Türkiyə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Türkiyə Cümhuriyyəti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Koordinatlar: 39°10′00″ şm. e. 35°40′00″ q. u. (G)
Türkiyə Respublikası
Türkiye Cumhuriyeti
Türkiyə bayrağı Türkiyə gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: "Yurtta Barış, Cihanda Barış"
"Yurdda Sülh, Cahanda Sülh"
Himn: "İstiklal Marşı"
İstiqlal Marşı
Türkiyə – xəritədə yeri
Paytaxt Ankara
Böyük şəhərlər İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Adana, Samsun
Rəsmi dil Türk dili
Etnik qruplar Türklər , kürdlər , ərəblər , zazalar və s.
Prezident Abdulla Gül
Baş Nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğan
Müstəqillik:  
Lozanna müqaviləsi 24 iyul 1923 
Respublikanın elan edilməsi 29 oktyabr 1923 
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)
783 562,4 km² (37-ci)
1,3
Əhali
• Təxmini sayı (2011)
• Siyahıyaalma (2000)
• Əhali sıxlığı
74 724 269[1] nəfər
67 804 543 nəfər
93 nəfər/km²  (102-ci)
ÜDM (AQP)
  • Cəmi (2011)
  • Adam başına
$1.315 milyard ABŞ dolları
$18 138,0
ÜDM (nominal)
  • Cəmi (2011)
  • Adam başına
$1.119 milyard ABŞ dolları
$15 471,0
İnsan inkişafı indeksi (2009) ▲ 0,806  (yüksək) (79-cu)
Pul vahidi Türk lirəsi (TRY)
Saat qurşağı ŞAV (UKV+2)
İnternet domeni .tr
Telefon kodu +90

Türkiyə (türk. Türkiye), rəsmi adı Türkiyə Respublikası türk. Türkiye Cumhuriyeti). Paytaxtı Ankara olan və Köhnə Dünya adlandırılan Avropa, Asiya və Afrika qitələrinin bir birinə ən çox yaxınlaşdığı nöqtədə yerləşən ölkədir. Ölkə torpaqlarının böyük hissəsi Anadolu yarımadasında, bir hissəsi isə Balkan yarımadasının çıxıntısı olan Trakiyada yerləşir. Ölkə üç tərəfdən Aralıq dənizi, Qara dəniz və onlar arasında yerləşən Mərmərə dənizi və Egey dənizi ilə əhatə olunur. Türkiyə şərqdən Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan və İran, cənubdan İraq və Suriya, qərbdən Yunanıstan və Bolqarıstan ilə həmsərhəddir. Türkiyə yeddi müstəqil Türk dövlətlərindən biridir. Əhalisinin əksəriyyəti İslam dininə inanır. Ölkənin rəsmi dili Türk dilidir, lakin əhalinin 15,7%-ni (ehtimal) təşkil edən Kürdlər və Zazalar, Kürd dili və Zaza dilini də geniş işlədirlər.

Mündəricat

[redaktə] Coğrafiya

Asiyanın cənub-qərbində, Qara dəniz və Aralıq dənizi arasında, Anadolu yarımadasında yerləşir. Ərazisi (daxili su hövzələri ilə birlikdə) 780 580 km² təşkil edir.

Türkiyə şərqdən Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan və İran, cənubdan İraq və Suriya, qərbdən Yunanıstan və Bolqarıstan ilə həmsərhəddir. Ölkənin Mərmərə, Egey, Aralıq və Qara dənizlərlə əhatə olunması ona dünya okeanına çıxış imkanı verir.

Ən uca dağı Ağrı dağı, ən böyük gölü Van gölüdür.

Ölkə 7 bölgəyə və 81 vilayətə ayrılır.

Ölkənin şimalında dəniz iqlimi hakimdir, cənubuna Aralıq dənizi iqlimi hakimdir, və mərkəz və şərq hissəsində isə quru bozqır tipli kontinental iqlim hakimdir.

[redaktə] Tarix

Əsas məqalə: Türkiyə tarixi
Celsus kitabxanası

Müasir Türkiyənin yerləşdiyi Anadolu yarımadası tarix boyu çoxlu sivilizasiyaların mərkəzi olmuşdur. Burada Osmanlı dövlətinin qurulmasından əvvəl Bizans İmperiyası mövcud olmuşdur. 1299-cu ildən başlanmış proseslər nəticəsində 1326-cı ildə mərkəzi Bursa şəhəri olan Osmanlı dövləti quruldu. Ərazilərin genişlənməsi ilə paytaxt Ədirnəyə köçürüldü. Daha sonra 1453-cü ildə Konstantinopolun tutulması ilə şəhərin adı dəyişdirildi və paytaxt İstanbul elan edildi. Dünya tarixində Osmanlı İmperiyası ən uzunömürlü (600 ildən çox) və ən böyük imperiyalardan (Osmanlı İmperiyasının üç qitədə torpaqları olmuşdur) biri hesab olunur.

XIX əsrin sonlarında zəif idarəçilik,imperiya tərkibində seperatçılığın güclənməsi və Avropa ərazisində Osmanlının vaxtaşırı məğlubiyyəti İmperiyanı hədsiz zəiflətdi. Zəiləməkdə olan İmperiya Birinci Dünya Müharibəsini uğursuzluqla başa vurdu.

Müharibədən sonrakı dövrdə Avropa dövlətlərinin öz aralarında imzaladıqları müqavilələrin faktiki məqsədi Osmanlının bölüşdürülməsi idi. İzmir Yunanıstanın payına düşmüşdü və 15 may 1919-cu ildə yunanlar İzmirə daxil oldular. Bundan sonra Türkiyədə professional hərbiçi Mustafa Kamal Atatürk paşanın başçılğı ilə Azadlıq hərəkatı başlandı.

[redaktə] Siyasət

Mustafa Kamal Atatürk

Xalqın Atatürkə inanaraq onu dəstəkləməsi nəticəsində Türkiyə Respublikası çox çətin şərtlərdə 29 oktyabr 1923-cü ildə Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən quruldu.

[redaktə] İqtisadiyyat

Qurtuluş illərində Osmanlı Dövlətinin çöküş vaxtında savaş məğlubiyyətləri keçmişiylə başlayan Türkiyə iqtisadiyyatı 1923-cü ildən sonrakı illərdə ağır vəziyyətdə idi. İstanbul və İzmirdən başqa digər heç bir sənaye şəhəri və təhsil mərkəzi mövcud deyildi. Ən həyati vacib məhsullar belə ölkədə istehsal olunmurdu. 12 milyonluq əhalinin əksəriyyəti,ilk növbədə yoxsul insanlar,savadsız idi.Anadoludaki böyük torpaq sahibləri də sənaye burjaziyasını yaratmaqda maraqlı deyildilər.

[redaktə] Əhalisi

Əsas məqalə: Türkiyə əhalisinin etnik tərkibi

Türkiyə Statistika Qrumunun 31 dekabr 2011-ci il tarixinə olan rəsmi təxmininə əsasən Türkiyə Cümhuriyyəti əhalisi 74,724,269 nəfərdir .[1]Konda : Araştırma ve Danışmanlık tərəfindən Türkiyə hökumətinin sifarişi ilə 1993-cü ildə Türkiyə Respublikasının etnik və sosial quruluşunu öyrənmək məqsədiylə apardığı araştırmanın yekunlarına əsasında 2006-cı ilə verdiyi təxminə əsasən Türkiyənin 72,975 milyon nəfər əhalisinin 76%-ni Anadolu türkləri , 15,7%-ni Kürdlər və Zazalar, 2,8%-ni digər türk xalqlarının nümayəndələri , 0,7%-ni ərəblər , 4,7%-ni isə digər etnik qruplar təşkil edir .[2][3]

[redaktə] Dil

Türkiyə Respublikasının rəsmi dövlət dili Türk dilidir. Türkiyə türkcəsi, Azərbaycan türkcəsinə cox yaxındır. Türkiyədə rəsmi olaraq İstanbul şivəsi əsas alınmışdır.

[redaktə] Din

Türkiyə Respublikasında müxtəlif dini konfessiyalar fəaliyyət göstərir. Onlardan ən geniş yayılmışı İslamdır. 1965-ci ildə aparılmış rəsmi əhali siyahıya almasının elan olunmuş nəticələrinə əsasən ölkədə o zaman yaşayan 31,391,421 nəfər əhalinin 31,129,854 nəfəri müsəlman (həmçinin 206,825 nəfər xristian, 45,995 nəfər iudaist, 2,746 nəfər digər dinlər, 613 nəfər dinsiz, 2,494 nəfər bilinmir) olduğunu bəyan etmişdir .[4]

[redaktə] Ordu

21 noyabr 2011-ci ildə Türkiyə Respublikası Silahlı Qüvvələr Komandanlığının açıkladığı rəsmi rəqəmlərə əsasən TSQ-nin şəxsi heyyəti 720 min nəfər (666,576 hərbi personal və 53,424 mülki işçi) olmuşdur .[5][6] 3 yanvar 2012-ci il tarixinə olan ən son rəsmi elan olunmuş xəbərə əsasən TSQ-nin şəxsi heyyəti 8,241 nəfər azaldılmışdır və hazırda şəxsi heyətin sayı 711,759 nəfərdən ibarətdir .[7][8]

[redaktə] İnzibati-ərazi bölgüsü

BlankMapTurkeyProvinces.png



[redaktə] Təhsil

Quruluş illərində yığılan 12 milyon əhalinin çoxu oxuma-yazma bilmirdi. Günümüzdə bu səviyyə 97%-dir. Türkiyə təhsil sistemi, 8 illik vacib təhsilə əsaslanır. Daha sonra, 4 illik orta təhsil sistemi var. Universitetə keçid "Tələbə Seçmə Sınağı" vasitəsi ilə həyata keçirilir. Genişlənmiş təhsil sistemləri bazasında xalq təhsili mövcuddur. Açıq təhsil sistemi də çox vaxt şagird tərəfindən işlədilməkdədir.

[redaktə] Universitetler

1930-cu illərə qədər cəmi 2 universitetin - İstanbul Texniki Universiteti və İstanbul Universitetinin mövcud olduğu halda, bu günkü Türkiyədə onların sayı 157-dir.[9]

Türkiyənin ən qədim universiteti olan İstanbul Universitetinin quruluşu 1456-cı ilə, ilk texniki universitet olan İstanbul Texniki Universitetinin quruluşu isə 1773-cü ilə təsadüf edir.

1961-ci ildə Anayasanın 120-ci maddəsində universitetlər özəl quruluşlar olaraq yer alır. 27 sentyabr 1960-cı il tarixli 115 saylı qanuna əsasən 1946-cı il tarixli 4936 saylı qanunun bəzi maddələri dəyişdirilmişdir, yeni maddələr əlavə olunmuşdur. Bu qanunla Milli Təhsil Nazirliyinin Universitet üstünə səlahiyyətləri azalmışdır.

[redaktə] Bayramlar və xüsusi günlər

[redaktə] Rəsmi bayramlar

[redaktə] Dini bayramlar

[redaktə] Şəkillər

[redaktə] İstinadlar

  1. ↑ 1,0 1,1 Türkiye İstatistik Kurumu : Adrese dayalı nüfus kayıt sistemi 2011 yılı sonuçları
  2. ↑ Konda Araştırma ve Danışmanlık : toplumsal yapı araştırması –Biz Kimiz ? (2006)
  3. ↑ Bahçeşehir Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi : Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgeleri Sosyo-Ekonomik ve Sosyo-Kültürel Yapı Araştırması: Sorunlar, Beklentiler ve Çözüm Önerileri ve Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinden En Fazla Göç Almış İllerin Sosyo- Ekonomik ve Sosyo-Kültürel Yapı Araştırması: Sorunlar, Beklentiler ve Çözüm Önerileri.
  4. ↑ The Population of Turkey:....page 78
  5. ↑ [1]
  6. ↑ [2]
  7. ↑ [3]
  8. ↑ [4]
  9. ↑ [5]

[redaktə] Xarici keçidlər

Flag of Turkey.svg Türkiyə portalı

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: تورکیه جمهوریتی

Vikimedia Commonsda Türkiyə ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var.
g • m • r
Türk dövlətləri və Muxtar Türk Qurumları

Azərbaycan bayrağı Azərbaycan •  Flag of Gagauzia Qaqauz (Moldova) •  Qazaxıstan bayrağı Qazaxıstan •  Özbəkistan bayrağı Özbəkistan •  

Flag of the Altai Republic Altay Respublikası •  Flag of Tuva Tıva •  Flag of Bashkortostan Başqırdıstan •  Flag of Kabardino-Balkaria Kabardin-Balkariya •  Flag of Tatarstan Tatarıstan •  Flag of Kabardino-Balkaria Şərqi Türküstan •  Flag of Khakassia Xakasiya •  Flag of Chuvashia Çuvaşıstan •  Flag of Karachay-Cherkessia Qaraçay-Çerkesiya •  Türkiyə bayrağı Türkiyə •  Qırğızısıtan bayrağı Qırğızıstan •  Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg Şimali Kipr Türk Respublikası •  Flag of Karakalpakstan Qaraqalpaq (Özbəkistan) •  Flag of Turkmenistan.svg Türkmənistan •  Flag of the Sakha Republic Saxa Respublikası
g • m • r
Avropa ölkələri
Albaniya  • Almaniya  • Avstriya  • Azərbaycan  • Belarus  • Belçika  • Bolqarıstan  • Bosniya və Herseqovina  • Böyük Britaniya  • Çexiya  • Danimarka  • Ermənistan  • Estoniya  • Finlandiya  • Fransa  • Gürcüstan  • Xorvatiya  • İrlandiya  • İslandiya  • İspaniya  • İsveç  • İsveçrə  • İtaliya  • Kipr Respublikası  • Kosovo  • Latviya  • Litva  • Lixtenşteyn  • Lüksemburq  • Macarıstan  • Makedoniya  • Malta  • Moldova  • Monako  • Monteneqro  • Niderland  • Norveç  • Polşa  • Portuqaliya  • Rumıniya  • Rusiya  • San-Marino  • Serbiya  • Slovakiya  • Sloveniya  • Şimali Kipr Türk Respublikası  • Türkiyə  • Vatikan  • Yunanıstan EU members and candidates
g • m • r
Asiya ölkələri
Azərbaycan  • Banqladeş  • Bəhreyn  • BƏƏ  • Bruney  • Butan  • Cənubi Koreya  • Çin  • Ermənistan  • Əfqanıstan  • Filippin  • Gürcüstan  • Hindistan  • İsrail  • İndoneziya  • İordaniya  • İraq  • İran  • Kamboca  • Kipr Respublikası  • Qazaxstan  • Qətər  • Qırğızıstan  • Koreya Xalq Demokratik Respublikası  • Kuveyt  • Laos  • Livan  • Malayziya  • Maldiv  • Misir  • Monqolustan  • Myanma  • Nepal  • Oman  • Özbəkistan  • Pakistan  • Rusiya  • Səudiyyə Ərəbistanı  • Sinqapur  • Suriya  • Şərqi Timor  • Şimali Kipr Türk Respublikası  • Şri-Lanka  • Tacikistan  • Tayland  • Türkmənistan  • Türkiyə  • Vyetnam  • Yaponiya  • Yəmən LocationAsia.png
g • m • r
D8 Ölkələri

Banqladeş bayrağı Banqladeş • Flag of Indonesia.svg İndoneziya

 • İran bayrağı İran • Malayziya bayrağı Malayziya • Misir bayrağı Misir • Nigeriya bayrağı Nigeriya • Flag of Pakistan.svg Pakistan • Türkiyə bayrağı Türkiyə
g • m • r
Qara dəniz ölkələri
Flag of Bulgaria.svg Bolqarıstan •  Flag of Georgia.svg Gürcüstan •  Rumıniya bayrağı Rumıniya •  Flag of Russia.svg Rusiya •  Türkiyə bayrağı Türkiyə •  Ukrayna bayrağı Ukrayna

Mənbə — "http://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Türkiyə&oldid=2136989"
Alətlər sandığı
Adlar fəzası

Variantlar
Görünüş
Hərəkətlər
Bələdçi
Keyfiyyətli səhifələr
Xüsusi
Alətlər sandığı
Başqa dillərdə