDaquq kimi şəhərləri idarə etmiş kürd sünni müsəlman bir sülalə idi.[98] Şərəf xan Bitlisinin yazdığı və kürd tarixini əhatə edən «Şərəfnamə» əsərinə görə, sülalənin adı Ənnaz yox, Əyyardır.[99] Buna görə də sülaləyə xitab edərkən Əyyarilər adında da istifadə olunur.[100] Sülalənin əsası Əbül-Fəth Məhəmməd ibn-Ənnaz tərəfindən qoyulmuşdur və ilk dövrlərdə Hülvanı idarə edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə Ənnazilər qonşu ərəb tayfaları ilə, eləcə də Həsənveyhilər ilə vuruşmuşdur. Əbül-Fəth Ənnazın oğlu Hösəm-əl-Dəvla Əbül-Şəvkin hakimiyyəti dövründə Ənnazilər Hilləyə qədər olan ərazini idarə etmişdir. Böyük Səlcuq türkləri ilə apardığı mübarizədə o, Həmədan şəhərini ələ keçirmiş, Dinəvar və Əsədabada yürüş etmişdir. Toğrul xan 1045-ci ildə Ənnazilərin idarə etdiyi ərazilərə yürüş etmişdir.[101] Buna baxmayaraq, Ənnazilər sülaləsinin nümayəndələri yenə də bəzi əraziləri idarə edirdilər. Sonuncu Ənnazi hökmdarı III Sürxab ibn-Ənnaz XII əsrin ikinci yarısında Luristanı idarə etmişdir.[102]

Mərvanilər 990–1096-cı illərdə[103] Cəzirənin Diyar Bəkir regionunu,[104] eləcə də Ərməniyyənin bir qismini idarə etmiş kürd əsilli[105][106] müsəlman[107] sülalə idi. Dövlət Diyarbəkir şəhərində mərkəzləşmişdi.[108] Baxmayaraq ki, akademik mənbələrin əksəriyyəti sülaləsi kürd əsilli hesab edir,[109][110][111] «İranika Ensiklopediyası» kitabına görə, sülalə ərəb mənşəli idi.[112] Sülalənin əsası Əbu-Şücə Bəd bin-Dustaq adlı bir qoyunotaran tərəfindən qoyulmuşdur. Buveyhilər sülaləsinin böyük hökmdarı Adudüddövlə vəfat edəndə o, Silvan şəhərini fəth edir. O həmçinin, Diyarbəkir şəhərini və Van gölünün şimal sahillərdə yerləşən əraziləri ələ keçirir. Dövlətin ən qüdrətli dövrü Əbü Əli əl-Həsən bin-Mərvanın üçüncü oğlu Nəsr əl-Dəvlə Əhməd bin-Marvanın hakimiyyəti dövrü idi. Onun dövləti Buveyhilər əmiri Sultan əl-Dəvlə, Fatimilər xəlifi əl-HakimBizans imperatoru II Vasili arasında qalmışdı. O, Diyabəkir şəhərini öz əlinə alır, Bizans imperiyası ilə bir-birlərinə hücum etməmək haqqında müqavilə imzalayır, Şanlıurfa şəhərini fəth edir və yerli ərəb tayfalarını məğlub edir. Nəsr əl-Dəvlənin ölümündən sonra Mərvanilər tənəzzülə uğrayır. Dövlətin keçmiş vəiri İbn-Cahir Bağdad şəhərinə gedir. İbn-Cahir orada Böyük Səlcuq sultanı I MəlikşahNizamülmülk ilə görüşür, Diyarbəkiri almaq təklifini verir. Beləliklə, dövlət Böyük Səlcuq imperiyası tərəfindən ilhaq edilir. Sülalənin sonuncu əmiri Nəsir əl-Dəvlə Mansur sadəcə Cizrə şəhərini idarə edirdi.[113][114]

Müasir dövr[redaktə | əsas redaktə]

XV–XVIII əsrlər[redaktə | əsas redaktə]

Mark Sayksa görə, kürdlər Mərkəzi Anadoluya ilk dəfə Osmanlı sultanı I Səlim tərəfindən köçürülmüşdür.[115]

I İsmayılın kürd üsyançılarına qarşı döyüşünün təsviri.

1508-ci ildə Kürdüstan hakimi Şah İsmayıl Xətaidən asılı vəziyyətə düşür.[116] 1585-ci ildə bütün Kürdüstan Osmanlı imperiyasının nəzarəti altında idi,[117] ancaq Şah Abbas daha sonra İran Kürdüstanını geri ala bilmişdir.[118]


Rusiya və daha sonra SSRİ etnoqrafı Qriqori Çursinə görə, kürdlər indiki Azərbaycan Respublikası ərazisində yaşayışı 1589-cu ildə Səfəvilərin şiə kürdləri Zəngəzur ilə Qarabağ vilayətləri arasınakı əraziyə köçürməsi ilə başlamışdır.[119][120]

Canpoladoğlu Suriyada yaşayan bir kürd tayfası idi.[121] Onların başçısı Hüseyn Canpoladoğlu 1604-cü ildə Hələb bəyi təyin olunur, ancaq daha sonra Urmiya döyüşünə gec çatmasına görə Cığalızadə Yusif Sənan Paşa tərəfindən edam edilir. Əbül Vəfa əl-Urdinin fikrinə görə, Canpoladoğlu sırf kürd olduğuna görə öldürülmüşdür. Onun qardaşı oğlu Əli paşa 1606-cı ildə müstəqillik əldə etmək üçün üsyan qaldırır. Toskana hersoqu I Ferdinand onun bu əməllərini dəstəkləyirdi.[122] Əli paşa 30.000 nəfərdən təşkil olunmuş ordusu ilə Həmadan Adanaya qədər olan ərazini zəbt edir.[123] Osmanlı sədrəzəmi Quyucu Murad Paşa 1607-ci ildə Əli paşaya qarşı yürüş edir və onu məğlub edir.[124]

Baxmayaraq ki, kürdlər Gürcüstana ilk dəfə XII əsrdə gəliblər,[125] kürd tayfaları birinci dəfə XVI əsrdə Msxeta şəhərində olmuşdular.[126]

1609-cu ildə kürdlər Səfəvilərə qarşı üsyana qalxır. Hatəm bəy Ordubadinin öndərlik etdiyi Dimdim döyüşündən sonra Dimdim qalası qızılbaşlar tərəfindən zəbt edilir. Şah Abbas BəradostMəhabad şəhərlərində qətliam əmri verir və əraziyə əfşarları yerləşdirir.[127]

Şərəf xan Bitlisi müəllifi olduğu «Şərəfnamə» əsərində bildirir ki, kürd torpaqları Hörmüz boğazından başlayıb MalatyaQəhrəmanmaraşa qədər uzanır.[128] 1640–1655-ci illərdə Kürdüstana səyahət etmiş Övliya Çələbi vilayətin müxtəlif rayonlardan bəhs edib. Bu rayonlara Ərzurum, Van, Hakkari, Cizrə, Amadiyə, Mosul, Şəhr-i Zor, Hərir, Ərdalan, Bağdad, Dərnə, Dərtənq o cümlədən Bəsraya qədər olan ərazilər aiddir.[129]

XVIII əsrdə kürdlər Anadoluda üsyanlarına dəstək olmaq üçün Kartli çarı II İrakli ilə görüşmüşdülər.[126]

XVIII əsrdə kürd tayfalarının çoxu Qarabağ düzündə yaşayan Azərbaycan türkləri ilə tayfa ittifaqları qurmuşdular.[130] XIX əsr Rusiya tarixşünası Pyotr Budkov qeyd etmişdir ki, 1728-ci ildə Muğan düzündə yarımköçəri maldarlıq ilə məşğul olan kürdlər və şahsevənlər Rusiya vətəndaşlığı almaq üçün müraciət etmişdilər.[131]

XIX əsr[redaktə | əsas redaktə]

1807-ci ildə Rusiya-İran müharibəsi əsnasında Mehmed Şəfi Sultan adlı bir tayfa başçısı 600 ailə ilə birlikdə İrandan Qarabağ xanlığı ərazisinə köçür. XIX əsrin ikinci yarısında kürdlər Zəngəzur, CavanşirCəbrayıl qəzalarında kompakt şəkildə yaşayırdılar.[132] Naxçıvan, Şərur-DərələyəzƏrəş qəzalarında da kiçik miqdarda kürdlər yaşayırdı.[133]

Osmanlı sultanı III Səlimin Bağdad vilayəti ərazisində yerləşən Süleymaniyyə şəhərinin valisi olan Baban əşirətindən Babanzadə İbrahim paşanın 1806-cı ildə ölməsindən sonra Osmanlı imperiyasının eyni əşirədən Babanzadə Halit paşanı qubernator təyin etməsi İbrahim paşanın qardaşı oğlu Babanzadə Əbdürrəhman paşanı qəzəbləndirmişdi. O, rejimin ona ədalətsizlik etdiyini irəli sürərək Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyan başlatmışdır.[134] Babanzadə Əbdürrəhman paşa üsyanı olaraq bilinən bu üsyan Osmanlı imperiyası tərəfindən 1808-ci ildə yatırılmışdır.[135] Buna baxmayaraq, 1812-ci ildə – birinci Babanzadə üsyanından 6 il sonra Babanzadə Əhməd paşa əmisi Babanzadə Əbdürrəhman paşanın intiqamını almaq üçün üsyan qaldırmış, lakin qısa bir müddət sonra yatırılmışdır.[136]

Soran əmiri Mir Məhəmmədin 1830-cu ildə Misirdəki Kavalalı Mehmed Əli paşadan ilhamlanaraq Osmanlı imperiyası daxilində ayrı bir dövlət qurmağa çalışmış, üsyan qaldırmışdır. Mir Məhəmməd üsyanı olaraq bilinən bu üsyan Molla Hadinin üsyana əleyhinə verdiyi fətvadan sonra zəifləmiş, buna görə də Mir Məhəmməd Osmanlı rejiminə təslim olmuşdur.[137]

Sevr müqaviləsi zamanı irəli sürülən Kürdüstan təklifi. 1920-ci il.

Osmanlı sultanı II Mahmudun təsis etdiyi Sekban-ı Cədid üçün Kürdüstanda da əsgər toplanmışdı, bu isə əşirət rəsilərini narahat etmişdir. 1842-ci ildə Bədirxan bəy Kürdistanın müstəqilliyini elan edərək indiki Van, Sivərək, Viranşəhər, MosulUrmiyaya qədər olan ərazidə hakimiyyət qurmuş və öz adına pul basmışdır, lakin o, 1847-ci ildə qardaşı oğlu Yezdan Şərin xəyanəti ilə Osmanlı imperiyası tərəfindən məğlub edilmişdir.[138] Osmanlı ilə əməkdaşlıq etdiyi üçün Cizrə bəyi təyin edilən Yezdan Şər daha böyük hüquqlar istəmiş, ancaq bu istəklər qəbul edilmədikdən sonra, 1854-cü ildə üsyan qaldılmış, VanBitlis şəhərlərini alıb Bağdad şəhərinə yürüş etmiş, ancaq Osmanlı ordusu tərəfindən məğlub edilmişdir.[139]

İndiki dövr[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsində məğlub olub, süquta uğraması onun Antanta dövlətləri tərəfindən bölünməsi ilə nəticələnmişdir. Sevr müqaviləsinin nəticəsində Kürdüstan FransaBirləşmiş Krallıq arasında bölünmüşdü.[140] Buna baxmayaraq, Mustafa Kamal Atatürk öndərliyindəki türk ordusu Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində kürd əhaliyə sahib ərazilərin bir hissəsini zəbt etmiş, Lozanna müqaviləsinin şərtlərinə görə Türkiyə rəsmi olaraq, həmin əraziləri ihlaq etmişdir.[141] Beləliklə, Kürdüstan İrana əlavə olaraq, müstəqil Türkiyə, Fransa müstəmləkəsi olan Suriya və Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olan İraq arasında bölünmüşdür.[142][143] Bu yeni sərhədlərin təsis və məcburi tətbiq edilməsi ənənəvi köçəri həyat tərzini dəyişib, kənd həyatına keçməyə vadar edilən kürdlərə dərin şəkildə təsir etmişdir.[4][144]

Türkiyə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Türkiyə Kürdüstanı
Şeyx Səid üsyanı zamanı çəkilən afişa. Burada türk əsgərləri üsyanın qaldırıldığı ərazini mühasirə altına almışdır.

Osmanlı imperiyası dövründə Kürdüstan toponimindən istifadə edilirdi, ancaq Türkiyə Respublikasında Maarif Vəkalətinin (indiki Milli Təhsil Nazirliyi) yayımladığı 8 dekabr 1925-ci il tarixli "Türk birliyini parçalamağa çalışan cərəyanlar" başlıqlı xəbərdarlıq ilə Lazistan və digər bütün etnonimlər ilə qurulan toponimlər, o cümlədən "Kürdüstan" toponimi də rəsmi istifadədən qaldırılmışdır.[145] Ərazi onun yerinə şərq və ya cənub-şərq adlandırılmağa başlandı. Türkiyə torpaqlarında "Kürdüstan" adında müstəqil bir dövlət qurmağa çalışmaq Türkiyə Respublikasının 1982-ci il konstitusiyasının "ölkənin bölünməzliyi" maddəsini pozur.[146]

1925-ci ilin fevral ayında cənub-şərqi Anadoluda mərkəzi hakimiyyətə qarşı olan kürdzaza tayfalarının dəstəklədiyi xilafət[147] və kürd separatçı[148][149] hərəkatı tərəfdarı bir üsyan qaldırırlar. Fevral ayının 13-də Şeyx Səidin tərəfdarı olan bəzi şəxslərin Diyarbəkir ilinin Eğil nahiyəsinə bağlı Piran kəndində axtarış edən bir jandarma işçisinə atəş açması qısa müddətdə alovlanan hadisələrin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. Fevral ayının 16-da Gənc nahiyəsinin Darahin qəzasına hücum edən Şeyx Səid qubernatoru və digər vəzifəli şəxsləri əsir almış, xalqı İslam dini üçün üsyana çağıran bir bəyannamə ilə hərəkatı tək mərkəz altında birləşdirməyə çalışmışdır. Üsyan başlanğıcda İslam şəriətinin bərpası üçün başladılsa da, sonraddan kürd üsyanına çevrilmişdir.[150] Yerli tayfaların dəstəyini alan Şeyx Səid Diyarbəkir şəhərinə yürüş edir, Sivərək şəhərini ələ keçirir. Şeyx Abdullah öndərliyindəki üsyançılar Varton qəsəbəsini ələ keçirdikdən sonra Muş şəhərinə doğru irəliləmiş, ancaq könüllü qüvvələrin səyi nəticəsində Murad körpüsündə məğlub edilib, Varto qəsəbəsinə geri çəkilmişdilər. Fevral ayının 21-də mərkəzi hökumət şərq əyalətlərində fövqəladə vəziyyət elan etmişdir. Mart ayının əvvəllərində Şeyx Səidin əmrindəki təxminən 10.000 nəfərlik ordu Diyarbəkir şəhərinə hücum etmış, şəhəri tuta bilməyərək mühasirəyə almışdır. Davam edən döyüşlərdə hökumət qüvvələri qələbə qazanmış, şəhəri ala bilməyəcəyini görən Şeyx Səid mühasirəni ləğv etmiş və Diyarbəkir şəhərindən geri çəkilmişdir.[151]

Ağrı üsyanının rəhbərləri. Soldan sağa: Sipkanlı Halis bəy, İhsan Nuri paşa, Hasenanlı Fərzəndə bəy. 1927–1930-cu illər.

Mustafa Kamal Atatürkün istəyi ilə hadisələri üsyan olaraq dəyərləndirməyən və fövqəladə vəziyyətin elan olunması ilə həll ediləcəyini gözləyən baş nazir Əli Fəthi Okyar istefa vermiş, yeni hökumət isə İsmət İnönü rəhbərliyi ilə yenidən təşkil edilmişdir. Geniş miqyaslı top-yekun hücuma keçən hökumət qüvvələri üsyançıların çoxunu təslim olmağa məcbur etmişdir. Ölkədən qaçmağa çalışan tayfa rəsiləri həbs edilmişdir və üsyan aprel ayında rəsmi şəkildə sona çatmışdır.[152]

1926-cı ildən 1930-cu ilə qədər Türkiyənin Ağrı ilində müxtəlif üsyanlar qaldırılmışdır. Birinci üsyan 16 may 1926-cı il tarixində Cəlali Barho öndərliyindəki kürd tayfaları tərəfindən Ağrı dağı yaxınlıqlarında qaldırılmışdır.[153] Türkiyə Silahlı Qüvvələri üsyanı bir ay sonra basdırmışdır. Növbəti ilin sentyabr ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri əraziyə yenidən hücum etmiş, yerli əşirətlərin qaldırdıqları ikinci üsyanı basdırmışdır.[154] Bundan sonra Ağrıda yaranan böhran daha da dərinləşmişdir. 1927-ci ilin sentyabr ayında[155] Birləşmiş Krallığın dəstəyi ilə[156] İhsan Nuri tərəfindən[157] Ağrı Respublikası qurulmuşdur.[158] 1930-cu ilin iyul ayında Saleh Omurtak öndərliyi türk qoşunları təxminən 15.000 kürdü öldürərək qətliam törədir.[159][160] Bu böhranı sona çatdırmaq istəyən Türkiyə ordusu 1 iyulda Ağrı dağını mühasirəyə alır və 7 iyul 1930-cu ildə ümumi əməliyyata start verir. 25 iyulda sona çatan döyüşdə kürd liderlərin çoxusu ölür və ya həbs olunur, İhsan Nuri isə İrana qaçır. Həbs olunanlar daha sonra Adanada edam edilirlər.[161]

1943-cü ilin iyyun ayında Türkiyənin Van ilində 33 nəfər kürd heyvan qaçaqmalçılığı ilə təqsirkar bilinərək, Mustafa Muğlalı tərəfindən məhkəmə keçirilmədən edam edilir. Ölüm hökmü verilənlərdən sadəcə biri hadisə yerindən qaça bilir. Gerçəkləşən bu hadisələr Muğlalı hadisəsi kimi bilinir.[162]

1937–1938-ci illərdə kürd zazalar Dərsim vilayətində Türkiyə hökumətinə qarşı üsyan qaldırırlar. Üsyana ələvi kürd tayfa rəisi olan Seyid Rza öndərlik edirdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar 10.000–80.000 kürdün ölümünə səbəb olmuşdur.[163][164] Bu müddətdə dörd fərqli hərbi əməliyyat gerçəkləşdirilmişdir.

10 sentyabr 1937-ci ildə Seyid Rza Ərzincan ilindəki hökumət binasının önünə gəlir ki, sülh üçün danışıqlar aparsın, ancaq o, həbs olunur.[165] O, növbəti gün Elazığa göndərilir və noyabr ayında yoldaşları ilə birlikdə edam olunur.[166] Türkiyə Respublikasının Baş naziri Cəlal Bayar Dərsim üsyançılarına hücum etmək qərarına gəlir bə 2 yanvar 1938-ci ildə hərbi əməliyyata start verir.[167] Həmin ilin avqustunda, daha sonra sentyabrında yeni bir hərbi əməliyyat həyata keçirilir.[168] Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri üsyan boyunca olduqca fəal olmuşdular. Pilotlardan biri Kamal Atatürkün övladlığa götürdüyü qızı Səbihə Göyçən də var idi.[169] Nuri Dərsimi Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin 1938-ci ildə vilayəti zəhərli qazlar ilə bombardman etdiyi iddia etmişdir.[170]

Kobaninin mühasirəsini etiraz edən kürdlər. 29 sentyabr 2014-cü il. İstanbul.
HDP tərəfdarları seçki nəticələrini qeyd edərkən. 8 iyun 2015-ci il. İstanbul.

1970-ci illərdə Türkiyə Kürdüstanındakı seperatçı hərəkat kürd-türk münaqişəsinə çevrildi. Türkiyə Silahlı Qüvvələri 1984-cü ildən 1999-cu ilə qədər PKK terror təşkilatı ilə vuruşurdu. Türkiyə hökuməti 1984-cü ildə PKK ilə vuruşmaq üçün Keçici və Könüllü Kənd Qoruyucuları sistemini təsis etmişdir. Bu milis qurumu yerli kürdlərdən təşkil olunmuşdu və təqribən 58.000 üzvə sahib idi. Qurumun bəzi üzvləri Türkiyə Dövlətinə çox ləyaqətli idi. Bu isə kürd döyüşçülər arasında çaxnaşmaya səbəb olmuşdur.[171]

Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə PKK arasındakı döyüşlərə görə ölkənin cənub-şərqindəki şəhərətrafı ərazilər əhalisiz qalmış, kürd mülkiləri Diyarbəkir, VanŞırnak kimi şəhərlərə, Türkiyənin qərbinə və hətta Avropaya köçmüşdür. Bu köçün səbəbləri Türkiyə hökumətinin ərazidə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar və PKK təşkilatının kürd kəndlərinə etdikləri basqınlar idi.[172] Türkiyə hökuməti təxminən 3.000 kürd kəndini məhv etmiş, 378.000 nəfərin məcburi köçkün olmasına səbəb olmuşdur.[173]

2010-cu ildə PKK ilə hökumət qüvvələri vuruşmasından sonra İraq Kürdüstanında yerləşən bəzi yerlər Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən bombalanır.[174] Türkiyə Ali Seçki Şurası 2011-ci ildə PKK ilə bağlantıları olmaları haqqında istintaq aparılan kürd namizədləri yaxın vaxtlarda keçiriləcək ümumi seçkilərdən kənarlaşdırır.[175] Aprelin 19-u kürdlər qızğın etiraz aksiyalarına başlayırlar. Etiraz aksiyaları zamanı 3 nəfər ölür,[176] 2.500 nəfər həbs olunur.[177]

Türkiyə Respublikası Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan 28 dekabr 2012-ci ildə hökumətin həbs edilmiş seperatçı lider Abdullah Öcalan ilə danışıqlar apardığını açıqlamışdır.[178] 21 mart 2013-cü ildə Öcalanın xalqa yazdığı məktub Diyarbəkir şəhərində keçirilən Novruz bayramı zamanı həm kürd, həm də ki türk dilində oxunulur. Məktubda sülhə və silahlı mübarizəyə son vermək çağırışı var idi. PKK bəyan edir ki, təşkilat sülh danışıqları aparmağa razıdır. 25 aprel 2013-cü ildə PKK Türkiyədəki bütün qüvvələrini Şimali İraqa köçürəcəyini açıqlayır.[179]

2014-cü ilin oktyabr ayının 6-sından 7-sinə qədər Türkiyənin bir neçə şəhərində iğtişaşlar baş verir. Buna səbəb Türkiyə hökumətinin İŞİD qüvvələrində qaçan YPG döyüşçülərinə sərhədi keçməyə icazə verməməsi idi. Etirazçılara gözyaşardıcı qaz və su topları ilə cavab verilmişdi. Etiraz aksiyalarında 37 nəfər həlak olur.[180] Suruç terror aktından sonra Şəhid Yalçın əməliyyatı həyata keçirilir. Bundan sorna Türkiyə Silahlı Qüvvələri İraqdakı PKK bazalarını bombalamağa başlayır. Buna səbəb təşkilatın birtərəfli olaraq, atəşkəsi sona çatdırmaq qərarı, eləcə də Ceylanpınar qəsəbəsində iki polisin öldürülməsi idi.[181][182][183] Çox keçməmiş ölkədə münaqişə yaranır. Xeyli kürd biznesi kütlələr tərəfindən yağmalanır və məhv edilir.[184] Xalqların Demokratik Partiyasının baş qərargahı və onun qolları da hücumlara məruz qalır.[185] Bəzi kürd əhaliyə malik şəhər və kəndlərdə qətl hadisələri qeydə alınır.[186] Avropa Şurası Cizrə şəhərinin blokadasına görə öz narahatlılığını dilə gətirir.[187] 2017-ci ildən bəri kürd şəxsiyyətlərinin şərəfinə adlandırılmış küçə adları dəyişdirilir, kürd şəxsiyyətlərin şərəfinə ucaldırılmış heykəllər dağıdılır və kürd dilində yayım edən telekanallar bağlanılır.[188]

İran[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İran Kürdüstanı

Birinci Dünya müharibəsində Qacar hakimiyyətinin zəifliyi bəzi kürd tayfa rəislərinə bu xaotik vəziyyətdən istifadə etməyə həvəsləndirmişdi. Şikak tayfasının rəisi Simko 1918-ci ildən 1922-ci ilə qədər Urmiya gölünün qərbində öz rejimini təsis etmişdir. Həvrəman vilayətinin başçısı Cəfər sultan Mərivan ilə Hələbcə arasındakı ərazinin nəzarətini 1925-ci ilə qədər ələ keçirmişdir. 1922-ci ildə sonralar birinci Pəhləvi monarxı Rza xan kürd tayfa rəislərinə qarşı tədbirlər görməyə başlamışdır. Simko regionu 1922-ci ilin payızında regionu tərk etməli olmuş və səkkiz il gizli həyat yaşamalı olmuşdur. İran rejimi 1930-cu ildə onu təslim olmağa cəlb edəndə hökumət ona Üşnəviyyə yaxınlıqlarında tələ qurmuş və öldürmüşdür. Bundan sonra Rza şah kürdlərə qarşı qəddar, ancaq effektiv bir siyasət yürütmüşdür. Yüzlərlə kürd tayfa rəisi deportasiya olunmuşdur. Həmçinin, onların sahibləndiyi ərazilər hökumət tərəfindən müsadirə edilmişdir.[189]

İran daxilində Məhabad Cümhuriyyətinin xəritəsi (1945-46-cı illər).

Antihitler koalisiyası 1941-ci ilin sentyabr ayında İrana soxulanda İran Silahlı Qüvvələri çox keçməmiş dağıdılmışdır və onların silah-sursatı kürdlər tərəfindən ələ keçirilmişdir. Kürd tayfa rəislərinin oğulları bu şəraitdən istifadə etmiş və Tehran şəhərindəki sürgünlərindən qaçmışdır. Kürd tayfa rəisi olan Həmə Rəşid Sərdəşt, BanəMərivan şəhərlərini ələ keçirmişdir. O və onun qüvvələri 1944-cü ilin payızında İran qoşunları tərəfindən məğlub edilmişdir.[190]

İran İkinci Dünya müharibəsində öz neytrallığı bəyan etsə də, antihitler koalisiyası tərəfindən işğal olunmuşdu. Azərbaycan böhranı zamanı, SSRİ-nin dəstəyi ilə 1946-cı ildə Qazı Məhəmmədin öndərliyi altındakı Komeley Ciyanevey Kürd hərəkatı tərəfindən Məhabad şəhərində respublika təsis olunmuşdur. Bu kiçik ölkə Məhabad, Bükan, PiranşəhərÜşnəviyyə şəhərlərini əhatə etdiyindən ölkənin varlığını bütün İran kürdləri dəstəkləmirdi. Məhabad Cümhuriyyəti bir ildən az bir müddətdə mövcud olmuşdur. Sovet qüvvələrini bu zaman regiondan çəkilmiş və mərkəzi İran hökumətinin qüvvələrinin seperatçıları məğlub etməsinə icazə vermişdir.[191]

Kürd siyasi təşkilatlar şaha qarşı bir inqilabı böyük maraq ilə dəstəkləyirdilər. Bu inqilab 1979-cu ilin fevral ayında Ayətullah Xamneyini ölkənin başçısına çevirmişdir. Şah kürdlərin muxtariyyət əldə etmək və mərkəzi hökumətin onların daxili işlərinə daha az qarışmasına nail olmaq səylərinə qarşı çıxmışdır. Şah rejimi hakimiyyətdə olan farslardan bir qədər fərqli bir dilə və mədəniyyətə sahib kürdlərin xarici qüvvələr tərəfindən sui-istifadə olunacağına inanırdı. Bu böhran 1979-cu ildə kürdlərə yeni konstitusiyanın yazılmasından məsul olan "Mütəxəssislər şurası"nda yer vərilməməsindən sonra daha da dərinləşmişdi. Ayətullah Xamneyini Əbdül Rəhman Qasımlını bu şuranın birinci yığıncağına qoşulmasına imkan verməmişdir.[192] Pəhləvi sülaləsinin süquta uğramasından sonra İran Kürdüstanında milliyətçilik dalğası yayılmağa başlamış, hətta inqilab əleyhinə üsyanlar qaldırılmışdır. 1979-cu ilin əvvəllərində kürd fraksiyalar ilə İran inqilabi hökumətinin qüvvələri arasında hərbi münaqişə başlamışdır. Kürd silahlı dəstələri əsasən İran Kürdüstanının Demokratik Partiyası və solçu İran Kürdüstanı Komalə Partiyasından təşkil olunmuşdu.[193] 1979-cu ilin dekabr ayında səsləndirdiyi nitqdə Əli Xamenei etnik azlıqlar anlayışının İslam doktrinasına qarşı olduğunu vurğulamışdır. O həmçinin, "Müsəlman ölkələrinin birləşməsini görmək istəməyənlər"i etnik azlıqlar arasında milliyətçilik problemləri yaratmaq ilə günahkarlandırmışdır. Onun bu düşüncələri ruhani rəhbərlik tərəfindən dəstəklənmişdir.[194]

2 dekabr 1996-cı ildə görkəmli sünni ruhanisi Molla Məhəmməd Rabiyeyin ölümü şəhərində sünni kürdlər ilə hüquq-mühafizə qüvvələri arasında şiddətli döyüşlərə səbəb olmuşdur. Molla Rabiyey Kirmanşah şəhərindəki Əl-Şəfeyi məscidində imam idi. Mitinqlər daha üç gün davam etmiş və Kürdüstan ostanında yerləşən başqa şəhər və qəsəbələrə yayılmışdır.[195]

Kürdüstan ostanının xəritəsi.

1997-ci ildə keçirilən İran prezident seçkilərində sünni kürdlər də iştirak etmişdir. Həm mülki, həm də ki hərbi kürd müxalif qrupları kürdlərdən xahiş etmişdir ki, seçkilərə "laqeyd yanaşmasın"lar. Prezident Məhəmməd Hatəmi kürd mədəniyyətinin və tarixini tərifləmişdi. Kürdlərin bu vaxtlardakı tələbləri əsasən kürd dili və yüksək vəzifəli səlahiyyətliləri ilə bağlı idi. Hatəmi birinci prezidentlik dövründə Abdulla Ramazanzadəni Kürdüstan ostanının birinci kürd qubernatoru təyin etmişdir. O həmçinin, bir neçə sünni və şiə kürdü öz və ya kabinet üzvlərinin məsləhətçiləri kimi işə almışdır. Hatəmi ikinci prezidentlik dövründə kabinet üzvlüyünə iki dənə kürd əsilli şiə siyasətçini təyin etmişdir.[196] Altıncı parlamentə 18 kürd siyasətçi seçilmişdi. Kürdüstan və Kirmanşah ostanlarını təmsil edən 40 nəfərlik parlament fraksiyası təsis edilmişdir.[197]

1999-cu ilin fevral ayında kürd milliyətçilər Məhabad, SənəndəcUrmiya kimi bir neçə şəhərin küçələrinə çıxmış və İran hökuməti əleyhinə, Abdullah Öcalan lehinə mitinqlər keçirdilər. Bu, sərhədlərarası kürd hərəkatı olaraq dəyərləndirilmişdir.[198] Bu mitinqlər hökumət qüvvələri tərəfindən şiddətli şəkildə yatırılmışdır. İnsan hüquqları üzrə ixtisaslaşmış müxtəlif qruplara görə, ən azı 20 nəfər öldürülmüşdür.[199]

9 iyul 2005-ci ildə kürd müxalifətçi fəal Şirvan Qədiri[200] və daha iki kürd əsilli şəxs İran hüquq-mühafizə işçiləri tərəfindən Məhabad şəhərində qətlə yetirilmişdir. Növbəti altı həftə Məhabad, Piranşəhr, Sənəndəc, Sərdəşt, Üşnəviyyə, Banə, Saqqız kimi kürd əhaliyə sahib şəhər, qəsəbə və kəndlərdə iğtişaşlar və mitinqlər təşkil olunmuşdur.[201] Bu iğtişaşlarda onlarla insan öldürülmüş və yaralanmışdır, yüzlərlə insan isə həbs edilmişdir. 13 mart 2006-cı ildə İran insan hüquqları vəkili, Şirvan Qədirinin hüquqşünası Saleh Nikbəxt Qədirinin qatilinin bir hüquq-mühafizə işçisi olduğunu və onun qanunsuzcasına öldürüldüyünü açıqlamışdır. O həmçinin, qatil və qətl əmirini verən ilə yerli məhkəmə sisteminin əməkdaşlıq etdiyini qeyd etmişdir.[202]

İraq[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İraq Kürdüstanı
İraqdakı Birləşmiş Krallıq mandatına qarşı bir neçə üsyan qaldırmış tayfa başçısı Mahmud Bərzənci. İraq Kürdüstanı. 1919-cu il.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Birləşmiş KrallıqFransa Qərbi AsiyaSays–Piko sazişinə əsasən bölmüşdür.[203] Sevr müqaviləsiLozanna müqaviləsi onu əvəz etmiş, müasir bir Qərbi Asiya və Türkiyə Respublikası qurmuşdur.[140][141] Millətlər Liqası Fransaya SuriyaLivanda, Birləşmiş Krallığa isə Fələstinİraqda mandatlar bağışlamışdır.[204] Osmanlı imperiyasının Ərəbistan yarımadasındakı hissələri axırda, Səudiyyə ƏrəbistanıYəmən tərəfindən alınmışdı.

1 dekabr 1918-ci il tarixində Süleymaniyyə şəhərində keçirilən yığıncaqda ingilis polkovnik Arnold Uilson ilə kürd tayfa başçıları Birləşmiş Krallığa təklif verdilər, hansı ki, Birləşmiş Krallıq protektoratı olacaq birləşmiş və müstəqil bir kürd dövlətinin təsis edilməsi ilə bağlı idi.[205] 1919-cu ildən 1922-ci ilə qədər nüfuzlu kürd öndəri Şeyx Mahmud Bərzənci kürd hökuməti qurmuş və Böyük Britaniya hakimiyyətinə qarşı iki dənə üsyan qaldırmışdır. Birinci üsyan 22 may 1919-cu il tarixində Süleymaniyyə şəhərində iki ingilis səlahiyyətlisinin həbs edilməsi ilə başlamış, daha sonra isə MosulƏrbil şəhərlərinə qədər yayılmışdır, ancaq bir müddət sonra yatırılmışdır.[206]

Kürd silahlı dəstələrinin məğlubiyyətindən sonra Mahmud Bərzənci Hindistana sürgün edilmişdir.[207] 1920-ci ilin iyul ayında 62 tayfa başçısı Kürdüstanın müstəqilliyini tələb edirlər. 1922-ci ildə Birləşmiş Krallıq MosulKərkük şəhərlərinə iddia irəli sürən Türkiyəyə qarşı bufer olması ümidilə Şeyx Mahmuda səlahiyyət verir. Buna baxmayaraq, ingilislərə itaət etməyən Şeyx Mahmud 1922-ci ildə Kürdüstan krallığının müstəqilliyini və özünün bu dövlətin kralı olduğunu bəyan edir.[208] İki il davam edən böhranda ingilislər kürdləri özlərindən asılı vəziyyətə sala bilirlər.[209] Buna baxmayaraq, İraqın 1930-cü ildə Millətlər Liqasına qəbul edilməsi bəyan edildikdən sonra Şeyx Mahmud üçüncü bir üsyan qaldırmış, ancaq Birləşmiş Krallığın quru və hava qüvvələri onu yenə məğlub etmişdir.[210][211]

İraq ordusunun istifadə etdiyi haubitsa. Ərbil yaxınlığı, İraq. 1932-ci il.

1927-ci ildə Barzani tayfası İraq kürdlərinin hüquqlarının ən böyük dəstəkçilərindən biri olmuşdu. 1929-cu ildə Barzani İraqın şimalında kürd vilayətinin təsis olunmasını tələb etmişdir. Bu tələblər ilə ruhlanmış kürdlər 1931-ci ildə Millətlər Liqasına müraciət etdilər ki, müstəqil bir kürd hökuməti yaradılsın. Həmin ilin axırlarında Əhməd Barzani İraqa qarşı üsyan qaldırmış, bir neçə ay sonra məğlub edilsə də, başlatdığı hərəkat kürdlərin müstəqillik uğrundakı növbəti dövrlərdəki mübarizələrində böyük rol oynamışdır. İkinci Dünya müharibəsi zamanı İraq hakimiyyətində boşluqlar yaranmış, Mustafa Barzani öndərliyindəki kürd tayfaları bundan istifadə edərək üsyan qaldırmışdılar. Onlar İraq Kürdüstanını 1945-ci ilə qədər idarə etsələr də, iraqlılar kürdləri yenidən özlərindən asılı vəziyyətə sala bilmişdilər. Mustafa Barzani İrana sürgün edilir və 1946-cı ildə Məhabad Cümhuriyyətinin süquta uğramasından sonra SSRİ-yə köçür.[212][213]

1958-ci ildə Əbdülkərim Qasımın gerçəkləşdirdiyi hərbi çevrilişdən sonra Mustafa Barzani İraqa dəvət edilir və o, yerli xalq tərəfindən çox yaxşı qarşılanır. Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmanın bir parçası olaraq, Qasım kürdlərə regional muxtariyyət vəd edir, qarşılığında Barzaninin siyasi dəstəyini istəyir. Buna əlavə olaraq, Barzani 1959–1960-cı illər Kürdüstan Demokratik Partiyasının (KDP) sədri olur.[214] Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmadan iki il keçməsinə baxmayaraq, Qasım öz vədlərini gerçəkləşdirmirdi. Buna görə də KDP regional muxtariyyət uğrunda təşviqat aparır.[215] Bundan sonra gerçəkləşən hadisələr Birinci İraq–Kürdüstan müharibəsi adlanır ki, bu, 1970-ci ilə qədər davam etmişdir.[216] Üsyan 1960-cı illərdə qızğın, uzun bir müharibəyə çevrilir. Müharibə 1970-ci ildə çıxılmaz vəziyyətdə idi, İraq qüvvələri kürd üsyanını yatıra bilmirdi.[217][218] Bu vaxta qədər 75.000–105.000 insan həlak olmuşdu.[219][220] İraq mərkəzi hökuməti ilə Kürdüstan regional hökuməti arasında aparılan danışıqlar 1970-ci ildə İraq–Kürdüstan muxtariyyət sazişinin imzalanması ilə nəticələnmişdir.[221]

ABŞ 1973-cü ildə İran şahı ilə gizli bir saziş imzalamışdır. Bu razılaşmaya görə, SAVAK təşkilatı MKİMossad ilə əməkdaşlıq edərək kürd üsyançıları Bağdada qarşı məxvi şəkildə maliyyələşdirəcəkdi.[222] 1974-cü ildə İraq hökuməti kürdlərə qarşı bir hücum əməliyyatı gerçəkləşdirir. İkinci İraq–Kürdüstan müharibəsi adlanan bu əməliyyatda İraq Silahlı Qüvvələri kürd üsyançıları ölkənin İran ilə olan sərhədə qədər qovur.[223] İraq hökuməti Tehrana məlumat verir ki, əgər İran kürdləri dəstəkləməkdən imtina etsə, İraq İranın digər tələblərini ödəməyə razıdır. Əlcəzair Prezidenti Huari Bumedyenin vasitəçiliyi ilə 1975-ci ildə İraq və İran müqavilə imzalamışdır,[224] hansı ki, kürdləri yardımsız vəziyyətə salır və Tehranın kürd hərəkatına verdiyi dəstəyi kəsir. Barzani tərəfkeşlərinin çoxusu ilə İrana qaçır. Digər üsyançılar kütləvi şəkildə təslim olurlar və üsyan bir neçə gün sonra tamamilə yatırılır.[225]

Hələbcə şəhərinə zəhərli qaz hücumuda həlak olanların qəbirləri.

Nəticədə, İraq hökuməti ölkənin şimal ərazilərindəki hakimiyyətini gücləndirir və İraq Kürdüstanındakı neft yataqlarına yaxın məntəqələrə, xüsusən də Kərkük şəhəriərəbləri köçürərək ərəbləşdirmə proqramına start verir.[226] İraqdakı BƏƏS hökuməti ölkənin şimalında yaşayan etnik azlıqları – kürdləri, yezidiləri, aysorları, şəbəkları, türkmanları və ermənilər]]i məcburi köçkünə çevirdi və mədəni baxımdan ərəbləşdirdi. Səddam Hüseyn öndərliyindəki BƏƏS partiyası 1970-ci illərin ortalarından etnik azlıqları sürgün etmişdir.[227] Kürdlərə qarşı aparılan repressiya hökumət ilə kürd partizan döyüşçüləri arasındakı münaqişəni daha da qızışdırdı. Proqram 1970-ci illərin axırlarında kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır. 1978–1979-cu illərdə 600-ə yaxın kürd kəndi yandırılmış, təqribən 200.000 kürd məcburi köçkün olmuşdur.[228] 1960-cı illərdən 2000-ci illərə qədər aparılan bu müstəmləkəçi siyasətin məqsədi Şimali İraqın demoqrafiyasında ərəb dominantlığı əldə etmək idi. BƏƏS partiyasının bu siyasətinə bəzən "daxili müstəmləkəçilik" də deyilir.[229][230]

İraq hökuməti İran–İraq müharibəsi zamanı yenə antikürd siyasət yürütmüşdür. Buna görə də ölkədə de-fakto vətəndaş müharibəsi gerçəkləşmişdir. İraq beynəlxalq cəmiyyət tərəfindən sərt şəkildə qınanmış, lakin kürdlərə qarşı kimyəvi silahlardan istifadə kimi repressiv, zalım əməllərinə görə heç vaxt ciddi şəkildə cəzalandırılmamışdır. Hələbcə şəhərinə zəhərli qaz hücumunda minlərlə insan həlak olmuşdur.[231] Əl-Ənfal əməliyyatı İraq kürdlərinin sistematik şəkildə soyqırıma uğramasından ibarət idi.[232][233] Layihənin birinci hissəsi 1982-ci ildə həyata keçirilmiş və 5.000–8.000 Barzani kürdünün oğurlanması ilə nəticələnmişdir.[234] Layihənin ikinci, daha ekstensiv və geniş hissəsi 29 mart 1987-ci ildən 13 aprel 1989-cu ilə qədər davam etmiş, Səddam HüseynƏli Həsən əl-Məcid öndərliyindəki İraq ordusunun kürdlərə qarşı soyqırım siyasəti yürütməsinə görə gerçəkləşmiş, insan hüquqları pozuntuları – kimvəyi silahlardan istifadə,[235] 2.000-ə yaxın kəndin məhv edilməsi və ən azı 50.000 kürd kəndlisinin öldürülməsi ilə səciyyələndirilirdi. Əlavə olaraq, 70.000 nəfərin yaşadığı Qalat-Dizə şəhəri tamamilə məhv edilmişdir. Əməliyyat zamanı Kərkük şəhəri ərəbləşdirilmiş, zəngin neft yataqlarına malik şəhərdə yaşayan kürdlər oradan qovulmuşdur.[236]

İraq Kürdüstanı 1991-ci və 1998-ci ildə

1970-ci ildə vilayətə muxtariyyət verilsə də İraq Kürdüstanının yerli əhalisi müəyyən bir demokratik azadlıq yaşaya bilməmişdir. Buna baxmayaraq, 1991-ci ildə Səddam Hüseynə qarşı qaldırılmış üsyan və Birinci Körfəz müharibəsinin nəticələnməsindən sonra vəziyyət dəyişməyə başladı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 688 nömrəli qətnaməsi 1.500.000 kürd qaçqını[237] ilə bağlı yaranmış beynəlxalq narahata görə, yerli əhaliyə sığınacaq yaratmışdır. ABŞ və koalisiya İraqın şimal və cənub hissələrində uçuşsuz zona yaratdı, ancaq bu, SüleymaniyyəKərkük kimi kürd əhaliyə malik şəhərlərə aid deyildi.[238] İraq və kürd qüvvələri arasında qanlı döyüşlər gerçəkləşir, hansı ki, 25.000–180.000 kürdüstanlının ölümü ilə nəticələnir.[239][240] Axırda, İraq hökuməti 1991-ci ilin oktyabr ayında İraq Kürdüstanının de-fakto müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərilməsinə icazə verildikdən sonra İraq qoşunları vilayətdən tamamilə çəkilmişdir.[241]

Eyni zamanda, İraq mərkəzi hökuməti vilayətə iqtisadi blokada tətbiq edərək onun neft və qida ehtiyatlarını azaldırdı.[242] 1992-ci ilin iyun ayında seçkilər keçirilir, ancaq nəticə qeyri-müəyyən olur, çünki assambleya iki əsas partiya – Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) ilə Kürdüstan Vətənpərvər İttifaqı (KVİ) və onların müttəfiqləri arasında demək olar ki, bərabər şəkildə bölünmüşdü. Aprel ayında İraq Kürdüstanının rəhbərləri Türkiyə ilə olan münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün PKK terror təşkilatının Türkiyəyə basqınlarını sona çatdırmaq qərarına gəlirlər. Buna cavab olaraq, PKK Türkiyə ilə İraq sərhədindəki ticarət yollarını kəsir.[243] Bu məsələni həll etmək üçün Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə Peşmərgə oktyabr ayında PKK terror təşkilatına qarşı birlikdə əməliyyat keçirir.[244] Bu dövrdə kürdlər ikili embarqoya məruz qalmışdılar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İraqa, Səddam Hüseyn isə İraq Kürdüstanına embarqo tətbiq edirdi. Kəskin iqtisadi çətinliklər iki dominant siyasi partiyalar arasındakı gərginliyi daha da dərinləşdirdi. KDP ilə KVİ ticarət yolları və resurslar üçün bir-birləri ilə yarışırdılar.[245] Bu iki partiya arasındakı münasibət 1993-cü ilin sentyabr ayında baş verən atışmalardan sonra təhlükəli şəkildə gərginləşdi.[246] Bu, İraq Kürdüstanında hakimiyyət uğrunda vətəndaş müharibəsinə səbəb olmuşdur, hansı ki, 1996-cı ilə qədər davam etmişdir.

Türkiyə Silahlı Qüvvələri 1990-cı illərdə İraq Kürdüstanında bir neçə sərhədlərarası hərbi əməliyyat keçirmişdir. Bu əməliyyatların məqsədi PKK terror təşkilatının ölkəyə keçirdiyi basqınları sona çatdırmaq idi.[247] 1992-ci ildə keçirilmiş əməliyyatdan sonra 1995-ci ilin mart ayında «Polad» əməliyyatına start verilmişdir, hansı ki, 64 türk əsgərinin və 555 kürd döyüşçüsünün ölümü ilə nəticələnmişdir.[248] 1997-ci ildə iki dənə əməliyyat həyata keçirilmişdir. May ayında həyata keçirilmiş «Çəkic» əməliyyatının uğursuzluğu sentyabr ayında isə «Şəfəq» əməliyyatına start verilməsinə səbəb olmuşdur.[249]

İraq Kürdüstanı 2003-cü ildə başlamış İraq müharibəsində əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. 2003-cü ilin yazında müxtəlif kürd silahlı dəstələri birlikdə İraq hökumətinə qarşı vuruşmağa başlayırlar. Peşmərgə adlı kürd hərbi qüvvələri İraq hökumətinin devirilməsindən böyük rol oynamışdılar,[250] lakin kürdlər o vaxtan bəri Bağdada qoşun yürütmək istəmirlər, onun yerinə İraqın əksəriyyətində yayılmış sektant münaqişədən uzaq durmağı seçmişdilər.[251]

İŞİD-in start verdiyi 2014-cü il Şimali İraq əməliyyatından əvvəl İraqdakı mübahisəli ərazilərin xəritəsi.
     Mübahisəli və Kürdüstan Regional Hökuməti nəzarətində.     Mübahisəli və mərkəzi İraq hökuməti nəzarətində.

İraq Kürdüstanı ilə mərkəzi İraq hökuməti arasında gərginlik 2011-ci ildə yenidən alovlandı. Bu səfər baş verən gərginliyin səbəbləri hakimiyyətin bölüşdürülməsi, neft istehsalatı və idarə edilən ərazi idi. 2012-ci ilin aprel ayında İraq Kürdüstanının prezidenti Məsud Barzani tələblərinin qəbul edilmədiyi halda vilayətin sentyabr ayına qədər öz müstəqilliyini bəyan edəcəyini bildirmişdir.[252] Buna baxmayaraq, İraq hökuməti 2012-ci ilin sentyabr ayında Kürdüstan Regional Hökumətindən Peşmərgənin idarəsini tələb etdi. İraq Silahlı Qüvvələrinin həm Bağdad, həm də ki Kürdüstan Regional Hökumətinin yurisdiksiya iddia etdiyi ərazilərdə Diclə Əməliyyat Komandanlığının təsis etməsindən sonra münasibətlər daha da gərginləşdi. Noyabr ayının 16-da İraq qoşunları ilə Peşmərgə qüvvələri arasında atışma baş verir və bir nəfər həlak olur.[253]

İraq Kürdüstanı 2014-cü ildən bəri federal İraq hökuməti ilə Bağdad hökumətinin vilayətin ərazi idarəsi, neft ixracatı və büdcədən istifadəsinə nəzarət edə bilməməsi haqqında mübahisələr yaranmışdır. İraqda sektant böhranın gerçəkləşməsi, o cümlədən İraqın süquta uğraması gündəmə gəldikcə, İraq kürdləri müstəqillik mövzusunu səsləndirməyə başlamışdılar. İŞİD tərəfindən həyata keçirilmiş Şimali İraq əməliyyatında İraq Kürdüstanı Kərkük şəhərinin, eləcə də Şimali İraqda yerləşən digər mübahisəli ərazilərin nəzarətini ələ ala bilmişdir. 1 iyul 2014-cü il tarixində Məsud Barzani bəyan etmişdir ki, "İraq kürdləri bir neçə ay sonra müstəqillik referendumu keçirəcək".[254] Əvvəllər müstəqil bir İraq Kürdüstanına qarşı çıxan Türkiyə müstəqil bir kürd dövlətini tanıyacağını vurğulamışdır.[255] 11 iyul 2014-cü ildə Kürdüstan Regional Hökuməti Kərkük neft yatağını ələ keçirir. Buna cavab olaraq, Bağdad bildirmişdir ki, əgər neft yataqları İraq hökumətinin nəzarətinə geri qaytarılmasa, İraq Kürdüstanı "ağır nəticələr" ilə üzləşəcək.[256]

2016-cı ilin fevral ayında İraq Kürdüstanının prezidenti Məsud Barzani demişdir ki, "Kürdüstan xalqının öz gələcəklərini bir referendum vasitəsilə qərarlaşdırmaq vaxtı gəlib". O, bunu deyərək müstəqillik referendumunu dəstəkəmiş, Şotlandiya, KataloniyaKvebek kimi yerlərdəki refendumlara istinad etmişdir.[257] Martın 13-də Barzani rəsmi şəkildə elan etmişdir ki, İraq Kürdüstanı 2017-ci ilin oktyabr ayından əvvəl bir müstəqillik referendumu keçirəcək.[258] Referendum 25 sentyabr 2017-ci ildə keçirilmişdir.[259]

Suriya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Rojava

Rojavanın əhalisi XX əsrin əvvəllərində çox dəyişmişdir. Erməniləraysorlar Osmanlı səlahiyyətliləri ilə kürd qüvvələri, habelə çərkəzçeçen tayfaları tərəfindən əraziyə köçürülmüşdür.[260][261] Kürdlər aysorlara çoxlu vəhşiliklər etmiş, aysorların əvvəllər yaşadığı ərazilərə köçmüşdülər.[262] 1914–1920-ci illərdə çərkəzlər, çeçenlər və kürdlər aysorlara qırğınlar törədir, ərəblər isə qaçan aysorlara hücum edirdi.[263][264][261][265][266]

Rojavadakı kürd-xristian koalisiyanın rəhbərlərindən biri olan Haco ağa.

Antanta dövlətlərinin Birinci Dünya müharibəsindən qalib çıxmalarından və Osmanlı imperiyasının məğlubiyyətindən sonra 1920-ci ildə Sevr sülh müqaviləsi imzalanmışdır. Sülh müqaviləsi Osmanlı Kürdüstanının yeni Türkiyə Respublikasında muxtariyyət əldə etməsini nəzərdə tuturdu.[140] Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində Mustafa Kamal Atatürk öndərliyindəki qüvvələrin qalib gəlməsi 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsinin imzalanmasına gətirib çıxarır. Bu müqavilə heç bir Kürdüstan dövlətindən bəhs etmirdi.[141] Müqaviləyə əsasən, Osmanlı Kürdüstanı Türkiyə Respublikası, Fransa müstəmləkəsi olan Suriya və Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olan İraq arasında bölüşdürülmüşdür.[267]

Kürdlər Suriyada Fransa mandatı dövründə diqqətəlayiq hüquqlar əldə etmişdilər, çünki Fransa rejimi parçala və idarə et strategiyasından istifadə edərək etnik azlıqlara muxtariyyət verirdi və hərbi xidmətə çağırdıqları əsasən kürdlər, ələvilərdruzlardan ibarət idi.[268] 1931-ci ilin dekabr ayından 1932-ci ilin yanvar ayına qədər yeni Suriya konstitusiyası əsasında seçkilər keçirilmişdir.[269] Seçilmiş deputatlar arasında Suriya kürd milliyətçi Xoybun partiyasının üç üzvü – Xəlil bəy ibn-İbrahim paşa, Mustafa bəy ibn-Şahin və Həsən Auni var idi.[270]

Kürdlərin Suriyaya immiqrasiyası 1926-cı ildə Türkiyə hökumətinə qarşı qaldırılan Şeyx Səid üsyanının uğursuzluğundan sonra başlamışdır.[271] Fransa mandatı səlahiyyətliləri onlara vətəndaşlıq vermişdir.[272][261] Birinci Dünya müharibəsi zamanı kürdlər Hakkarinin şimalındakı kəndlərə hücum etmiş, xeyli aysor və ermənini öldürmüşdür.[273]

1930-cu illərin ortalarında kürdlər və xristianlar arasında muxtariyyətçi hərəkat yaranmışdı. Hərəkatın kürd öndərləri Haco ağa, Qədir bəy və Xəlil bəy İbrahim paşa idi. Haco ağa Həvərkan tayfa konfederasiyasının başçısı idi və Xoybun partiyasının öndərlərindən biri idi. O, özünü kürdlərin nümayəndəsi kimi tanıdırdı və xristianlar ilə birlikdə koalisiya qurmuşdu. Xristianların öndəri Suriya Katolik Kilsəsinin patriarxı İqnati Qavriil I Tappuni və Erməni Katolik Kilsəsinin Əl-Qamışlı rəhbəri Mişel Dom idi. Kürd-xristian koalisiyası fransız qüvvələrinin Suriya müstəqillik əldə etdiyi təqdirdə vilayətdən çəkilməklərini istəyirdi. Onlar qorxurdular ki, milliyətçi Dəməşq hökuməti etnik azlıqlardan olan səlahiyyətliləri müsəlman ərəblər ilə əvəz edəcəklər. Fransa rejimi bu hərəkatın tələblərini rədd etmiş, hətta Ələvi DövlətiCəbəl əl-Druz Dövlətini Suriya Respublikasına qatmışdır.[274] 1936-cı ildə Fransa qüvvələri Amuda şəhərini bombalayır. 13 avqust 1937-ci ildə 500 kürd əhalisinin əksəriyyəti xristian[275] aysorlardan[276] ibarət qəsəbəyə hücum edir və onu məhv edir. Şəhərin xristian əhalisi[a] QamışlıHəsəkə şəhərlərinə qaçır.[277]

Suriyanın etnik və dini xəritəsi. Kürdlərin yaşadığı ərazilər çəhrayı rəngdə verilib. 1976-cı il.

Osman Sabri və Həmzə Divəran, eləcə də digər kürd siyasətçilər 1957-ci ildə Suriya Kürdüstan Demokratik Partiyasını (SKDP) təsis etmişdilər.[278] SKDP-nin hədəfləri kürd mədəni hüquqlarının, iqtisadi tərəqqi və demokratik dəyişikliklərin təbliğatı idi. Ölkəni kürd mədəni hüquqlarının tanınmasına çağıran partiya Birləşmiş Ərəb Respublikasının təzyiqlərinə məruz qalır. Bu dövrdə kürd dilində kitablara sahib olmaq və kürd dilində mahnı oxumaq, hətta kürd xalq musiqilərini ifa etmək polis nəzarətinə alınmaq üçün yetərli səbəb idi. SKDP Suriya hökuməti tərəfindən heç vaxt qanuni şəkildə tanınmamışdır və bu günə kimi yeraltı fəaliyyət göstərir. 1960-cı ildə partiya repressiyaya uğramış, onun liderlərindən bir neçəsi seperatçılıq ilə təqsirkar bilinərək həbs edilmişdir. Suriyanın 1961-ci ildə Misir ilə siyasi birlik qurmaq cəhdi uğursuz olan zaman[279] ölkə Suriya Ərəb Respublikası elan edilmişdir.[280]

BƏƏS partiyası Suriyaya gəldikdən sonra rejim yerli kürdlərə və aysorlara repressiya tətbiq etmişdir. Suriyanın 1970-ci illərdəki daxili siyasəti ərəblərin əhalisi əsasən kürdlərdən təşkil olunmuş ərazilərə yerləşmələrinə gətirib çıxarmışdı.[281] Suriya hökuməti 1965-ci ildə Türkiyə ilə olan sərhəd boyunca Ərəb kəmərini[b] qurmaq qərarına gəlir. Kəmərin qalınlığı 10–15 kilometr idi[282] və Türkiyə ilə olan sərhəd boyunca, İraq ilə olan sərhəddən Rəsulayn şəhərinə qədər uzanırdı. Ərəb kəməri layihəsinin həyata keçirilməsinə 1973-cü ildə start verilmişdi. Bu vaxt bədəvi ərəblər kürd əhaliyə malik ərazilərə köçürülmüşdür. Ərazinin toponimləri ərəbləşdirilmişdir. Orijinal layihəyə görə, təqribən 140.000 kürd ölkənin cənubundakı səhraya deportasiya edilməli idi. Kürd kəndçilərin öz torpaqlarından məhrum edilməsi qərarının qəbul edilməsinə baxmayaraq, onlar evlərini başqalarına vermək oradan başqa yerə köçməyə qarşı çıxdılar. Bu kürd kəndçilər əcnəbi təyin edilmişdilər. Buna görə də onların mülklərə sahib olmasına, ev bərpa etmələrinə və ya yeni bir ev tikmələrinə icazə verilmirdi.[281] Hafiz əl-Əsəd 1976-cı ildə ərəbləşdirmə siyasətini sona çatdırmışdır.[282]

1986-cı ilin mart ayında kürd milli geyimləri geyinmiş bir neçə min kürd Dəməşq şəhərində Novruz bayramını qeyd etməyə başlayır. Şəhərin hüquq-mühafizə qüvvələri onlara xəbərdarlıq verir ki, bu geyimlər qadağan olunub. Hüquq-mühafizə qüvvələri bu xəbərdarlığa məhəl qoymayan kürdlərə atəş açır və bir kürdü qətlə yetirir. Onun əl-Qamışlı şəhərində keçirilən dəfn mərasimində 40.000 kürd iştirak edir. Eyni zamanda, Afrin şəhərində keçirilən Novruz bayramında üç kürd qətlə yetirilir.[283]

Kürdlər, aysorlar və ərəblər birlikdə Suriya hökumətinə qarşı etiraz aksiyası keçirirlər. Əl-Qamışlı. 6 yanvar 2012-ci il.

Tunis inqilabıMisir inqilabından sonra 4 fevral 2011-ci il tarixində "Feysbuk" sosial şəbəkəsi vasitəsilə siyasi fəallar tərəfindən Suriyada "Qəzəb günü" elan edilir. Etiraz aksiyalarında o qədər də çox adam insan iştirak etməmişdi, ancaq etirazçılar arasında kürdlər də var idi.[284] 7 oktyabr 2011-ci ildə kürd siyasi lider Məşəl Təmo öz mənzilində hökumət agentləri olduqları düşünülən maskalı şəxslər tərəfindən güllələnir. Təmonun Əl-Qamışlı şəhərində dəfn mərasimi zamanı hüquq-mühafizə qüvvələri 50.000 nəfərdən çox insandan təşkil olunmuş kütləyə atəş açır və 5 nəfəri qətlə yetirir.[285] Təmonun oğlu Fares Təmo demişdir: "Mənim atamın sui-qəsdə uğraması rejimin tabutundakı vint idi. Onlar mənim atamı öldürərək çox böyük bir səhv etdilər".[286] O gündən sonra kürd etirazçılar Suriyadakı böhranda yaxından iştirak etməyə başlayırlar.[287] 2012-ci ilin iyun ayında ölkənin ən böyük müxalif qrupu olan Suriya Milli Şurası milliyətcə kürd olan Əbdülbəsit Seydanı öz sədrləri bəyan edirlər.[288]

Suriyanın kürd əhaliyə malik ərazilərdə gerçəkləşən etiraz aksiyaları Kürd Demokratik Birlik Partiyası (DBP və ya PYD) ilə Kürd Milli Şurası (KNC) 12 iyul 2012-ci il tarixində Kürd Ali Komitəsini yaradan əməkdaşlıq müqaviləsi imzalayanda silahlı münaqişəyə çevrilir.[289][290][291] Kürd Ali Komitəsinin administrasiyası altında ikən Xalq Qoruma Dəstələri (XQD və ya YPG) yaradılmışdır ki, Suriyanın kürd əhaliyə malik əraziləri idarə edilsin. 19 iyulda YPG Kobani şəhərini, növbəti gün isə AmudaAfrin şəhərlərini zəbt edir.[292] KNC və PYD zəbt edilmiş şəhərləri idarə etmək üçün daha sonra birgə rəhbərlik şurası yaradır. Xalq Qoruma Dəstələri 24 iyulda Suriyanın kürd əhaliyə malik şəhərləri olan Əl-Məlikiyyə, Rəsulayn, Əl-DarbəsiyyəƏl-Müəbbadəni ələ keçirir. Bu zaman hökumətin idarə etdiyi əsas kürd şəhərləri sadəcə Əl-HəsəkəƏl-Qamışlı idi.[293][294] Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə Azad Suriya Ordusu 2018-ci ilin əvvəllərində Zeytun budağı əməliyyatına start verir və Afrini ələ keçirir.[295] Bu əməliyyat nəticəsində 150.000 ilə 200.000 arası insan məcburi köçkün olur.[296]


Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Kürdlər

Kürdlər bir xalq olaraq, Hind-Avropa qrupuna aiddirlər. Onlar İran əsilli olan kürd dilində danışırlar və Kürdüstan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirlər, ancaq vilayətdə çoxlu etnik qruplar yaşayır. Anadolu türkləri, aysorlar,[297] Azərbaycan türkləri,[298] çeçenlər,[299][300] ermənilər,[301] ərəblər, İraq türkmanları, osetinlər,[302] yezidiləryəhudilər[303] bunlardandır. Əhalinin əksəriyyəti sünni müsəlmandır, lakin vilayətdə ələvilik, Əhl-i Haqq, yezidilik, xristianlıq[304] kimi başqa inancların sahibləri də yaşayır. Kürdüstanın tarixi bir iudaist icması olmuşdur, ancaq onların əksəriyyəti İsrailə köçmüdür.[305]

Xalqlarına görə Kürdüstan əhalisi[306] (1995) %
Kürd[c] 85.9%
Türk 5.3%
Ərəb 3.6%
Azərbaycanlı 3.1%
Fars 2.9%
Aysor 2.2%
Erməni 1.5%
Türkman 1.4%
Digərləri 4.1%

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Rəvanduz kanyonunun görüntüsü. Rəvanduz, İraq Kürdüstanı.

"Britannika Ensiklopediyası" kitabına görə, Kürdüstan vilayəti 190,000 square kilometre (19,000,000 ha) ərazini əhatə edir. Vilayətin əsas şəhərləri Türkiyənin Diyarbəkir, Bitlis və Van, İraqın Ərbil və Süleymaniyyə, habelə İranın Kirmanşah, Sənəndəc, İlam və Mahabad şəhərləridir.[4] «İslam Ensiklopediyası» kitabına görə, Türkiyə Kürdüstanı 190,000 square kilometre (19,000,000 ha), İran Kürdüstanı 125,000 square kilometre (12,500,000 ha), İraq Kürdüstanı 65,000 square kilometre (6,500,000 ha) və Rojava (Suriya) 12,000 square kilometre (1,200,000 ha), ümumilikdə isə 392,000 square kilometre (39,200,000 ha) ərazini əhatə edir.[307]

İraq Kürdüstanı altı mühafəzəyə bölünür, onların üçü, eləcə də digərlərinin bəzi hissələri Kürdüstan Regional Hökuməti tərəfindən idarə edilir.[308] İran Kürdüstanı Kürdüstan ostanını, eləcə də Qərbi Azərbaycan, Kirmanşahİlam ostanlarının bəzi hissələrini əhatə edir.[309][310] Suriya Kürdüstanı və ya Rojava Suriya Ərəb Respublikasının şimali ərazilərini – Raqqa, Hələb mühafəzələrini, eləcə də Əl-Həsəkə mühafəzəsini əhatə edir. Rojavanın əsas şəhərləri QamışlıƏl-Həsəkədir.[311][312] Türkiyə Kürdüstanı Şərqi Anadolu Regionunun böyük bir qismini və Cənub-şərqi Anadolu regionunu əhatə edir. Ərazi 6.000.000–8.000.000 kürdə ev sahibliyi edir. Türkiyə Kürdüstanının ən böyük şəhərləri Diyarbəkir, ŞanlıurfaVandır.[313]

İqlim[redaktə | əsas redaktə]

Vilayətin əksər hissəsi kontinental iqlimi ilə seçilir. Yəni ki, yayları isti, qışları isə soyuq olur. Buna baxmayaraq, vilayətin ərazisinin çox hissəsi münbit, məhsuldardır və tarixən taxıl, o cümlədən mal-qara ixrac etmişdir. Vilayətə düşən yağıntı düzənliklərdə illik 200–400 mm, dağ silsilələri arasında yerləşən yüksək yaylalarda isə 700–3.000 mm arası dəyişir.[314] İran ilə Türkiyə arasındakı dağlıq zona nəm yazlar, quraq yaylar, yağışlı və bəzən qarlı qışlar yaşayır, vilayətin cənub qismi isə getdikcə yarımsəhra və səhra zonalarına keçir.[315]

Flora və fauna[redaktə | əsas redaktə]

Vilayətə endemik olan qızlarquşukərtənkələyəbənzər ilan.

Kürdüstan dünyanın ən dağlıq regionlarından biridir və soyuq iqlimi mülayim meşələrə ev sahibliyi etmək üçün yetərli illik yağıntıya malikdir. 160,000 square kilometre (16,000,000 ha) əraziyə sahib dağ silsilələrinə yaxın yerlərdə otlaqlar və meşəli vadilər var. Şəhərətrafı ərazilərdə əsasən palıd, iynəyarpaq, çinar, söyüd, qovaqzeytun ağacları olur.[314]

Vilayətin dağlıq zonanın şimalındakı ərazisində çəmənliklər var ki, bu çəmənliklərdə Abies cilicica, Fagus sylvatica, Quercus calliprinos, fars palıdı, Quercus infectoria, Quercus ithaburensis, Quercus macranthera, Cupressus sempervirens, Platanus orientalis, Pinus brutia, Juniperus foetidissima, Juniperus excelsa, Juniperus oxycedrus, Prunus cerasus, Salix alba, adi göyrüş, Paliurus spina-christi, Olea europaea, Ficus carica, Populus euphratica, Populus nigra, Crataegus monogyna, Crataegus azarolus, alça ağacları, itburnu, Cercis siliquastrum, əsl püstələr, armudSorbus graeca kimi yabanı ağaclar olur.[316] Vilayətin cənubunda yerləşən səhra ərazi əsasən çöllüklərdən ibarətdir və palma, yulğun, xurma, göyrüş, qırtıc, Artemisia herba-albapəncər kimi kserik bitkilərə ev sahibliyi edir.[317]

Vilayətdə tapılan heyvanlara Cənubi Qafqaz ayısı, çöldonuzu, adi canavar, adi çaqqal, Hindistan tirəndazı, qırmızı tülkü, ceyran, çay samuru, zolaqlı kaftar, İran lanı, uzunqulaqlı kirpi, qulan, manqarFərat yumşaqbədənli tısbağası aiddir.[318] Vilayətdə tapılan quşlara boz qarğa, adi sığırçın, adi sağsağan, birəbitdən, dağ antı, boz milçəktutan, Kap göyərçini, ütəlgi qızılquş, ağbaş kərkəs, kiçik təqibçi, çəmən haçaquyruğu və başqaları aiddir.[319]

Oroqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Dağlar Kürdüstan cəmiyyəti üçün böyük bir coğrafi və mədəni rol oynayır. Kürdlər dağları müqəddəs hesab edirlər. Kürdüstan vilayətində yerləşən dağlara Cudi, Ağrı,[d] Zaqros, Kandil, Sincar, Əbdüləziz, Kürddağ, Cəbəl əl-Əkrad, Şaho, Qabar, HəmrinNisir aiddir.[320]

Okeanoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Kürdüstan zəngin su ehtiyatlarına malik bir vilayətdir, xüsusilə də nəzərə alanda ki, Orta Şərq kimi bir regionda yerləşir. Əhatə etdiyi ölkələrin su rezervləri Kürdüstana əsaslanır. Buna görə də vilayətin su ehtiyatları regiondakı siyasi sabitliyi qorumaq üçün zəruridir.[321][322]

Kürdüstan vilayətinin ağır yağış və qarı ilə səciyyələndirilən yayla və dağları Yaxın və Orta Şərq üçün su rolunu oynayır. Vilayət həmçinin, FəratDəclə kimi əhəmiyyətli çayların, o cümlədən Kiçik Xabur, Xabur, Tərtər, Ceyhan, Araz, Kür, Səfidrud, KərxəHəzil kimi kiçik çayların mənbəyini formalaşdırır. Bu çaylar həm su mənbəyi, həm də ki enerji istehsalı vasitəsi kimi istifadə edilir. İraqSuriya bu çaylar və onların qollarının çoxlarını su bəndləri ilə örtmüşdür. Bundan başqa, Türkiyə də geniş su bəndləri sistemi üzərində işləyir.[323]

Kürdüstan vilayəti İrandakı Urmiya gölünün qərb sahillərinə qədər uzanır. Əlavə olaraq, vilayətdə Van, ZərivarDukan gölləri var.[323]

Təbii ehtiyatlar[redaktə | əsas redaktə]

Kürdüstan üçün tipik olan bir kənd. Həvrəman vilayəti, Kürdüstan ostanı, İran.

Təxmin edilir ki, İraq Kürdüstanının Kürdüstan Regional Hökumətinin idarə etdiyi hissəsində 45.000.000 barrel (7.2×109 m3) neft var ki, bu da onu dünyanın ən böyük altında rezervi edir. Bu ehtiyatların çıxarılma prosesinə 2007-ci ildə start verilmişdir.[324]

Əl-Həsəkə mühafəzəsi ev sahibliyi etdiyi neft ehtiyatları, eləcə də kənd təsərrüfatı üçün xeyirli torpaqlarına görə coğrafi-siyasi əhəmiyyətə malikdir.[325]

2007-ci ilin iyul ayında Kürdüstan Regional Hökuməti xarici şirkətlərdən 40 yeni neft yatağına yatırım etməsini xahiş etmişdir. Hökumətin arzusu regional neft istehsalını növbəti 5 ildə artırmaq, gündəlik 1.000.000 barrelə (160.000 m3) çatdırmaq idi.[326] İraq Kürdüstanında fəaliyyət göstərən şirkətlərə "ExxonMobil", "Total", "Chevron", "Talisman Energy", "Genel Energy", "Hunt Oil", "Gulf Keystone Petroleum" və "Marathon Oil" aiddir.[327]

2011-ci ilin noyabr ayında "ExxonMobil" İraqın mərkəzi hökumətinin səlahiyyətlilərini şirkətə İraq Kürdüstanında yerləşən altı sahə üzrə tədqiqat hüquqlarını verən nefttəbii qaz ilə bağlı müqaviləni imzalamağa çağırmışdır. Bu əraziyə mübahisəli ərazi olan Kərkük də daxil idi.[328][329] Bu hərəkət İraq hökumətini məcbur etdi ki, "ExxonMobil" ilə olan və cənub ərazilərini əhatə edən müqavilənin ləğv etmək ilə hədə-qorxu gəlsin.[330] "ExxonMobil" buna cavab olaraq bildirmişdir ki, əraziyə daxil olan Qərbi Kurna layihəsini tərk edəcək.[331] 2019-cu ilin iyun ayında gündəlik 440.000 barrel neft çıxaran Qərbi Kurna neft yatağının fəaliyyətini dayandırmışdır.[332]

Vilayətdə yerləşən və bir qədər çox olan digər mineral ehtiyatlara kömür, mis, qızıl, dəmir, əhəngdaşı, mərmərsink aiddir. Dünyanın ən böyük kükürd yatağı Ərbil şəhərinin cənub-qərbində yerləşir.[333]

2012-ci ilin iyul ayında Türkiyə ilə Kürdüstan Regional Hökuməti müqavilə bağlamışdır. Bu müqaviləyə görə, Türkiyə xam neft qarşılığında İraq Kürdüstanını emal olunmuş neft məhsulları ilə təmin edəcək.[334]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Qeydlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Təxminən 300 ailədən ibarət.
  2. Ərəb dilində – ərəb. حزام عربي‎‎, translit. Hizam Ərəbiun
  3. Zazalar daxil olmaqla.
  4. Digər adları Masis, Ararat, Kuh-i Nuh və Cəbəl ül-Harisdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Allsopp, Harriet (2016). The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East. I.B. Taurisl. ISBN 0857726447. (#parameter_ignored)
  2. "Kurdistan". Dictionary.com (ingilis). September 15, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  3. "Kürdüstan". Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası [Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы]: 10 cilddə. VI cild. Б.: АСЕ-нын баш редаксијасы. Ҹ. Гулијевин редаксијасы илә. 1982. səh. 47. (#invisible_char)
  4. 1 2 3 4 "Kurdistan". Encyclopædia Britannica Online (ingilis). November 25, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  5. Rəşidoğlu, Azər (January 16, 2019). "Yaxın Şərqdə xain plan: "Böyük Ermənistan", "Böyük Kürdüstan" və "Böyük İsrail"". sputnik.az (azərb.). Sputnik. August 28, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.
  6. Zeyken, Mordekay (2007). Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival (ingilis). Leyden, Niderland: BRILL. 1–2. ISBN 9789004161900. Kurdistan was never a sovereign state, though the area with an ethnic and linguistic majority of Kurdish population is defined as Kurdistan.
  7. O'Shi, M. T. (2004.). Trapped between the map and reality: geography and perceptions of Kurdistan (ingilis). Routledge. səh. 258.
  8. "Kurdistan". Britannica Concise (ingilis). July 8, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.[ölü keçid]
  9. Pirbal, Ferhad. "When did the word Kurdistan appear?". Kurdish Globe (ingilis). July 25, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  10. "Who Are the Kurds?". Institutkurde.org (ingilis). July 25, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  11. Ross, Edvard Denison (2004 (ilk dəfə 1933)). Sir Anthony Sherley and His Persian Adventure (ingilis). Routledge. səh. 269. ISBN 0-415-34486-7.
  12. 1 2 Di, A. D. (1991). The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia (ingilis). 40, . Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. səh. 366–374.
  13. Bengio, Ofra (2014). Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland (ingilis). University of Texas Press. ISBN 9780292758131.
  14. "The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2005". Bartleby.com (ingilis). December 26, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  15. "The Kurdish Conflict: Aspirations for Statehood within the Spirals of International Relations in the 21st Century" (ingilis). Kurdishaspect.com. June 5 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.[ölü keçid]
  16. Bozarslan, Hamit. "The Kurdish Question: Can it be solved within Europe?". page 84 Turkey Today: A European Country? (#bad_url) (ingilis).
  17. "İraq Konstitusiyası, maddə 113" (PDF). Constituteproject.org (ingilis). İraq hökuməti. May 15, 2019 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  18. "Kurds seek autonomy in democratic Syria" (ingilis). BBC. August 16, 2012. June 30, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  19. "-stan" (ingilis). Online Etymology Dictionary. June 24, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  20. "sta" (ingilis). An Etymological Dictionary of Astronomy and Astrophysics English-French-Persian. September 14, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  21. Maqsudyan, N. (April 1952). "Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC". Journal of the Royal Central Asian Society (ingilis). 39 (2): 156–163.
  22. Asatryan, Qarnik (2001). "Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte". Iran & the Caucasus (alman). 5. 41–74.
  23. Lalə Yalçın-Hekmann, Martin Ştromeyyer (2003). Die Kurden (alman). 2. Aufl. Münhen. səh. 20.
  24. Yıldız, Kərim (June 2005). Irak Kürtleri (türk). İstanbul: Belge Yayınları. səh. 21–22. ISBN 975-344-329-3.
  25. İzadi, Mehrdad R. (1992). The Kurds: A concise handbook (ingilis). Taylor & Francis. ISBN 978-0-8448-1727-9. (#text_ignored)
  26. Boys, Tomas (1966). The Kurds (ingilis). Khayats. səh. 10.
  27. Uilyam Beyn Fişer, İlya Gerşevich (1985). The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. səh. 257. ISBN 978-0-521-20091-2.
  28. R. İzadi, Mehrdad. "Exploring Kurdish Origins" (ingilis). May 1, 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  29. "Mahabad". Britannica.com (ingilis). Britannica Online Encyclopedia. November 21, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  30. Aranqo, T. (January 1, 2015). "Liberated Kobani, Kurds Take Pride Despite the Devastation". Time Sifters (ingilis). The New York Times. January 20, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. (#chapter_ignored)
  31. Mirvaisi, Həmma (May 18, 2013). "Who Used Darius the Great to divide Persian and Medes (Kurds) People?". Ekurd.net (ingilis). Ekurd Daily. November 17, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  32. Hemblin, Uilyam C. (2006). Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC (ingilis). Routledge. səh. 115–116.
  33. 1 2 Rubio, Qonsalo. "The Languages of the Ancient Near East". A Companion to the Ancient Near East, 2nd ed., 2007) (ingilis). Blackwell Publishing. İstifadə tarixi: August 8, 2019.
  34. Leonidov, Aleksandr (February 5, 2016). "Луллубейство — феномен древней истории" (rus). December 25, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 8, 2019.
  35. Van de Miyeroop, Mark (December 15, 2002). "GUTIANS". www.iranicaonline.org (ingilis). Encyclopædia Iranica. December 29, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 8, 2019.
  36. "The victory of Utu-ḫeĝal". etcsl.orinst.ox.ac.uk (ingilis). The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature. August 30, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  37. Lori (2005). The Indo-Aryan Controversy (ingilis). Routledge.
  38. Henninq, V. B. (1978). "The first Indo-Europeans in history". Society and History, Essays in Honour of Karl August Wittfogel (ingilis). Haaqa: Mouton. səh. 215–230. doi:https://doi.org/10.1515/9783110814453 (#bad_doi). ISBN 978-90-279-7776-2.
  39. Vyaçeslav V. Ivanov, Tamaz V. Qamkrelidze (1989). "Первые индоевропейцы на арене истории: прототохары в Передней Азии". Qədim tarix jurnalı (rus) (1): 14–39.
  40. Vyaçeslav V. Ivanov, Tamaz V. Qamkrelidze (2013). "Индоевропейская прародина и расселение индоевропейцев: полвека исследований и обсуждений". Dil əlaqələri jurnalı (rus). 9: 109–136.
  41. Mellori, Ceyms Patrik (2000). The Tarim Mummies (ingilis). London: Thames & Hudson. səh. 281–282. ISBN 978-0-500-05101-6.
  42. Ərzən, Afif (1988). Çavuştepe I (türk). Ankara: Türk Tarih Kurumu. ISBN 9751600294.
  43. Alpman, Adil (1982). "Hurriler". Tarih Araştırmaları Dergisi (türk). Ankara Üniversitesi. 14 (25): 283–313. ISSN 1015-1826.
  44. Ünal, Əhməd (2002). Hititler devrinde Anadolu (türk). 1 Cilt. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları. 90–91. ISBN 9789756561126.
  45. Balkan, Kamal (1957). Letter of King Anum-Hirbi of Mama to King Warshama of Kanish (ingilis). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ASIN B0007JMK8E.
  46. Orlin, Lui Lourens (2007). Life and Thought in the Ancient Near East (ingilis). Miçiqan: University of Michigan Press. ISBN 9780472099924.
  47. Börni, Çalrz (2004). Historical Dictionary of the Hittites (ingilis). Toronto: Scarecrow Press. səh. 63. ISBN 9780810849365.
  48. Qlazzner (2004). Mesopotamian Chronicles (ingilis). Boston: Brill. səh. 273. ISBN 9789004130845. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  49. Drüs, Robert (1995). The End of the Bronz Age (ingilis). Nyu-Cersi: Princeton University Press. səh. 17. ISBN 9780691025919.
  50. Bahar, Həsən (2014). Eskiçağ Uygarlıkları (türk). Konya: Kömen Yayınları. səh. 200. ISBN 9789756527627.
  51. "Kurds". The Columbia Encyclopedia (ingilis) (Sixth Edition). Columbia University Press. 2001–07.
  52. Mommsen, Teodor. History of Rome – The Establishment of the Military Monarchy (ingilis). Modern Library. səh. 24. ISBN 0394604024.
  53. Gibbon, Edvard. The History of the Decline and Fall of The Roman Empire (ingilis). (#parameter_ignored_suggest); (#parameter_ignored_suggest)
  54. C. D. Hopkins, Edvard. "Gordyene". Parthia.com. January 15, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019. (#redundant_parameters)
  55. Raulinson, Corc (1871). The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World (ingilis). Vol 7, The History, Georaphy, and Antiquities of Chaldaea, Assyria, Babylon, Media, Persian, Parthia, and Sassanian, or New Persian Empire. University of Oxford Press.
  56. Qriss, İ. G. T. (1909) [1861]. "Gordyene". Orbis latinus; oder, Verzeichnis der wichtigsten lateinischen orts- und ländernamen (alman) (2nd). Berlin: Schmidt. OCLC 1301238 http://www.columbia.edu/acis/ets/Graesse/orblatg.html#Gordyene (#bare_url_missing_title) – Columbia University vasitəsilə.
  57. Hyusen, R. H. (1988–1989). "Introduction to Armenian Historical Geography IV: The Vitaxates of Arsacid Armenia. A Reexamination of the Territorial Aspects of the Institution (Part One)". Revue des études arméniennes (fransız). vol. 21. Société des études armeniennes, Fundação Calouste Gulbenkian. səh. 281. doi:10.2143/REA.21.0.2017201.
  58. Sinkler, T. A. (1987). Eastern Turkey, an Architectural and Archaeological Survey (ingilis). volume 3. Pindar Press. səh. 360.
  59. "Kurds". The Columbia Encyclopedia (ingilis) (Sixth Edition). 2001.
  60. Bell, C. (1832). A System of Geography. Popular and Scientific (A Physical, Political, and Statistical Account of the World and Its Various Divisions) (ingilis). Vol. IV. Qlazqo: Fullarton & Co. səh. 133–134.
  61. Ualker (2006). The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq (ingilis). en: University of California Press. səh. 26, 52, 108. ISBN 0-520-24578-4. (#parameter_ignored)
  62. Sinkler, T. A. (1989). Eastern Turkey, an Architectural and Archaeological Survey (ingilis). Vol. 3. Pindar Press. səh. 337. ISBN 978-1-904597-76-6.
  63. Müavad, R. C. (1992). "The Kurds and Their Christian Neighbors: The Case of Orthodox Syriacs". Parole de l'Orient (ingilis). XVII: 127–141.
  64. O'Şi, Mariya T. (2004). Trapped between the map and reality: geography and perceptions of Kurdistan (ingilis). Routledge. səh. 68.
  65. Gerşeviç, İ. "Rawwadids". (ingilis). Vol.5. Kembric: Cambridge University Press https://books.google.az/books/about/The_Cambridge_History_of_Iran_The_Saljuq.html?id=r_TBAAAAIAAJ&redir_esc=yt (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  66. Bitlisi, Şərəf xan (1597). Sharafnama (ingilis). Mazda Publishers.
  67. "Kurdistan and its native Provincial subdivisions". Kurdistanica.com (ingilis). Kurdistanica. November 18, 2005 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019.
  68. Urhayeci, Matteos (1991). Ժամանակագրություն (erməni). İrəvan. səh. 156.
  69. Asatryan, G. (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds". Iran and the Caucasus (ingilis). Yerevan State University Press (13): 19.
  70. Matevosyan, A. S. (1988). Հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ ԺԳ դար-01ա (ingilis). İrəvan. səh. 307.
  71. 1 2 Asatryan, G. (2009). "Prolegomena to the Study of the Kurds". Iran and the Caucasus (ingilis). Yerevan State University Press (13): 20.
  72. Zəhiroğlu, Əhməd M. (2016). Trabzon İmparatorluğu (türk). səh. 169. ISBN 978-605-4567-52-2.
  73. Polo, Marko. "Of the Eight Kingdoms of Persia, and How they are Named". The Travels of Marco Polo (ingilis) (1). Harper & Brothers.
  74. Polo, Marko. "Of the Kingdom of Mausul". The Travels of Marco Polo (ingilis) (1). Harper & Brothers.
  75. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...Shaddadids of Azerbayjan". The Prophet and the Age of the Caliphates (ingilis). Longman. səh. 215.
  76. 1 2 K. S. Pikok, Endrü (2005). "Iran & the Caucasus". Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia (ingilis). səh. 205–230.
  77. Bosuort, K. E. (1997). "Shaddadids". The Encyclopedia of Islam (ingilis). Vol.IX. Brill. səh. 169.
  78. 1 2 Lokman İ. Meho, Kelli L. Maqlauqli (1968). Kurdish culture and society: an annotated bibliography (ingilis). Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-31543-5.
  79. 1 2 Pikok, Endrü. "Shaddadis". [[Encyclopædia Iranica]] (ingilis). səh. 261. However, alongside Iranian traditions, the influence of the Shaddadids’ Armenian neighbors and relatives was strong, hence the appearance of typically Armenian names such as Ašoṭ among members of the dynasty. Indeed, Qaṭrān even underlines the dynasty’s Armenian ancestry, calling Fażlun “the glory of the Bagratid family
  80. Tomson, Robert U. (1996). Rewriting Caucasian History. The Medieval Armenian Adaptation of the Georgian Chronicles. The Original Georgian Texts and the Armenian Adaptation (ingilis). Clarendon Press. səh. xxxvi. After the capture of Ani the following year, this old Bagratid capital was ruled by a Muslim dynasty, the Shaddädids. Although of Kurdish origin, they intermarried with Armenians. The first emir of Ani, Manüchihr, for example, was the son of an Armenian princess, and himself married an Armenian.
  81. Bosuort, S. E. "Shaddadids". The Encyclopedia of Islam. Vol.IX. səh. 169.
  82. Minorski, Vladimir (1949). "Caucasica in the History of Mayyāfāriqīn". Bulletin of the School of Oriental and African Studies (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. Vol.13 (No.1): 29.
  83. 1 2 Minorski, Vladimir (1953). "Prehistory of Saladin (A.D. 1138–1193)". Studies in Caucasian History (ingilis). Kembric: Cambridge University Press.
  84. E. Bosuort, K. (1996). The new Islamic dynasties (ingilis). Columbia University Press. səh. 150. ISBN 9780231107143.
  85. Fişer, V. B. (1968). The Cambridge History of Iran (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. səh. 32. ISBN 9780521069366.
  86. Bosuort, Klifford E. "Rawwādids". Encyclopaedia of Islam (ingilis) (2nd). səh. 469. The Rawwadids (the form "Rawad" later becomes common in the sources) were originally of Azdi Arab stock, but gradually became assimilated to their environment in Adharbaydjan (and especially, the area around Tabriz) and became Kurdicised...
  87. Prays, Məsum (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook (ingilis). ABC-CLIO. səh. 43. ISBN 9781576079935.
  88. Pikok, Endrü (2017). "Rawwadidis". [[Encyclopædia Iranica|Encyclopaedia Iranica]] (ingilis).
  89. Nağıyev, Tofiq M. (2007). "Tarix. — Azərbaycan 7–ci əsrin ortaları – 13–cü əsrin əvvəllərində". "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi (azərb.). "Azərbaycan" cildi. Bakı. səh. 201–202. ISBN 9789952441017.
  90. Blaum, P. (Jan. 2005). "Diplomacy gone to seed: a history of Byzantine foreign relations, 1047-57 A.D." International Journal of Kurdish Studies (ingilis): 15.
  91. E. van Donzel, V. P. Heynrixs, P. Birman, T. Byankis, K. E. Bosuort. "Marāg̲h̲a". Encyclopaedia of Islam (ingilis) (Second Edition). Brill Online.
  92. Minorski, Vladimir (May 28, 1931), La Domination des Dailamites, Paris: Conference of the Societé des Etudes Iraniennes
  93. Minorski, Vladimir (1962). "Rawwādids". Encyclopaedia of Islam (ingilis) (2nd). səh. 189–194.
  94. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...Hasanuyids". The Prophet and the Age of the Caliphates (ingilis). Longman. səh. 215.
  95. M. Günter, Maykl (2011). Historical dictionary of the Kurds (ingilis). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7507-4.
  96. "Kürtlerin Tarihte Kurdukları Devletler" (ingilis). August 10, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 10, 2019.
  97. M. Günter, Maykl. "Historical Dictionary of the Kurds. Hasanwayhids" (ingilis). September 26, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 10, 2019. The Hasanwayhids were a Kurdish dynasty who dominated the Zagros between Shahrizur and Khuzistan on theeast side of the Shatt al Arab River from c. 959 to 1014 during the period when the power of the Abbasid caliphatewas declining.
  98. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...and 'Annazids of the central Zagros". The Prophet and the Age of the Caliphates (ingilis). Longman. səh. 215.
  99. Hautsma, Marteyn Teodur (1913–1936). "Kurds and Kurdistan". Encyclopaedia of Islam (ingilis) (24). səh. 872. ISBN 9004097902. OCLC 258059134.
  100. R. İzadi, Mehrdad. "HISTORY. Origins". Kurdistanica.com (ingilis). May 7, 2006 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 11, 2019.
  101. "Annazids, Kurdish Dynasty" (ingilis). Encyclopædia Iranica. February 4, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 11, 2019.
  102. "List of Annazid Rulers". Hostkingdom.net (ingilis). February 3, 2006 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 11, 2019.
  103. Özoğlu, Hakan (2004). Kurdish notables and the Ottoman state (ingilis). Albeni: State University of New York Press. səh. 46. another Kurdish family, the Marwanids
  104. E. Bosuort, K. (1996). The new Islamic dynasties (ingilis). Columbia University Press. səh. 89. ISBN 9780231107143.
  105. M. Günter, Maykl (2011). Historical dictionary of the Kurds (ingilis). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7507-4. like the Hasanuyids of the central Zagros mountains or the Marwanids of Mayyafaraqin were Kurdish
  106. Hillenbrend, Kerol (1991). "Marwanids". The Encyclopedia of Islam (ingilis). Vol. VI. Brill. səh. 626.
  107. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...Marwanids of southeastern Anatolia". The Prophet and the Age of the Caliphates (ingilis). Longman. səh. 215.
  108. Stoks, Ceymi. "Kurds". Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East (ingilis). səh. 382. In the West were the Marwanids, based at Diyarbakr...
  109. Boyl, C. A. (1968). The Cambridge History of Iran (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. səh. 24. ISBN 9780521069366.
  110. Əl-Azəri, Təif (2016). Zengi and the Muslim Response to the Crusades: The Politics of Jihad (ingilis). Routledge. səh. 42. ISBN 9781317589396.
  111. Setton, Kennet Meyer (1969). A History of the Crusades: The first hundred years (ingilis). Viskonsin: University of Wisconsin Press. səh. 152. ISBN 9780299048341.
  112. Tilman, Naql (December 15, 1990). "Buyids". Iranica Online (ingilis). Encyclopædia Iranica. December 17, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 12, 2019.
  113. ibn əl-Əzrək əl-Fəriki, Əhməd ibn Yusif (1984). "The Marwanid dynasty at Mayyafariqin in the tenth and eleventh centuries AD". Tārīkh al-fāriqī (ərəb). Beyrut: Dār al-Kitāb al-Lubnānī. səh. 123–154.
  114. Bar-Ebrey, Qriqori. Chronicon ecclesiasticum (latın).
  115. Sayks, Mark (1908). "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire" (PDF). The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland (ingilis). Vol. XXXVIII.
  116. Sevori, R. M. "ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ". Encyclopædia Iranica (ingilis). VIII. səh. 628–636.
  117. H. R. (1986). "The Safavid Period". The Timurid and Safavid Periods (ingilis). Vol. 6. Kembric: Cambridge University Press. səh. 257–258.
  118. Sevori, Rocer M. (1999). "Safavids". History of Humanity-Scientific and Cultural Development: From the Sixteenth to the Eighteenth Century (ingilis). Taylor & Francis. səh. 177.
  119. Aristova, T. F. (1962). "Из истории возникновения современных курдских селений в Закавказье" (rus). Moskva: Советская этнография. (#text_ignored)
  120. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье (rus). ИКЦ «Академкнига». 2002. səh. 199. ISBN 5-94628-118-6. (#first_missing_last)
  121. Vatenpau, Heqnar Seytlyan (2004). The Image Of An Ottoman City: Imperial Architecture And Urban Experience In Aleppo In The 16th And 17th Centuries (ingilis). BRILL. səh. 123. ISBN 9789004124547.
  122. Masters (2013). The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History (ingilis). Kembric: Cambridge University Press. səh. 38. ISBN 1107067790. (#parameter_ignored)
  123. H. Braun, H. Hartel, H. C. Kisslinq, B. Spuler, N. Barbur, J. S. Trimingham, (1997,). The Last Great Muslim Empires (ingilis). Vol. III. BRILL. səh. 70. ISBN 9789004021044.
  124. Finkel, Kerolin (2007). Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire (ingilis). Basic Books. səh. 179. ISBN 9780465008506.
  125. Giqa Çixladze, İrakli Çixladze (March 21, 2003). "The Yezidi Kurds and Assyrians of Georgia The Problem of Diasporas and Integration into Contemporary Society" (PDF). Journal of the Central Asia & the Caucasus, Center for Social and Political Studies (ingilis). Tbilisi.
  126. 1 2 "Kurds in Georgia". geogen.ge (gürcü). Georgian Genealogy. March 5, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 30, 2019.
  127. Cəlilov, O. C. (1967). Курдский героический эпос Златоруки хан (rus). Moskva. ISBN 978-0-89158-296-0.
  128. Özoğlu, Hakan (2004). Kurdish Notables and the Ottoman State (ingilis). SUNY Press. 27–28. ISBN 9780791459942.
  129. Özoğlu, Hakan (2004). Kurdish Notables and the Ottoman State (ingilis). SUNY Press. 34. ISBN 9780791459942.
  130. Petruşevski, İ. P. (1949). Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв (rus). Leninqrad: Восточный Научно-Исследовательский Институт. səh. 135–136.
  131. Leviatov, V. N. (1948). Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке (rus). Bakı: Изд-во АН Азербайджанской ССР. səh. 91.
  132. Елизаветпольская губерния (rus). 82 (4 доп.). Sankt-Peterburq. 1890—1907. (#text_ignored)
  133. Volkova, N. G. (1969). "Кавказский этнографический сборник". Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв (rus) (IV). Moskva.
  134. Özdağ, Ümid. "Kürtçülük sorunu T.C.’nin ürettiği bir sorun mudur?" (türk). August 19, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019. (#invisible_char)
  135. "Osmanlı'dan devralınan sorun". Aljazeera.com.tr (türk). Əl-Cəzirə. December 31, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  136. Sarı, İbrahim (2017). Şeyh İsyanları (türk). noktaekitap. səh. 94.
  137. Aras, M. (1998,). "Yeni ve Yakın Çağda Kürt Siyaset Tarihi". Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü ile Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü Kürt Komisyonu (türk). İstanbul: Pêrî yayınları. ISBN 975-8245-06-6.
  138. Doğan, Cabir (2010/2). "Bedirhan Bey İsyanı". Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (türk) (12). August 19, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. (#redundant_parameters)
  139. Laçınər, Sedat (2001). Bir başka açıdan İngiltere (türk). USAK Books. səh. 16. ISBN 9789756769195.
  140. 1 2 3 "Traité de paix entre les Puissances alliées et associées et la Turquie". mjp.univ-perp.fr (fransız). Sevr: Dighitéque MJP. August 10, 1920. November 12, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  141. 1 2 3 "Traité de paix entre les puissances alliées et la Turquie". mjp.univ-perp.fr (fransız). Lozanna: Dighitéque MJP. July 24, 1923. September 23, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  142. Ankara Hökuməti, Fransa (October 20, 1921). "Franco-Turkish Agreement" (PDF). Hri.org (ingilis). Ankara: Yunanıstan Müdafiə Nazirliyi. October 19, 2017 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  143. "Treaty betwen the United Kingdom and Iraq and Turkey". Academia.edu (ingilis). Ankara: Academia. June 5, 1926. August 21, 2019 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  144. "Kurdistan". Encyclopædia Britannica Online (ingilis). October 31, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  145. "Maarif Vekaleti, adlarının yasaklanması". Kultur.gov.tr (türk). Kültür ve Turizm Bakanlığı. September 6, 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  146. "Türkiye Cumhuriyeti 1982 Anayasası". Tbmm.gov.tr (türk). Türkiye Bütük Millec Meclisi Başkanlığı. November 19, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  147. "Said dinçi naksibendi ayaklanamsı idi". Yakintarihimiz.org (türk). Yakın Tarihimiz. November 29, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  148. "Şeyh Said'in torunundan ilginç iddia". Sabah.com.tr (türk). Sabah. February 13, 2012. January 2, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  149. "Şeyh Said kürd devletinin başına türk keçirecekdi". Haksozhaber.net (türk). Haksöz Haber. January 10, 2010. August 19, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  150. "I Cihan Harbi sonrası" (türk). November 3, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  151. Gerhard Beneki, Yanos M. Bak (1984). [Religion and rural revolt (#bad_url) (ingilis). Manchester University Press ND. səh. 289–290. ISBN 0719009901.
  152. "Şeyh Said İsyanı". Tarihiolaylar.com (türk). Tarihi Olaylar. December 18, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  153. Bulud, Faiq (1991). Devletin Gözüyle Türkiye'de Kürt İsyanları (türk). İstanbul: Yön Yayıncılık. OCLC 551489566.
  154. Qəhrəman, Əhməd (2003). Kürt İsyanları (Tedip ve Tenkil) (türk). İstanbul: Evrensel Basım Yayın. ISBN 975-6525-48-7.
  155. Edmonds, S. C. (1971). "Kurdish Nationalism",". Journal of Contemporary History (ingilis). 6 (No. 1): 91.
  156. "Kurdish Republic of Ararat". Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East (ingilis). Volume I. Infobase Publishing. 2009. səh. 385. ISBN 9780816071586.
  157. Vali, Abbas (2003). Essays on the origins of Kurdish nationalism (ingilis). Mazda Publishers. səh. 199. ISBN 978-1-56859-142-1.
  158. "Kurdish Republic of Ararat". Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East (ingilis). Infobase Publishing. 2009. səh. 38.
  159. Eygi, Mehmet Şevket (October 17, 2009). "Zilan katliamı". milligazete.com.tr (türk). Millî Gazete. November 10, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 26, 2019.
  160. Tahsin Əriş, Felit Özsoy (2007). Öncesi ve Sonrasıyla 1925 Kürt Direnişi (Palu-Hanî-Genç) (türk). Pêrî Yayınları. səh. 271. ISBN 978-975-9010-57-7.
  161. Alakom, Rohat (1998). Xoybûn örgütü ve Ağrı ayaklanması (türk). Avesta. səh. 180. ISBN 975-7112-45-3.
  162. Hür, Ayşə (May 10, 2009). "Devletin demir yumruğu: Muğlalı Paşa". taraf.com.tr (türk). Taraf. August 31, 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 26, 2019.
  163. Yost Congerden, Pol C. Uayt (2003). Turkey's Alevi enigma: a comprehensive overview. BRILL. səh. 198. ISBN 9789004125384l. (#parameter_ignored)
  164. "Dersim '38 Conference" (PDF). pen-kurd.org (ingilis). Pen Kurd. October 14, 2008. October 20, 2017 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 26, 2019.
  165. Qəhrəman, Əhməd (2003). Kürt İsyanları (Tedip ve Tenkil) (türk). İstanbul: Evrensel Basım Yayın. səh. 286–287. ISBN 975-6525-48-7.
  166. Qəhrəman, Əhməd (2003). Kürt İsyanları (Tedip ve Tenkil) (türk). İstanbul: Evrensel Basım Yayın. səh. 292–293. ISBN 975-6525-48-7.
  167. Hür, Ayşə (November 16, 2008). "1937-1938'de Dersim'de neler oldu?". taraf.com.tr (türk). Taraf. March 23, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  168. Bulud, Faiq (1991). Devletin Gözüyle Türkiye'de Kürt İsyanları (türk). İstanbul: Yön Yayıncılık. səh. 277. OCLC 551489566.
  169. Hallı, Rəşad (1972). Türkiye Cumhuriyetinde Ayaklanmalar (1924–1938) (türk). T. C. Genelkurmay Baskanlığı Harp Tarihi Dairesi. səh. 382.
  170. Brünessen, Martin van (2000). Kurdish ethno-nationalism versus nation-building states: collected articles (ingilis). Isis Press. səh. 116. ISBN 978-975-428-177-4.
  171. Bitti, Meriel (August 4, 2006). "Local guards divide Turkish Kurds". news.bbc.co.uk (ingilis). BBC News. December 4, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  172. Radu, Maykl (2001). "The Rise and Fall of the PKK". Orbis (ingilis). Filadelfiya: Foreign Policy Research Institute. 45 (1): 47–63. doi:10.1016/S0030-4387(00)00057-0. OCLC 93642482.
  173. "Still critical" (ingilis). 17 (2). Human Rights Watch. March 2005: 3. İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  174. "Kurdish War: The Ceasefire Is Over". strategypage.com (ingilis). Strategy Page. June 6, 2010. October 10, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  175. "YSK ruling throws Ankara into tumultuous search for exit strategy". www.hurriyetdailynews.com (ingilis). Hürriyet. April 4, 2011. November 15, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.[ölü keçid]
  176. Küçükqoşum, Sevil (Auust 26, 2011). "Turkish-Iraqi ties strained over claims of civilian deaths". www.hurriyetdailynews.com (ingilis). Hürriyet. October 20, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.[ölü keçid]
  177. Göyçə, Dincər (May 16, 2011). "Thousands detained in eastern Turkey since March". www.hurriyetdailynews.com (ingilis). Hürriyet. November 29, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.[ölü keçid]
  178. "'İmralı ile görüşmeler devam ediyor'". ntvmsnbc.com (türk). Ntvmsnbc. December 28, 2012. December 31, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.[ölü keçid]
  179. "Kurdish Group to Pull Armed Units from Turkey". wsj.com (ingilis). The Wall Street Journal. April 25, 2013. October 12, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019. (#first_missing_last)
  180. Ərsay, Sami Orçun (October 18, 2014). "Anatomy of Protests against the invasion of Kobani". dailysabah.com (ingilis). DailySabah. December 8, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  181. "KCK official says PKK not responsible for murders of 2 Turkish policemen". todayszaman.com (türk). Todays Zaman. July 29, 2015. July 29, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  182. "Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria". foxnews.com (ingilis). Fox News. July 25, 2015. September 24, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.[ölü keçid]
  183. Özər, Verda. "We really can't succeed against ISIL without Turkey: US". hurriyetdailynews.com (ingilis). Hurriyet Daily News. November 21, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.[ölü keçid]
  184. "The hatred never went away". economist.com (ingilis). Economist. September 12, 2015. November 26, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  185. Canbazyan, Rupen (September 9, 2015). "'Lynching Campaign' Targets Kurds in Turkey, HDP Offices Attacked". armenianweekly.com (ingilis). Armenian Weekly. July 1, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. (#parameter_ignored)
  186. "Turkey Kurds: Many dead in Cizre violence as MPs' march blocked". bbc.com (ingilis). BBC. September 10, 2015. September 12, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  187. "Turkey should ensure immediate access to Cizre by independent observers". coe.int (ingilis). Avropa Şurası. September 11, 2015. October 26, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  188. "Amid Turkey's Purge, a Renewed Attack on Kurdish Culturel". nytimes.com (ingilis). The New York Times. June 29, 2017. ISSN 0362-4331. April 23, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 27, 2019. (#parameter_ignored); (#first_missing_last)
  189. Elfinston, U. G. (1946). "The Kurdish Question". Journal of International Affairs (ingilis). Royal Institute of International Affairs. 22 (1): 97. JSTOR 3017874.
  190. Elfinston, U. G. (1946). "The Kurdish Question". Journal of International Affairs (ingilis). Royal Institute of International Affairs. 22 (1): 97–98. JSTOR 3017874.
  191. Günter, Maykl (October 10, 2007). "The possibilities for an independent Kurdish state" (PDF). Kurdishrightsconference.org (ingilis). Kurdish Rights Conference. October 10, 2007 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.[ölü keçid]
  192. Nurizadə, Əli Rza (April 27, 2004). "The Tragedy of Being Kurd in Iran". Nourizadeh.com (ingilis). March 4, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  193. MakDouall, Deyvid (1996). "Subjects of the Shi'i Republic". A Modern History of the Kurds (PDF) (ingilis). London: I.B. Tauris. səh. 261–287.
  194. MakDouall, Deyvid (1996). "Ayatollah Khomeini's Speech, Radio Tehran, December 17, 1979. Quoted in David McDowall". A Modern History of the Kurds (PDF) (ingilis). London: I.B. Tauris. səh. 271.
  195. "Iran". hrw.org (ingilis). Human Rights Organization. March 13, 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019. (#chapter_ignored)
  196. Neriya, Jak (2012). The Future of Kurdistan: Between Turkey, the Iraq War, and the Syrian Revolt (PDF) (ingilis). Yerusəlim: Jerusalem Center for Public Affairs. səh. 18. ISBN 978-965-218-109-1. In 1997, Sunni Kurds took part in the presidential election. Both civilian and military Kurdish opposition groups asked Kurds to do so. The winner, President Mohammad Khatami, praised the glory of Kurdish culture and history. From the Kurdish side, demands mainly concerned the Kurdish language and the appointment of top-level officials. In his first term, Khatami appointed Abdollah Ramezanzadeh to be the first Kurdish governor of the Iranian province of Kurdistan. He also appointed several Sunni and Shia Kurds as his own or cabinet members’ advisers. In his second term Khatami had two Kurdish cabinet members, both of them Shia.
  197. "The Nation and Its Minorities: Ethnicity, Unity and State Policy in Iran". Samii Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East (ingilis). 20 (1–2): 128–137. 2000.
  198. Natali, D. (2000). Manufacturing Identity and Managing Kurds in Iraq, Turkey and Iran: A Study in Evolution of Nationalism. PhD Dissertation in Political Science (ingilis). University of Pennsylvania. səh. 238.
  199. "Iran: Country Reports on Human Rights Practices – 1999". US Department of State Archive (ingilis). Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. February 23, 2000. August 19, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 19, 2019.
  200. "لاوانی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌ تایبه‌تی کچان به‌ به‌شداربوون بۆ نێو ریزه‌کانی گه‌ریلا له‌ چالاکی هه‌ڤاڵ شیلان و رێبازی به‌رخۆدانی ئه‌و خاوه‌ن ده‌رده‌که‌ون" (ingilis). April 29, 2006. May 25, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.[ölü keçid]
  201. Hovard, Maykl. "Iran sends in troops to crush border unrest". Iranfocus.com (ingilis). Iran Focus. March 12, 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.[ölü keçid]
  202. Neriya, Jak (2012). The Future of Kurdistan: Between Turkey, the Iraq War, and the Syrian Revolt (PDF) (ingilis). Yerusəlim: Jerusalem Center for Public Affairs. səh. 19. ISBN 978-965-218-109-1. On 9 July 2005, the Kurdish opposition activist Shivan Qaderi (also known as Shwane Qadri or Sayed Kamal Asfaram) and two other Kurdish men were shot by Iranian security forces in Mahabad. According to witnesses, the security forces then tied Qaderi’s body to a Toyota jeep and dragged it through the streets. Iranian authorities confirmed that Qaderi, “who was on the run and wanted by the judiciary,” was shot and killed while allegedly evading arrest.
  203. Fransua Jorj-Piko, Mark Says (May 16, 1916). "Sykes–Picot Agreement". wwi-lib.byu.edu (ingilis). World War I Document Archive. December 21, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  204. Millətlər Liqası (June 28, 1919). "The Covenant of the League of Nations. Article 22". avalon.law.yale.edu (ingilis). Yel Hüquq Məktəbi. November 16, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  205. Eppel, Maykl (2016). A People Without a State: The Kurds from the Rise of Islam to the Dawn of Nationalism (ingilis). University of Texas Press. səh. 117. ISBN 9781477311073. On December 1, 1918, Sir Arnold Wilson, the acting civil commissioner of Iraq, came to Suleymaniyya and met with sixty tribal leaders and shaykhs
  206. Kurdistan During the First World War (ingilis). Saqi Books. 1994. ISBN 9780863560842. (#first_missing_last)
  207. Kevin, MakKiyerman (2006). The Kurds: A People in Search of Their Homeland (ingilis). Nyu-York: St. Martin's Press. səh. 31. ISBN 9780312325466.
  208. Kevin, MakKiyerman (2006). The Kurds: A People in Search of Their Homeland (ingilis). Nyu-York: St. Martin's Press. səh. 32. ISBN 9780312325466.
  209. Prins, C. (January 1993). "A Kurdish State in Iraq". Current History (ingilis).
  210. Dahlman, K. (2002). "The Political Geography of Kurdistan". Eurasian Geography and Economics (ingilis). 43 (4): 271–299. doi:10.2747/1538-7216.43.4.271.
  211. İsgəndər, Səid (2000). "Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919". British Journal of Middle Eastern Studies (ingilis). 27 (2): 139–163. doi:10.1080/13530190020000501.
  212. Harris, Q. S. (1977). "Ethnic Conflict and the Kurds". Annals of the American Academy of Political and Social Science (ingilis). 433 (1): 112–124. doi:10.1177/000271627743300111.
  213. Səidi, Maykl C. Kelli (2008). Ghosts of Halabja : Saddam Hussein and the Kurdish genocide (ingilis). Uestport, Konnektikut: Praeger Security International. səh. 18. ISBN 978-0-275-99210-1. İstifadə tarixi: August 23, 2019.
  214. MakDouall, Deyvid (1996). "Ayatollah Khomeini's Speech, Radio Tehran, December 17, 1979. Quoted in David McDowall". A Modern History of the Kurds (PDF) (ingilis). London: I.B. Tauris. səh. 304.
  215. MakDouall, Deyvid (1996). "Ayatollah Khomeini's Speech, Radio Tehran, December 17, 1979. Quoted in David McDowall". A Modern History of the Kurds (PDF) (ingilis). London: I.B. Tauris. səh. 305.
  216. Q. Lorts, Maykl. "The Kurdish-Iraqi War (1961–1970)". The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga. səh. 39–42., "arxivləşdirilmiş nüsxəsi" (PDF) (ingilis). October 29, 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 23, 2019.[ölü keçid]
  217. O'Ballans, Edqar (1973). The Kurdish Revolt, 1961–1970 (ingilis). London: Faber and Faber. ISBN 0-571-09905-X.
  218. Pollae, KennethM. (2002). Arabs at War: Military Effectiveness, 1948–1991 (ingilis). Linkoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-3733-2.
  219. "18. Iraq/Kurds (1932-present)". uca.edu (ingilis). University of Central Arkansas. December 11, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 23, 2019.
  220. "All wars in the 20th century – the Polynational War Memorial". war-memorial.net (ingilis). The Polynational War Memorial. December 20, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 23, 2019.
  221. Harris, Q. S. (1977). "Ethnic Conflict and the Kurds". Annals of the American Academy of Political and Social Science (ingilis). 433 (1): 118–120. doi:10.1177/000271627743300111.
  222. Frontline (2000). "A Chronology of U.S.-Kurdish History". PBS.org (ingilis). PBS. October 10, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  223. Q. Lorts, Maykl. "The Second Kurdish-Iraqi War (1974–1975)". The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga. səh. 48–51., "arxivləşdirilmiş nüsxəsi" (PDF) (ingilis). October 29, 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 23, 2019.[ölü keçid]
  224. "Page 9 – The Internally Displaced People of Iraq" (PDF). brookings.ed (ingilis). The Brookings Institution–SAIS Project. May 21, 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.[ölü keçid]
  225. Smit, C. Y. (March 3, 1979). "Gen. Mustafa Barzani, Exiled Kurdish Chieftain, Dies". www.washingtonpost.com (ingilis). The Washington Post. November 6, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  226. Harris, G. S. (1977). "Ethnic Conflict and the Kurds". Annals of the American Academy of Political and Social Science (ingilis). 433 (1): 112–124. doi:10.1177/000271627743300111.
  227. Xordi Texel Qorqas, Klemens Skalbert-Yücəl (2011). "Effectively Urbanized - Yezidis in the Collective Towns of Sheikhan and Sinjar". Etudes rurales, N° 186 : Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan (fransız). Editions de l'Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales. ISBN 9782713222955.
  228. Fərrux-Slaqlett, M.; Slaqlett, P.; Stork, C. (July–September 1984). Not Quite Armageddon: Impact of the War on Iraq (PDF) (ingilis). MERIP Reports. səh. 24. doi:10.2307/3012200.
  229. Basu, Rimki (2012). International Politics: Concepts, Theories and Issues (ingilis). SAGE Publications India. səh. 103. ISBN 9788132106913.
  230. Kofi Abev, Frensis (1999). The Evolution of the Doctrine and Practice of Humanitarian Intervention (ingilis). Martinus Nijhoff Publishers. səh. 146. ISBN 9789041111609.
  231. Ələddin, Dilavər Əbdüləziz. "Death Clouds: Saddam Hussein's Chemical War Against the Kurds". Dlawer.net (ingilis). July 23, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.[ölü keçid]
  232. "Kurdish Genocide". The Kurdish Project (ingilis). August 19, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  233. "What Happened in the Kurdish Genocide". uk.gov.krd (ingilis). KRG UK Representation London. November 8, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.[ölü keçid]
  234. "The Tragedy of the Missing Barzanis". Kurdistanmemoryprogramme.com (ingilis). Kurdish Memory Programme. February 11, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  235. Sinan, Ömər (June 25, 2007). "Iraq to hang 'Chemical Ali'". Associated Press (ingilis). Tampa Bay Times. October 17, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.[ölü keçid]
  236. "Human Rights Watch Report About Anfal Campaign, 1993" (ingilis). Human Rights Watch. October 19, 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  237. Piterson, Skott (May 13, 2002). "Kurds say Iraq's attacks serve as a warning". csmonitor.com (ingilis). Christian Science Monitor. August 31, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  238. Fausett, L. (2001). "Down but not out? The Kurds in International Politics". Review of International Studies (ingilis). 27 (1): 109–118. doi:10.1017/S0260210500011098.
  239. Mur, Solomon (June 5, 2006). "2 Mass Graves in Iraq Unearthed". latimes.com (ingilis). Los Angeles Times. October 11, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  240. "'Chemical Ali' on trial for brutal crushing of Shia uprising". theguardian.com (ingilis). The Guardian. August 22, 2007. September 29, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  241. "Iraq's Kurdistan region, autonomous since 1991". gulfnews.com (ingilis). Gulf News. September 28, 2018. August 24, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.
  242. Lizenberq, M. (2005). "Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society". Third World Quarterly (ingilis). 26 (4–5): 631–647. doi:10.1080/01436590500127867.
  243. "Chronology for Kurds in Turkey". unhcr.org (ingilis). Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı. October 17, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  244. Foks, Conatan (September 19, 1995). "Kurds in Turkey" (PDF). asylumlaw.org (ingilis). Asylum Law. August 16, 2011 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 24, 2019.[ölü keçid]
  245. Berki, H. C.; Leypson, E. (2005). "Iraqi Kurds And Iraq's Future". Middle East Policy (ingilis). 12 (4): 66–76 [p. 67]. doi:10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x.
  246. Stensfild, G. R. V. (2003). Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy (ingilis). Nyu-York: Routledge. səh. 96. ISBN 0415302781.
  247. Fremon-Barne, Qreqori. A History of Counterinsurgency [2 volumes] (ingilis). Santa-Barbara: ABC-CLIO. səh. 328.
  248. "Çelik harekatı (20 Mart - 2 Mayıs 1994)". fotoanaliz.hurriyet.com.tr (ingilis). Hürriyet. December 27, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  249. Li Batter, Endrü (December 27, 2007). "Hitting the Kurds from All Sides". content.time.com (ingilis). TIME. September 28, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  250. "Title page for ETD etd-11142005-144616". etd.lib.fsu.edu (ingilis). Florida State University ETD Collection. October 28, 2005. August 20, 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.[ölü keçid]
  251. Əbdülrəhman, Frman. "Kurds Reluctant to Send Troops to Baghdad". iwpr.net (ingilis). IWPR Institute for War & Peace Reporting. August 20, 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  252. "Iraqi Kurd leader threatens secession unless power share demands met". english.alarabiya.net (ingilis). Al-Arabiya. April 26, 2012. May 8, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.[ölü keçid]
  253. "Iraqi Kurdish leader says region will defend itself". reuters.com (ingilis). Reuters. November 18, 2012. September 25, 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  254. "Kurdish Leader: We Will Vote For Independence Soon". businessinsider.com (ingilis). Business Insider. July 1, 2014. August 30, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  255. "The tide is finally turning for the Kurds - Especially in Turkey". businessinsider.com (ingilis). Business Insider. July 3, 2014. July 4, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  256. "Tensions mount between Baghdad and Kurdish region as Kurds seize oil fields". washingtonpost.com (ingilis). Washington Post. July 12, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  257. "Barzani: Time is ripe for referendum; Kurdish independence brings the region peace". rudaw.net (ingilis). Rudaw. October 29, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  258. "Barzani: Kurdistan will hold referendum before October". kurdistan24.net (ingilis). Kudistan24. March 23, 2016. June 17, 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  259. "Kurdistan will hold independence referendum in 2017, senior official". rudaw.net (ingilis). Rudaw. April 2, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 25, 2019.
  260. Avonisyan, Riçard G. (2011). The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies (ingilis). Transaction Publishers. ISBN 9781412835923.
  261. 1 2 3 Stefford, R. S. (2006). The Tragedy of the Assyrians. səh. 24–25. (#parameter_ignored)
  262. R. MakKenna Braun, Con A. Argenter (2004). On the Margins of Nations: Endangered Languages and Linguistic Rights (ingilis). səh. 199.
  263. Hannibal, Trevis (2010). Genocide in the Middle East: The Ottoman Empire, Iraq, and Sudan (ingilis). Durhem: Carolina Academic Press. səh. 237–277, 293–294.
  264. Ovanisyan, ,Riçard G. (2007). The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies (ingilis).
  265. Texel, Xordi (2008). Syria's Kurds: History, Politics and Society (ingilis). Routledge. ISBN 9781134096435.
  266. Syria's Kurds: History, Politics and Society (PDF) (ingilis). Routledge. 2009. 25–29. ISBN 0-414-42440.
  267. The The Kurds in Syria: The Forgotten People (I publ.). London: Pluto Press. 2005. 13–15. ISBN 0745324991. (#parameter_ignored); (#first_missing_last)
  268. The The Kurds in Syria: The Forgotten People (I publ.). London: Pluto Press. 2005. 25. ISBN 0745324991. (#parameter_ignored); (#first_missing_last)
  269. Ciannini, A. (1931). "Le costituzioni degli stati del vicino oriente". dircost.unito.it (fransız). Istituto per l’Oriente. October 20, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.
  270. Taçcyan, Vae (2004). La France en Cilicie et en Haute-Mésopotamie: aux confins de la Turquie, de la Syrie et de l'Irak, 1919–1933 (fransız). Paris: Editions Karthala. səh. 354. ISBN 978-2-84586-441-2.
  271. Abu Fakhr, Saqr (December 19, 2013). "التراجع المسيحي في الشرق: مشهد تاريخي". assafir.com (ərəb). Beyrut: Əs-Səfir. November 13, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.[ölü keçid]
  272. Çetti, Daun (2010). Displacement and Dispossession in the Modern Middle East (ingilis). Cambridge University Press. səh. 230-232.
  273. Stefford, R. S. (2006). The Tragedy of the Assyrians (ingilis). səh. 24.
  274. Texel Qorqaz, Xordi (November 2009). "Les territoires de marge de la Syrie mandataire : le mouvement autonomiste de la Haute Jazîra, paradoxes et ambiguïtés d'une intégration" nationale" inachevée (1936–1939)". Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée (fransız). 126: 205–222.
  275. Syria's Kurds: History, Politics and Society (PDF) (ingilis). Routledge. 2009. 57. ISBN 0-414-42440.
  276. Uatenpo, Keyt Deyvid. Being Modern in the Middle East: Revolution, Nationalism, Colonialism, and the Arab Middle Class (ingilis). Princeton University Press. səh. 270. ISBN 1-4008-6666-9. (#text_ignored)
  277. Cozef, Con (1983). Muslim-Christian Relations and Inter-Christian Rivalries in the Middle East (ingilis). SUNY Press. səh. 107.
  278. "The Kurdish Democratic Party in Syria (al-Parti)". carnegieendowment.org (ingilis). Carnegie Middle East Center. October 27, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.
  279. Həsənpur, Əmir (1992). Nationalism and Language in Kurdistan (ingilis). San-Fransisko: Mellen Research University Press. 137. ISBN 0773498168.
  280. Suriya Ərəb Respublikası (2012). "Constitution of the Syrian Arab Republic" (PDF). ilo.org (ingilis). International Labour Organization. November 6, 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.
  281. 1 2 Stefan Sperl, Fillip G. Kreyenbrök (1992). "Chapter 8: The Kurds in Syria and Lebanon". The Kurds: A Contemporary Overview (ingilis). Routledge. 157, 158, 161. ISBN 978-0-415-07265-6.
  282. 1 2 Həsənpur, Əmir (1992). Nationalism and Language in Kurdistan (ingilis). San-Fransisko: Mellen Research University Press. 139. ISBN 0773498168.
  283. Stefan Sperl, Fillip G. Kreyenbrök (1992). "Chapter 8: The Kurds in Syria and Lebanon". The Kurds: A Contemporary Overview (ingilis). Routledge. 163–164. ISBN 978-0-415-07265-6.
  284. Vikstrem, Kaysa. "Syria: 'A kingdom of silence'". english.aljazeera.net (ingilis). Əl-Cəzirə. December 27, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.
  285. "Syria Funeral Shooting: Forces Open Fire On Mashaal Tammo Mourners". huffingtonpost.com (ingilis). Huffington Post. August 10, 2011. December 15, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  286. Blumfild, Adrian (October 9, 2011). "Thousands of Kurds could awaken against Syrian regime". telegraph.co.uk (ingilis). Telegraph. December 24, 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  287. MakGi, Tomas (April 26, 2012). "Syria's Kurds: part of the revolution?". theguardian.com (ingilis). The Guardian. October 19, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  288. MakFarkuhar, Nil (June 10, 2012). "Syrian Forces Shell Cities as Opposition Picks Leader". nytimes.com (ingilis). The New York Times. December 12, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  289. "Syrian Kurds Try to Maintain Unity" (ingilis). Rudaw. July 17, 2012. July 23, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019. (#parameter_ignored)[ölü keçid]
  290. "Syria: Massive protests in Qamishli, Homs". english.cntv.cn (ingilis). CNTV. May 19, 2011. November 14, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.
  291. "Syrian Kurdish Official: Now Kurds are in Charge of their Fate". rudaw.net (ingilis). Rudaw. 27 July 2012. August 1, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.[ölü keçid]
  292. "More Kurdish Cities Liberated As Syrian Army Withdraws from Area". rudaw.net (ingilis). Rudaw. July 20, 2012. July 21, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.[ölü keçid]
  293. "Armed Kurds Surround Syrian Security Forces in Qamishli". rudaw.net (ingilis). Rudaw. July 22, 2012. July 24, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.[ölü keçid]
  294. "Girke Lege Becomes Sixth Kurdish City Liberated in Syria". rudaw.net (ingilis). Rudaw. July 24, 2012. November 29, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 28, 2019.[ölü keçid]
  295. Kokbörn, Patrik (March 12, 2018). "Syria's war of ethnic cleansing: Kurds threatened with beheading by Turkey's allies if they don't convert to extremism". independent.co.uk (ingilis). The Independent. October 19, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  296. Frantsman, Set C. (March 26, 2018). "Displaced Kurds from Afrin need help, activist says". jpost.com (ingilis). The Jerusalem Post. September 25, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  297. "Basic Information". ckcc.cz (ingilis). Czech-Kurdish Chamber of Commerce. November 14, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019.
  298. "Azerbaijan's Kurdish Past Erased by Upheavals, Occupation". Rudaw.net (ingilis). Rudaw. March 25, 2013. August 7, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  299. "Iraqi Circassians (Chechens, Dagestanes, Adyghes)" (PDF). Orsam.org.tr. səh. 13. March 5, 2016 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019.
  300. Rza Özdəmir, Əli (2013). Kayıp Türkler. Etnik Coğrafya Bakımından Kürtleşen Türkmen Aşiretleri (türk). Kripto. səh. 39.
  301. "Armenians of Iraqi Kurdistan – Taking Up Arms Against the Ongoing ISIL Threat". Hetq.am (ingilis). Hetq. December 8, 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019.
  302. "First Ethnic Ossetian Refugees from Syria Arrive in North Ossetia". Jamestown.org (ingilis). The Jamestown Foundation. January 4, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019.
  303. Sokol, Sem (October 18, 2015). "Jew appointed to official position in Iraqi Kurdistan" (ingilis). Jerusalem Post. November 11, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019.
  304. R. İzadi, Mehrdad (1992). The Kurds: A Concise Handbook (ingilis). Vaşinqton: Taylor & Francis.
  305. "Photos of Kurdish Jews in Israel". Saradistribution.com (ingilis). Foundation For Kurdish Library & Museum. February 8, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 7, 2019.
  306. Xeyfur, Əbdülla (1994). Cugrafyay Kurdistan (kürd). Stokholm: APEC.
  307. Kurdistan Business Law Handbook: Strategic Information and Laws (ingilis). Int'l Business Publications. 2014. səh. 7. ISBN 1438770235.
  308. "The map of estimated population of Kurdistan Region at governorates level - 2018". KRSO.net (ingilis). Kurdistan Region Statistics Office. August 13, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 13, 2019.
  309. Federal Research Division (2004). Iran: A Country Study (ingilis). Kessinger Publishing. səh. 121. ISBN 978-1-4191-2670-3. The Kurdish area of Iran includes most of West Azerbaijan. (#parameter_ignored)
  310. İqlton, Uilyam (1988). An Introduction to Kurdish Rugs and Other Weavings (ingilis). University of California Press. ISBN 0940793172. ranian Kurdistan is relatively narrow where it touches the Soviet border in the north and is hemmed in on the east by the Azerbaijani Turks. Extending south along the border west of Lake Urmia is the tribal territory.
  311. "Electoral Commission publish video of elections 2nd stage | ANHA". Hawarnews.com (ingilis). Hawar News. December 1, 2017. December 1, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 13, 2019.[ölü keçid]
  312. "Delegation from the Democratic administration of Self-participate of self-participate in the first and second conference of the Shaba region". Cantonafrin.com (ingilis). Canton of Afrin. February, 4 2016. October 1, 2018 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 13, 2019.
  313. Miri, Klayv (October 26, 2007). "Middle East | Kurds show coded support for PKK". BBC.co.uk (ingilis). BBC News. June 17, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 13, 2019.
  314. 1 2 Kurdistan Business Law Handbook: Strategic Information and Laws (ingilis). Int'l Business Publications. 2014. səh. 8. ISBN 1438770235.
  315. Həsəniyan, H. M. "Climate of Turkey". Middle East Meteorology (ingilis). King Abdulaziz University Press.
  316. A. C. Leqj, A. M. T. Mur, G. K. Hillman (2000). Village on the Euphrates: From Foraging to Farming at Abu Hureyra (ingilis). Oksford: Oxford University Press. ISBN 019510806X.
  317. R. Maylz, Con (1846). A Dictionary of Scripture Geography; Containing Illustrations of All the Places Mentioned in the Old and New Testaments and the Leading Events Connecting Them Eith the Christian (ingilis). Reksem: J. Johnson & son. səh. 57.
  318. O. F. Əl-Şeyxlı, İ. A. Nadir (2013). "The Status of the Iraq Smooth-coated Otter Lutrogale perspicillata maxwelli Hayman 1956 and Eurasian Otter Lutra lutra Linnaeus 1758 in Iraq" (PDF). IUCN Otter Spec (ingilis). Group Bull (30(1)).
  319. "Iraq's Marshes Show Progress toward Recovery". Wildlifeextra.com (ingilis). Wildlife Extra. December 30, 2014 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 12, 2019.[ölü keçid]
  320. Kurdistan Business Law Handbook: Strategic Information and Laws (ingilis). Int'l Business Publications. 2014. səh. 9. ISBN 1438770235.
  321. Kinq, Markus. "A Watershed Moment for Iraqi Kurdistan: Subnational Hydropolitics and Regional Stability". Newsecuritybeat.org (ingilis). Environmental Change and Security Program Woodrow Wilson International Center for Scholars. May 24, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 13, 2019.
  322. Uaytkomb, Aleksandr; Əziz, Rekar (May 17, 2014). "Despite Abundant Water, Kurdistan Prone to Future Shortages". Rudaw.net (ingilis). Rudaw. August 13, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 May 2019.
  323. 1 2 "The Water". Kurdistanica.com (ingilis). The Encyclopædia of Kurdistan. July 14, 2008. December 14, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 13, 2019.
  324. "Petroleum and mineral resources". Copenhagenerbil.dk (ingilis). Copenhagen Erbil. August 13, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019.
  325. "The Battle for Syria's Al-Hasakah Province" (ingilis). 6 (10). October 2013. June 26, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019. (#parameter_ignored)
  326. "Iraqi Kurds open 40 new oil sites to foreign investors". Iraq Updates (ingilis). Iraq Updates Limited. July 9, 2007. October 12, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019.
  327. "Kurdistan Oil and Gas Activity Map" (PDF) (ingilis). Western Zagros. November 9, 2013 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019.[ölü keçid]
  328. Ned Parker, Dmitri Jdanikov, İzabel Kolz (December 4, 2014). "Special Report: How Exxon helped make Iraqi Kurdistan". Reuters.com (ingilis). Reuters. September 30, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  329. Kokbörn, Patrik (December 9, 2011). "Exxon's deal with the Kurds inflames Baghdad". Independent.co.uk (ingilis). Independent. November 17, 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  330. "Exxon's Kurdistan". Zawya.com (ingilis). Zawya. March 4, 2012. April 17, 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019.[ölü keçid]
  331. Marki, Patrik (November 9, 2012). "Iraq says expects Exxon to finish West Qurna Sale by December". Reuters.com (ingilis). Reuters. August 14, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: August 14, 2019.
  332. Məhəmməd, Arif (June 17, 2019). "Iraq lifts production at Exxon's West Qurna 1 oilfield to 465,000 bpd: officials". Reuters.com (ingilis). Reuters. June 21, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  333. "Official statements on the oil and gas sector in the Kurdistan region". Kurdistancorporation.com (ingilis). Kurdistan Development Corporation. October 12, 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  334. Təmizər, Murad (August 26, 2014). "KRG needs Turkish fuel despite refinery plans: experts". AA.com.tr (ingilis). Anadolu Ajansı. August 14, 2019 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.[ölü keçid]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Beşikci, İsmayıl (1991). Selected Writings [about] Kurdistan and Turkish Colonialism (ingilis). London: Kurdistan Solidarity Committee and Kurdistan Information Centre. səh. 44.
  • Kinq, Dayan E. (2014). "Scholarly study of traditional social networks, such as patron-client relations, as well as technologically mediated communication, in a study of gender, kinship, and social life in Iraqi Kurdistan". Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq (ingilis). Rutgers University Press.
  • Öcalan, Abdullah (1991). Interviews and Speeches [about the Kurdish cause] (ingilis). London: Kurdistan Solidarity Committee and Kurdistan Information Centre. səh. 46.
  • Rid, Fred A. (1999). Anatolia Junction: a Journey into Hidden Turkey (ingilis). Burnaby, B.C.: Talonbooks [sic]. səh. 320. ISBN 0-88922-426-9. Includes a significant coverage of the Turkish sector of historic Kurdistan, the Kurds, and their resistance movement

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Kürdüstan ilə əlaqəli mediafayllar var.

П:  Coğrafiya portalı П:  Türkiyə portalı П:  İraq portalı П:  İran portalı П:  Suriya portalı